Đun nước lá thảo mộc để gội đầu từ lâu đã là thói quen quen thuộc của nhiều gia đình Việt nhằm giữ tóc suôn mượt và làm sạch da đầu. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng nước sả, đặc biệt là giống sả Sri Lanka, để gội đầu với kỳ vọng thổi bay những mảng gàu trắng cùng cảm giác ngứa ngáy khó chịu. Liệu phương pháp tự nhiên này có thực sự tiêu diệt được nấm gây gàu như lời đồn?

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học hiện có là chưa có bằng chứng trực tiếp khẳng định nước sả Sri Lanka trị được gàu. Trong các tài liệu nghiên cứu y khoa được cung cấp về các giải pháp kiểm soát nấm gây gàu, sả Sri Lanka hoàn toàn chưa được đề cập hay kiểm chứng. Tuy nhiên, việc tìm hiểu rõ cơ chế gây gàu của nấm Malassezia và nguyên tắc hoạt động của các chiết xuất thực vật sẽ giúp bạn biết cách chăm sóc da đầu đúng đắn, an toàn.

Gàu hình thành như thế nào trên da đầu?

Gàu là tình trạng bong tróc quá mức các tế bào da chết trên da đầu [1]. Đây là dạng nhẹ của bệnh viêm da tiết bã, một tình trạng bất thường phổ biến trên da ảnh hưởng đến khoảng 5% đến 10% dân số, gây đóng vảy kèm ngứa và kích ứng [2]. Thậm chí, thống kê cho thấy có tới 50% dân số từng gặp phải tình trạng gàu ở một thời điểm nào đó trong đời, phổ biến và nặng nhất ở nam giới trẻ tuổi, trong khi trẻ em và người lớn tuổi ít gặp hơn [3].

Thủ phạm chính gây ra tình trạng này được xác định là nấm men ưa chất béo (lipophilic) thuộc chi Malassezia - tên gọi trước đây là Pityrosporum hoặc P. ovale [1, 5, 7]. Đáng chú ý, nấm Malassezia vốn là thành viên bình thường của hệ vi sinh vật trên da người, được tìm thấy ở 75% đến 98% người trưởng thành khỏe mạnh [2]. Bên cạnh Malassezia, da đầu của những người bị gàu ở nhiều quần thể khác nhau còn ghi nhận sự cộng sinh của các vi sinh vật khác như vi khuẩn Staphylococcus, Propionibacterium và nấm Candida [4].

Một báo cáo công bố năm 2005 chỉ ra rằng gàu hình thành từ ít nhất 3 yếu tố nguyên nhân: nấm Malassezia, chất nhờn (lipid tuyến bã) và cơ địa nhạy cảm của từng cá nhân [5]. Do hầu hết nấm Malassezia phụ thuộc vào lipid để sinh trưởng, chúng tiêu thụ chất béo trung tính (triglyceride) trong bã nhờn và giải phóng ra các chất chuyển hóa là axit béo tự do gây kích ứng, điển hình là axit oleic [3, 7]. Ở những người có cơ địa nhạy cảm với các độc tố axit béo tự do này, da đầu sẽ phản ứng bằng cách tăng bong tróc vảy và gây ngứa [5]. Trong ba yếu tố trên, nấm Malassezia là mắt xích dễ kiểm soát nhất: khi giảm lượng nấm, lượng axit béo tự do sẽ giảm theo, từ đó giảm bong vảy và ngứa [5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về nấm gây gàu và thói quen chăm sóc tóc?

Để trị gàu tận gốc, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu nhằm nhận diện chính xác loài nấm gây bệnh cũng như tác động của thói quen sinh hoạt lên sự phát triển của chúng.

Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện từ tháng 2/2019 đến tháng 6/2020 tại các phòng khám da liễu ở thành phố Mekelle (Ethiopia) đã khảo sát trên 217 bệnh nhân đến khám vì gàu [1]. Các nhà nghiên cứu thu thập mẫu vảy da đầu để nuôi cấy và xét nghiệm sinh hóa [1]. Kết quả cho thấy có 111 người (chiếm 51,15%) dương tính với nấm Malassezia, từ đó phân lập được 140 mẫu nấm thuộc 3 loài chính: Malassezia globosa chiếm tỷ lệ cao nhất với 67,15%, tiếp theo là M. furfur (21,70%) và M. restricta (12,15%) [1]. Phân tích sâu hơn chỉ ra rằng yếu tố giới tính (tỷ số chênh hiệu chỉnh AOR = 2,605), độ tuổi (AOR = 2,667) và đặc biệt là thói quen bôi dầu dưỡng tóc (AOR = 2,964) có liên quan mật thiết đến sự hiện diện của nấm Malassezia [1]. Ngược lại, việc sử dụng dầu gội trị gàu có mối liên quan nghịch (AOR = 2,782), tức giúp giảm sự xuất hiện của nấm trên da đầu [1].

Vai trò của tần suất gội đầu cũng được làm rõ trong một nghiên cứu công bố năm 2024 tại Durban (Nam Phi) kéo dài 3 tuần trên 60 phụ nữ gốc Phi từ 20 đến 40 tuổi, chia đều thành hai nhóm có gàu và không có gàu [6]. Nhóm nghiên cứu dùng kỹ thuật phản ứng chuỗi polymerase định lượng (qPCR) để đo tải lượng nấm Malassezia và vi khuẩn tại 5 thời điểm khác nhau [6]. Kết quả cho thấy mức độ gàu tăng lên đỉnh điểm vào cuối tuần đầu tiên sau khi gội đầu rồi giữ ở mức cao ở cả hai nhóm [6]. Tải lượng nấm Malassezia và vi khuẩn có tương quan trực tiếp với điểm số mức độ gàu [6]. Qua bảng câu hỏi tự đánh giá, ngứa là triệu chứng khó chịu nổi bật nhất so với cảm giác châm chích và nóng rát [6]. Chỉ sau một lần gội đầu, triệu chứng gàu và ngứa đã cải thiện ở cả hai nhóm, nhưng lợi ích này không duy trì được quá 1 tuần nếu không gội lại [6].

Chiết xuất thực vật và hoạt chất trị gàu: Bằng chứng đến đâu?

Các loại thuốc tổng hợp và hóa chất bôi ngoài da thường là lựa chọn đầu tay để trị gàu, bao gồm nhóm azole như clotrimazole (1%), ketoconazole (2%), miconazole (2%), cùng các chất như benzoyl peroxide, nhựa than đá (coal tar), glycerin, zinc pyrithione, lithium succinate/gluconate, axit salicylic, selenium disulfide/sulfide, ciclopirox olamine hay sodium sulfacetamide [2, 5]. Một nghiên cứu năm 2021 kết hợp phương pháp nuôi cấy và phân tích gen (qPCR) đã xác nhận dầu gội chứa zinc pyrithione ức chế nấm Malassezia ở nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) thấp trong phòng thí nghiệm và làm giảm rõ rệt loài M. restricta trên da đầu người dùng thực tế [7].

Tuy nhiên, một tổng quan năm 2022 lưu ý rằng các thuốc hóa học có thể gây tác dụng phụ như nóng rát tại chỗ bôi, ngứa, phát ban, đổi màu tóc, khô hoặc nhờn da đầu, rụng tóc nhiều hơn, thậm chí đau đầu, chóng mặt, buồn nôn [4]. Do đó, tinh dầu và chiết xuất thực vật được quan tâm như liệu pháp thay thế nhằm phá vỡ sự phát triển của vi sinh vật [4]. Tổng quan này ghi nhận các liệu pháp tự nhiên đã được báo cáo gồm tinh dầu tràm trà (tea tree oil), cỏ xạ hương (thyme), nha đam (Aloe vera) và bạc hà (Mentha), hoàn toàn không có dữ liệu nào về sả Sri Lanka [4].

Một nghiên cứu năm 2017 trong phòng thí nghiệm (in vitro) cũng đã thử nghiệm 8 chiết xuất thực vật và 2 hợp chất tự nhiên ở nồng độ từ 0,016 đến 1 mg/ml để tìm nguyên liệu cho dầu gội trị gàu chống lại hai chủng M. restricta và M. globosa [2]. Kết quả xác định chiết xuất vỏ hạt dẻ Nhật (Castanea crenata), lá trà xanh (Camellia sinensis) và cam thảo tan trong dầu (Glycyrrhiza) có nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) tương đối thấp, đạt mức từ 0,5 mg/ml trở xuống đối với cả hai chủng nấm [2]. Đặc biệt, chiết xuất vỏ hạt dẻ và cam thảo tan trong dầu còn kìm hãm được cả nấm men gây bệnh khác là Cryptococcus và Candida [2]. Dù vậy, đây mới là thử nghiệm trong ống nghiệm và bản thân sả Sri Lanka cũng không nằm trong danh sách các dược liệu đã được xác nhận hoạt tính này [2].

Vì sao gội nước thảo mộc tự đun khó trị dứt điểm nấm gàu?

Nhiều người lầm tưởng chỉ cần một loại cây có tính kháng khuẩn trong ống nghiệm thì đun nước dội lên đầu sẽ diệt sạch nấm gàu. Thực tế, hiệu quả trị gàu phụ thuộc rất lớn vào "sinh khả dụng" — tức khả năng hoạt chất bám trụ lại trên sợi tóc và da đầu sau khi xả nước [8].

Điều này được chứng minh qua nghiên cứu năm 2003 giới thiệu phương pháp "thử nghiệm sợi tóc" (hair strand test) [8]. Các nhà khoa học lấy tóc của 10 tình nguyện viên, ngâm chuẩn hóa trong 5 phút với các công thức dầu gội khác nhau, sau đó xả dưới vòi nước chảy trong 1 phút và làm khô [8]. Tiếp theo, từng nhóm 200 sợi tóc (dài 1 cm) được đặt vào môi trường thạch chọn lọc có dầu ô liu đã cấy nấm M. sympodialis hoặc M. globosa (mật độ 5 x 10³ CFU/microlit) và theo dõi sự phát triển của nấm suốt 18 ngày [8]. Kết quả sơ bộ cho thấy hoạt chất climbazole 1% đặc biệt hiệu quả nhờ khả năng gắn kết vào chất sừng của tóc, tạo ra "hiệu ứng kho dự trữ" (depot effect) để ức chế nấm kéo dài sau khi gội [8].

Nước thảo mộc tự đun tại nhà, kể cả nước sả, thường bị trôi tuột ngay khi xả lại bằng nước sạch, không có công thức bào chế giúp hoạt chất bám lại trên tóc như dầu gội chuyên dụng. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng dù các chất kháng nấm giúp cải thiện triệu chứng lâm sàng, sự tái xâm nhập của nấm sẽ nhanh chóng làm gàu tái phát nếu không duy trì được khả năng ức chế trên da đầu [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi tự trị gàu tại nhà

Hiểu lầm phổ biến nhất là thấy da đầu bong vảy trắng thì nghĩ ngay đến việc da bị khô và dùng các loại dầu tự nhiên hoặc tinh dầu đậm đặc bôi trực tiếp lên chân tóc. Như nghiên cứu tại Ethiopia và Nam Phi đã chứng minh, nấm Malassezia là loài ưa chất béo; thói quen bôi dầu lên tóc làm tăng nguy cơ nhiễm nấm Malassezia lên gần 3 lần (AOR = 2,964) và làm nặng thêm tình trạng viêm, ngứa da đầu [1, 6].

Hiểu lầm thứ hai là ngại gội đầu vì sợ rụng tóc hoặc khô da đầu, dẫn đến việc để đầu bẩn nhiều ngày. Dữ liệu thực tế cho thấy tải lượng nấm và vi khuẩn tích tụ mạnh nhất sau 1 tuần không gội, khiến cơn ngứa và mảng gàu bùng phát dữ dội [6]. Ngoài ra, việc dùng gôm xịt tóc hoặc gel vuốt tóc (pomade) khi đang bị gàu cũng làm tình trạng tồi tệ hơn [3].

Ai nên thận trọng khi dùng nước lá, tinh dầu gội đầu?

Da đầu đang bị gàu thực chất là vùng da đang có phản ứng viêm và kích ứng do các axit béo tự do từ nấm tiết ra [3, 7]. Việc cào gãi gây tổn thương cơ học, cộng với sự thay đổi độ ẩm, thời tiết chuyển mùa và căng thẳng tâm lý (stress) sẽ làm bệnh nặng thêm [3].

Những người có cơ địa da nhạy cảm, đang có vết xước trên da đầu do gãi ngứa, hoặc người mắc bệnh viêm da tiết bã mức độ nặng có mảng vảy dày cần hết sức thận trọng khi dùng các loại nước nấu từ thảo mộc tươi hoặc tinh dầu nguyên chất chưa qua kiểm định. Các tạp chất hoặc tinh dầu nồng độ cao có thể gây kích ứng thêm cho vùng da đang tổn thương. Nếu tình trạng đóng vảy nghiêm trọng, người bệnh không nên tự ý đắp lá mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ da liễu để có phác đồ an toàn.

Cách chăm sóc da đầu và kiểm soát gàu thực tế

Thay vì phụ thuộc vào nước sả Sri Lanka chưa có bằng chứng khoa học, bạn có thể áp dụng các biện pháp kiểm soát gàu đã được nghiên cứu chứng minh hiệu quả:

  • Duy trì tần suất gội đầu đều đặn: Gàu đáp ứng tốt với việc gội đầu hàng ngày hoặc ít nhất không để cách quãng quá 1 tuần, vì sau 1 tuần lượng nấm và vi khuẩn sẽ đạt đỉnh [5, 6]. Khi gội, nên tạo bọt và giữ dầu gội trên da đầu lâu hơn một chút (khoảng 5 phút theo mô hình thử nghiệm) để hoạt chất kịp phát huy tác dụng trước khi xả sạch [4, 5].
  • Chọn hoạt chất đã được kiểm chứng: Nếu bị gàu nhiều, hãy ưu tiên các loại dầu gội trị gàu chuyên dụng chứa zinc pyrithione, selenium sulfide, axit salicylic, lưu huỳnh (sulfur), nhựa than đá, ciclopirox olamine hoặc nhóm azole (ketoconazole, climbazole) [2, 4, 5]. Có thể dùng luân phiên các loại dầu gội này để duy trì hiệu quả giảm ổ chứa nấm Malassezia trên da đầu [3]. Nếu muốn tìm sản phẩm có chiết xuất tự nhiên, hãy chọn các dầu gội thương mại được bào chế chuẩn hóa từ tinh dầu tràm trà, trà xanh, cam thảo hoặc nha đam [2, 3].
  • Loại bỏ yếu tố thuận lợi cho nấm: Ngưng sử dụng các loại dầu bôi tóc (hair oil), gel vuốt tóc và gôm xịt tóc trong thời gian điều trị gàu [1, 5]. Với những trường hợp có mảng vảy gàu quá dày trên da đầu, y văn ghi nhận có thể dùng dầu chứa axit salicylic hoặc tinh chất urea ủ qua đêm để làm mềm vảy trước khi gội, nhưng cần hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi áp dụng [3].

Nhìn chung, dùng nước sả Sri Lanka gội đầu chỉ có thể mang lại cảm giác thư giãn nhẹ nhàng từ mùi hương chứ chưa có cơ sở khoa học để diệt nấm Malassezia trị gàu. Để giữ mái tóc sạch gàu và hết ngứa, giải pháp cốt lõi vẫn là giữ da đầu thông thoáng, hạn chế bôi dầu dưỡng vào chân tóc và sử dụng đúng cách các sản phẩm dầu gội kháng nấm đã được kiểm chứng. Khi tình trạng gàu kéo dài hoặc kèm theo viêm đỏ nặng, bạn nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu để được tư vấn hướng xử trí phù hợp.