Nhiều bệnh nhân tiểu đường tìm đến phương pháp thực dưỡng hoặc các chế độ ăn kiêng cắt giảm năng lượng nghiêm ngặt với mong muốn hạ đường huyết và giảm cân cấp tốc. Thấy chỉ số cân nặng sụt nhanh chỉ sau vài tuần, không ít người tin rằng cơ thể đã đào thải được lượng mỡ thừa tích tụ lâu năm.
Thực tế, cân nặng giảm nhanh từ các thực đơn thiếu hụt năng lượng và protein thường phản ánh sự sụt giảm khối lượng nạc và cơ bắp thay vì chỉ mất mỡ đơn thuần. Việc mất đi khối cơ bắp quan trọng gây suy giảm khả năng kiểm soát chuyển hóa, khiến đường huyết khó ổn định hơn về lâu dài.
Cơ chế chuyển hóa khi cắt giảm năng lượng nghiêm ngặt
Khi bước vào chế độ ăn kiêng rất ít calo (VLCD), năng lượng nạp vào không đáp ứng nhu cầu tối thiểu [1]. Cơ thể buộc phải huy động các nguồn dự trữ sẵn có để duy trì hoạt động của não bộ và tim mạch. Nguồn glycogen cạn kiệt, các chu trình nội sinh bắt đầu dị hóa mô mỡ lẫn mô nạc để tổng hợp glucose.
Đồng thời, nồng độ một số phân tử trung gian đóng vai trò điều hòa giữ cơ bị ảnh hưởng rõ rệt. Nghiên cứu chỉ ra rằng nồng độ FGF19 sau ăn thường thấp hơn ở bệnh nhân béo phì, đái tháo đường týp 2 và gan nhiễm mỡ liên quan đến chuyển hóa [2]. Trục giao tiếp ruột - cơ thông qua các tín hiệu nội sinh như FGF19 là yếu tố dự báo khả năng giữ lại khối lượng cơ nạc khi cơ thể trải qua quá trình sụt cân nhanh [2]. Nếu thiếu hụt nguồn đạm từ chế độ ăn, tốc độ thoái hóa protein nội sinh vượt xa tốc độ tổng hợp mới, dẫn tới teo cơ [3].
Bằng chứng khoa học về việc sụt giảm khối nạc
Hiện tượng mất khối nạc khi can thiệp giảm cân đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu can thiệp lâm sàng cụ thể:
Nghiên cứu về chế độ ăn kiêng năng lượng cực thấp (VLED) năm 2024 khảo sát trên 176 đối tượng béo phì sử dụng khẩu phần lỏng thay thế hoàn toàn bữa ăn (800 kcal/ngày) kéo dài 3-4 tháng [2]. Kết quả phân tích hồi quy tuyến tính đa biến cho thấy nồng độ FGF19 nền dự đoán tỷ lệ phần trăm khối cơ nạc sau can thiệp giảm cân [2]. Nghiên cứu xác nhận việc cắt giảm calo mạnh mẽ bằng bữa ăn nhân tạo dạng lỏng dẫn đến giảm khối nạc, đồng thời phát hiện tín hiệu ruột - cơ giữ vai trò quan trọng trong việc bảo tồn cơ bắp [2].
Một phân tích tổng hợp công bố năm 2020 gồm 7 nghiên cứu can thiệp giảm cân kéo dài từ 8 đến 24 tuần trên người thừa cân, béo phì (độ tuổi 28-70) cho thấy sức mạnh cơ duỗi khớp gối đo bằng máy đo lực đẳng tốc (108 người) giảm 9,0 N/m, tương đương giảm 7,5% so với mức ban đầu [4]. Lực nắm bàn tay ở 231 người cũng ghi nhận xu hướng giảm 1,7 kg [4]. Một tổng quan trên 52 nghiên cứu ở nhóm trên 50 tuổi xác nhận hạn chế calo làm mất tỷ lệ đáng kể khối lượng không mỡ [4]. Ở người 45-65 tuổi, việc ăn kiêng giảm calo làm giảm khoảng 4% khối lượng nạc chi dưới; thử nghiệm Look AHEAD ở độ tuổi trung bình 58 cũng ghi nhận khối lượng cơ xương sụt giảm đáng kể do lối sống hạn chế năng lượng [4].
Nghiên cứu so sánh 4 can thiệp ở người cao tuổi béo phì ghi nhận nhóm chỉ ăn kiêng bị giảm 3,5 kg khối nạc sau 6 tháng và giảm 3,2 kg sau 1 năm [4]. Khi kết hợp chương trình tập luyện kháng lực, hiếu khí và kéo giãn, mức độ mất khối nạc giảm xuống còn 1,7 kg ở mốc 6 tháng [4].
Khảo sát sâu về cấu trúc tế bào cơ ở 40 bệnh nhân béo phì (32 phụ nữ, 8 nam, BMI trung bình 43-45) trải qua sụt cân nhanh sau phẫu thuật cho thấy: trong 3 tháng đầu, sự sụt giảm 18-28% mỡ và khối nạc diễn ra với tỷ lệ tương đương nhau [3]. Nồng độ protein và kali trong từng tế bào cơ giảm xuống [3]. Tỷ lệ RNA/DNA sau 1 năm vẫn ở mức thấp, phản ánh tốc độ tổng hợp protein của cơ bắp bị kìm hãm kéo dài [3].
Dù vậy, khi đo lường bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA), một phần khối nạc mất đi thực chất là thành phần phi mỡ (nước, mô liên kết) nằm trong chính tế bào mỡ [5]. Khi tính toán loại trừ phần phi mỡ của mô mỡ này, lượng khối nạc mất thực tế giảm đi rõ rệt [5].
Nguy cơ tiềm ẩn và mặt trái của việc mất cơ
Khối cơ xương là cơ quan tiêu thụ glucose lớn nhất của cơ thể. Khi áp dụng các thực đơn kiêng khem khắc nghiệt thiếu hụt protein, việc mất cơ làm giảm diện tích tiếp nhận đường, khiến độ nhạy insulin suy giảm.
Mất cơ bắp và giảm sức mạnh cơ liên quan trực tiếp đến suy giảm chức năng vận động, giảm chất lượng sống, làm tăng nguy cơ suy nhược và tăng tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân [4]. Mặc dù teo cơ là quá trình lão hóa tự nhiên, việc giảm cân đột ngột không kèm biện pháp bảo tồn sẽ đẩy nhanh tiến trình này [4]. Mất cơ còn làm chậm tốc độ chuyển hóa cơ bản, khiến bệnh nhân dễ tăng cân trở lại khi dừng chế độ ăn kiêng.
Những hiểu lầm thường gặp ở người bệnh tiểu đường
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ số cân nặng trên bàn cân hạ xuống đồng nghĩa với việc bệnh tình đang tiến triển tốt. Cân nặng giảm có thể bao gồm nước và mô cơ bắp quan trọng.
Một hiểu lầm phổ biến khác là ăn kiêng hoàn toàn bằng ngũ cốc hoặc rau củ thanh đạm sẽ giúp cơ thể "thanh lọc" mà không ảnh hưởng tới sức mạnh thể chất. Thực tế, nếu không có đủ protein nạp vào và thiếu kích thích cơ học, cơ thể sẽ phân giải protein cấu trúc của chính các sợi cơ để duy trì sự sống [6, 7]. Bệnh nhân có thể thấy đường huyết giảm tức thời do lượng tinh bột nạp vào thấp, nhưng thể trạng lại suy nhược, yếu cơ chi dưới và dễ té ngã [4].
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Bệnh nhân đái tháo đường cao tuổi (trên 50 tuổi) là nhóm đối tượng có rủi ro cao nhất [4]. Khối cơ ở người lớn tuổi vốn đã suy giảm theo sinh lý lão hóa tự nhiên; việc ăn kiêng quá mức làm tăng nguy cơ teo cơ cục bộ và yếu chi [4].
Người mắc tiểu đường kèm bệnh thận mạn tính hoặc bệnh tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng. Việc tự ý nhịn ăn hoặc dùng thực đơn thiếu hụt chất đạm sẽ làm rối loạn điện giải và giảm sút thể lực nghiêm trọng [3].
Hướng dẫn áp dụng đúng để bảo toàn khối nạc
Để giảm mỡ nhưng không làm hao mòn cơ bắp, người bệnh cần ưu tiên tập kháng lực và bổ sung đủ lượng protein cần thiết [1]. Các can thiệp tập kháng lực có giám sát kéo dài trên 10 tuần giúp tăng đáng kể khối nạc (khoảng 3 kg) và tăng sức mạnh cơ bắp khoảng 25% ở cả nam và nữ [6].
Một nghiên cứu kéo dài 6 tháng trên người cao tuổi béo phì (n = 44 ở nhóm can thiệp, tuổi 70 ± 6) cho thấy: chế độ ăn giảm calo kết hợp tập luyện 3 buổi mỗi tuần giúp sức mạnh duỗi gối đồng tâm tăng 25% và chất lượng cơ bắp tăng lên, bất chấp việc có sự sụt giảm khối nạc toàn thể [7]. Lượng mỡ giảm càng nhiều thì mức độ cải thiện chất lượng và sức mạnh cơ bắp càng cao [7].
Người bệnh tiểu đường nên phân bổ protein đều đặn trong các bữa ăn, lựa chọn các nguồn đạm dễ hấp thu như thịt nạc, cá, trứng, đậu đỗ. Việc tập luyện nên duy trì ít nhất 3 buổi mỗi tuần với các bài tập kháng lực phù hợp như nâng tạ nhẹ, kéo dây kháng lực hoặc squat dưới sự hướng dẫn chuyên môn [1, 4].
Giảm cân ở người tiểu đường đòi hỏi sự cân bằng khoa học giữa dinh dưỡng và vận động thay vì chạy theo các phương pháp kiêng khem cấp tốc. Giữ vững khối lượng cơ bắp chính là chìa khóa để ổn định đường huyết bền vững và duy trì thể lực lâu dài.
