Nhiều người Việt có thói quen khi bị mụn nhọt sưng đau, trầy xước hoặc có vết thương hở thường hái các loại lá cây quanh nhà, trong đó có lá cây đậu ma (một loài thuộc chi Pueraria), giã nát rồi đắp trực tiếp lên da. Mẹo dân gian này được truyền tai với niềm tin rằng nước cốt và bã lá tươi sẽ giúp "hút mủ", làm mát và tiêu viêm nhanh chóng.

Tuy nhiên, việc giã lá đậu ma tươi đắp lên các tổn thương hở tiềm ẩn nguy cơ bội nhiễm khuẩn rất nghiêm trọng. Mặc dù các hợp chất tinh khiết có nguồn gốc từ chi thực vật này đang được y học nghiên cứu về khả năng hỗ trợ phục hồi mô, việc đắp lá tươi chưa qua xử lý vô trùng lại mang đến hiểm họa đưa thêm vi khuẩn nguy hiểm vào sâu trong vết thương.

Cơ chế sinh học: Tinh chất phòng thí nghiệm khác xa lá cây giã tươi

Cây đậu ma (danh pháp thường gặp như Pueraria phaseoloides hoặc các loài cùng chi Pueraria) là thực vật họ đậu phân bố tự nhiên rộng rãi [1]. Trong y học cổ truyền và nghiên cứu dược lý hiện đại, các loài thuộc chi Pueraria chứa hoạt chất sinh học quan trọng, điển hình là puerarin [2]. Puerarin được chứng minh là có khả năng kích thích sự biểu hiện gen và hoạt hóa các yếu tố tạo mạch như VEGF, HIF-1alpha, eNOS và Akt, hỗ trợ tuần hoàn và tái tạo mô [2].

Để khai thác tiềm năng làm lành vết thương, các nhà khoa học buộc phải chiết xuất puerarin ở dạng tinh khiết và phối hợp vào các vật liệu mang siêu nhỏ tiên tiến. Chẳng hạn, puerarin được tích hợp vào màng sợi nano cấu tạo từ protein tơ tằm và polyvinylpyrrolidone (SF/PVP) [3]. Cấu trúc màng nano này làm tăng độ xốp, tính ưa nước, hỗ trợ bám dính tế bào, đồng thời puerarin thể hiện khả năng chống oxy hóa qua thử nghiệm quét gốc tự do ABTS [3]. Khi thử nghiệm trên tế bào sừng bất tử của người (HaCaT) bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS), màng nano chứa hoạt chất này giúp giảm phản ứng viêm và hạ thấp biểu hiện của các cytokine tiền viêm [3].

Ngược lại hoàn toàn với quy trình tinh sạch công nghệ cao, bề mặt lá đậu ma ngoài tự nhiên bám đầy vi khuẩn đất cát, nấm mốc và trứng ký sinh trùng. Đậu ma vốn là cây che phủ đất được trồng xen trong nông nghiệp để chống xói mòn và cố định đạm nhờ vi khuẩn nốt sần trong đất [1]. Khi đem giã nát lá tươi bằng dụng cụ thủ công trong gia đình, các dịch tế bào thực vật vỡ ra tạo thành môi trường ẩm ướt lý tưởng cho vi sinh vật ngoại lai sinh sôi. Đắp hỗn hợp này lên vùng da trầy xước không những không cung cấp được nồng độ hoạt chất chuẩn hóa để tái tạo mô, mà còn trực tiếp phủ một lượng lớn mầm bệnh lên miệng vết thương đang tổn thương.

Vi khuẩn tấn công vết thương nhanh và nguy hiểm đến mức nào?

Vết thương hở hoặc mụn nhọt vỡ là nơi hàng rào bảo vệ tự nhiên của cơ thể bị phá vỡ. Khi vi khuẩn xâm nhập vào bề mặt tổn thương, chúng tăng sinh theo cấp số nhân trong thời gian cực ngắn.

Một nghiên cứu công bố năm 1997 trên mô hình chuột đã chứng minh diễn biến nguy hiểm của nhiễm trùng vết thương toàn phần [4]. Khi các nhà khoa học cấy một lượng vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa ban đầu là 10^4 đơn vị hình thành khuẩn lạc (CFU), mật độ vi khuẩn trên vết thương đã nhanh chóng bùng phát lên mức từ 10^9 đến 10^10 CFU trên toàn bộ diện tích tổn thương [4]. Sự gia tăng vi khuẩn này đã làm suy giảm đáng kể tốc độ đóng vết thương ở nhóm chuột bình thường [4].

Đặc biệt, ở nhóm chuột mắc bệnh tiểu đường bị suy giảm khả năng lành thương, tình trạng nhiễm khuẩn đã khiến diện tích vết thương mở rộng thêm hơn 100% vào ngày thứ 21 [4]. Vết thương của chuột bị ứ đọng đầy tế bào viêm và dịch thanh dịch, đồng thời chuột bị sụt cân nghiêm trọng – một dấu hiệu điển hình của nhiễm trùng tiến triển nặng [4]. Nghiên cứu năm 1997 cũng nhấn mạnh rằng việc can thiệp kháng khuẩn sớm (1 giờ sau tổn thương) giúp đảo ngược tình trạng lan rộng vết thương và giảm sút cân, trong khi việc trì hoãn điều trị dù chỉ 8 giờ đã làm giảm sút đáng kể hiệu quả của biện pháp kháng khuẩn [4].

Nguy cơ hình thành mủ và sẹo xấu khi nhiễm trùng da

Khi đắp lá cây giã tươi lên da tổn thương, hệ miễn dịch phải huy động bạch cầu để đối phó với cả vi khuẩn trên da lẫn tạp khuẩn từ lá cây. Hậu quả trực tiếp của cuộc chiến này là sự tích tụ dịch mủ đặc quánh và mô hoại tử.

Trong một nghiên cứu năm 2018 đánh giá quá trình lành vết thương nhiễm trùng trên chuột, khi quan sát vào ngày thứ 3, các vết thương không được xử lý bằng hoạt chất kháng sinh (nhóm đối chứng và nhóm chỉ dùng màng polymer PVA đơn thuần) đều xuất hiện sự lắng đọng mủ rõ rệt [5]. Chất dịch tiết dày, đục màu vàng này là chỉ dấu điển hình của tình trạng nhiễm trùng vi khuẩn bùng phát [5]. Số lượng khuẩn lạc vi khuẩn đếm được từ mẫu quẹt vết thương ở các nhóm không có kháng sinh ở mức rất cao, dẫn đến tiến trình biểu mô hóa kém và tái tạo mô không hoàn chỉnh [5].

Nghiên cứu năm 2021 trên mô hình chuột bị nhiễm tụ cầu khuẩn kháng methicillin (Methicillin-resistant Staphylococcus pseudintermedius - MRSP) cũng cho thấy nhiễm khuẩn gây trì hoãn nghiêm trọng quá trình phục hồi da [6]. Khi vết thương được kiểm soát vi khuẩn tốt bằng gel hạt nano bạc đẳng hướng hoặc povidone iodine, toàn bộ vi khuẩn bị loại bỏ trong vòng 7 ngày và ngăn ngừa hiện tượng tạo mủ ngay từ ngày thứ 4 [6]. Nhờ kiểm soát được vi khuẩn, cấu trúc collagen được định hướng tốt hơn, giúp vết thương co lại 100% trong 14 ngày và giảm hình thành sẹo xấu trong vòng 21 ngày [6].

Nếu đắp lá đậu ma tươi, bạn không chỉ không có các chất sát khuẩn hiệu quả như ciprofloxacin hay povidone iodine, mà còn tiếp thêm nguồn vi khuẩn làm vết thương nhanh chóng mưng mủ, phá hủy mô hạt lành và để lại sẹo co rút vĩnh viễn.

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng lá tươi đắp mụn nhọt

Nhiều người lầm tưởng rằng thấy mụn nhọt gom mủ sau khi đắp lá là do lá "hút mủ" ra ngoài. Trên thực tế, cảm giác mát ban đầu chỉ là do nước trong bã lá bốc hơi. Ngay sau đó, lớp bã lá ẩm ướt, bí khí đắp kín miệng mụn sẽ ngăn cản quá trình thoát dịch tự nhiên, tạo điều kiện kỵ khí cho vi khuẩn kẹt lại bên dưới sinh sôi. Dịch mủ xuất hiện nhiều hơn chính là sản phẩm của phản ứng viêm dữ dội và xác bạch cầu chết do nhiễm trùng tăng nặng, hoàn toàn không phải do lá cây "rút" độc tố ra.

Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng rửa lá đậu ma bằng nước muối loãng là đủ sạch để đắp lên vết thương hở. Nước muối loãng chỉ giúp trôi bớt bụi bẩn cơ học bên ngoài, không thể tiêu diệt được các nha bào vi khuẩn, vi nấm bám chặt trong kẽ lá và mao dẫn của thực vật. Hơn nữa, cối chày dùng giã lá trong sinh hoạt gia đình cũng chứa vô số tạp khuẩn. Đưa hỗn hợp này trực tiếp vào dòng máu hay mô liên kết dưới da qua vết thương rách da là hành động vô tình gây ra tình trạng bội nhiễm.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý giã đắp lá tươi lên vùng da mất tính toàn vẹn, nhưng một số nhóm đối tượng sau đây đối mặt với nguy cơ biến chứng tử vong hoặc tàn phế nếu nhiễm trùng xảy ra:

  • Người mắc bệnh tiểu đường: Bệnh nhân tiểu đường vốn có cơ địa suy giảm miễn dịch và tổn thương vi mạch. Nghiên cứu đã chứng minh nhiễm khuẩn vết thương ở cơ thể tiểu đường có thể khiến tổn thương lan rộng hơn 100%, gây chảy dịch kéo dài và sụt cân nghiêm trọng [4]. Một vết xước nhỏ ở bàn chân bị nhiễm trùng do đắp lá có thể nhanh chóng biến chứng thành viêm mô tế bào, hoại tử sâu và dẫn đến nguy cơ đoạn chi.
  • Người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch: Những người đang điều trị ung thư, dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc mắc bệnh mạn tính có hàng rào phòng ngự rất yếu. Vi khuẩn từ bã lá có thể dễ dàng xâm nhập từ da vào máu, gây nhiễm khuẩn huyết đe dọa tính mạng.
  • Trẻ nhỏ: Làn da trẻ em rất mỏng manh, phản ứng viêm diễn ra dữ dội. Nhiễm trùng mụn nhọt do đắp lá ở trẻ có thể biến chuyển nhanh thành ổ áp-xe lớn đòi hỏi phải rạch dẫn lưu ngoại khoa phức tạp.
  • Người có vết thương sâu, vết cắn động vật: Những vết thương này có nguy cơ cao nhiễm vi khuẩn kỵ khí như uốn ván. Bịt kín bã lá lên miệng vết thương tạo môi trường không có oxy lý tưởng cho vi khuẩn kỵ khí phát triển.

Hướng dẫn xử lý đúng cách khi bị trầy xước, mụn nhọt

Thay vì áp dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng, việc chăm sóc mụn nhọt và tổn thương da cần tuân thủ các nguyên tắc vệ sinh y khoa tiêu chuẩn:

  • Làm sạch vết thương: Với các vết trầy xước thông thường, hãy rửa sạch nhẹ nhàng dưới vòi nước sạch chảy liên tục hoặc dung dịch nước muối sinh lý 0,9% để trôi hết bụi bẩn. Tuyệt đối không dùng các loại lá cây, thảo dược giã nhuyễn không vô trùng để rịt vào vết thương.
  • Sát trùng hợp lý: Sử dụng dung dịch sát khuẩn ngoài da thông dụng được y tế khuyến cáo như povidone iodine cho miệng vết thương trầy xước để diệt khuẩn kịp thời [6]. Như nghiên cứu đã chỉ ra, việc xử lý kháng khuẩn sớm đóng vai trò then chốt giúp bảo toàn diện tích vết thương và hỗ trợ mô mau khép miệng [4].
  • Bảo vệ tổn thương: Sau khi sát trùng, có thể che phủ vết thương bằng gạc vô trùng khô thoáng. Không băng quá chặt làm ứ đọng dịch tiết.
  • Đối với mụn nhọt: Giữ da sạch sẽ, không tự ý nặn, chích khi mụn chưa gom cồi và chưa có chỉ định y tế. Nếu mụn sưng to, đau nhức nhiều, có dấu hiệu tạo mủ lan rộng hoặc kèm theo sốt, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, kê đơn thuốc bôi hoặc kháng sinh đường uống thích hợp, tuyệt đối không tự đắp lá chữa tại nhà.

Lời kết

Các loài thực vật thuộc chi đậu ma hay cát căn (Pueraria) chứa những hoạt chất sinh học quý giá như puerarin với tiềm năng thúc đẩy tạo mạch máu và tái tạo mô đã được khoa học ghi nhận [2], [3]. Tuy nhiên, việc chuyển hóa tiềm năng đó thành phương pháp điều trị đòi hỏi quy trình chiết xuất tinh khiết, bào chế vô trùng và kiểm soát nghiêm ngặt [3]. Đắp trực tiếp lá đậu ma tươi giã nát lên mụn nhọt hay vết thương hở là thói quen nguy hiểm, dễ biến một vết thương nhỏ thành ổ nhiễm trùng nặng, mưng mủ kéo dài và để lại di chứng sẹo xấu [4], [6], [5]. Khi có tổn thương da, người dân cần tuân thủ các bước vệ sinh chuẩn mực và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn cho sức khỏe bản thân.