Nhiều người khi gặp các đợt bùng phát mề đay, ngứa ngáy dữ dội thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để mong thoát khỏi cảm giác khó chịu. Trong số các loại thảo dược quanh vườn, cây sâu đông (còn được gọi phổ biến là cây sau sau hay bạch đàn hương, tên khoa học là Liquidambar formosana Hance) thường được hái lá nấu nước tắm nhằm mục đích dập tắt cơn ngứa.
Tuy nhiên, việc dùng lá sâu đông nấu nước tắm không thể chữa dứt điểm bệnh mề đay hay các chứng mẩn ngứa mạn tính. Khoa học hiện đại chỉ mới ghi nhận một số hoạt chất chiết xuất từ loài thực vật này có đặc tính sinh học nhất định trong điều kiện phòng thí nghiệm hoặc trên mô hình động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nước tắm từ lá sâu đông có khả năng điều trị triệt để mề đay ở người.
Mề đay, mẩn ngứa xuất hiện do đâu?
Mề đay là phản ứng da phức tạp, đặc trưng bởi các nốt sẩn phù, bờ rõ rệt và gây cảm giác ngứa ngáy rất khó chịu. Nguyên nhân cốt lõi của mề đay xuất phát từ sự kích hoạt bên trong hệ miễn dịch, đặc biệt liên quan đến phản ứng giải phóng histamine từ các tế bào mast (tế bào mastocyte) và các hóa chất trung gian gây viêm khi tiếp xúc với dị nguyên, thay đổi nhiệt độ hoặc căng thẳng.
Khi histamine được phóng thích, hệ mao mạch dưới da bị giãn nở và tăng tính thấm, dẫn đến tích tụ chất lỏng gây sưng phù và kích thích các đầu mút dây thần kinh gây cảm giác ngứa. Do cơ chế này nằm sâu dưới da và chi phối bởi hệ miễn dịch cơ thể, bất kỳ biện pháp tác động đơn thuần bên ngoài nào cũng chỉ có vai trò hỗ trợ làm sạch, xoa dịu tạm thời chứ không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ gây bệnh.
Hoạt chất thực vật có trong lá cây sâu đông
Cây sâu đông (Liquidambar formosana Hance) là loài cây gỗ lớn thường được nghiên cứu về thành phần hóa thực vật. Phân tích trong phòng thí nghiệm giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về những hợp chất tiềm năng chứa trong từng bộ phận của loài cây này.
Cụ thể, một nghiên cứu hóa học công bố năm 2005 đã tiến hành khảo sát các thành phần hóa học từ dịch chiết methanol của lá Liquidambar formosana Hance [1]. Bằng phương pháp sắc ký cột và HPLC điều chế, các nhà nghiên cứu đã lần đầu tiên phân lập thành công ba hợp chất từ lá cây này, bao gồm: beta-sitosterol, alpha-amyrin và axit oleanonic [1]. Đây là những hợp chất thuộc nhóm sterol và triterpenoid thường được chú ý trong nghiên cứu thực vật học [1].
Ngoài ra, ở khía cạnh nghiên cứu tế bào, một công bố năm 2016 đã đánh giá tác động của các phân đoạn chiết xuất từ lá sâu đông lên dòng tế bào ung bướu S180 [2]. Các thử nghiệm cho thấy dịch chiết chloroform từ lá có hoạt tính ức chế tăng sinh và kích hoạt quá trình tự chết theo chu trình (apoptosis) của tế bào S180 phụ thuộc theo nồng độ, với chỉ số IC50 đạt 0,238 mg/mL, trong khi phân đoạn chiết xuất nước có IC50 là 0,411 mg/mL [2]. Nghiên cứu này thuần túy tập trung vào hoạt tính gây độc tế bào in vitro mà không chứng minh công dụng chống ngứa hay điều trị viêm da mề đay [2].
Khả năng kháng viêm được ghi nhận từ quả sâu đông
Không chỉ có lá, các bộ phận khác của cây sâu đông cũng được các nhà khoa học quan tâm. Trong y học cổ truyền, quả cây sâu đông (Liquidambaris Fructus) từng được sử dụng để điều trị đau nhức xương khớp, và cơ chế kháng viêm của nó đã được khảo sát trên động vật thí nghiệm [3].
Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2021 đã đánh giá tác dụng của các dịch chiết từ quả sâu đông trên mô hình chuột cống bị viêm khớp cảm ứng bởi tá chất (AIA) trong thời gian 3 tuần [3]. Chuột được chia thành các nhóm dùng dịch chiết ete dầu hỏa, dịch chiết ethyl acetate, dịch chiết nước hoặc piroxicam làm đối chứng [3]. Kết quả cho thấy phân đoạn chiết ete dầu hỏa cho hiệu quả vượt trội hơn so với phân đoạn chiết nước trong việc giảm sưng bàn chân, giảm tổn thương mô sụn và ức chế viêm màng hoạt dịch [3].
Đồng thời, dịch chiết từ quả này làm giảm đáng kể nồng độ các chất chỉ thị gây viêm trong huyết thanh như IL-1beta và TNF-alpha, cũng như ức chế sự biểu hiện của phức hợp thể viêm NLRP3, IL-1beta và caspase-1 p20 tại mô bao khớp [3]. Phân tích mạng lưới dược lý và mô phỏng gắn kết phân tử đã xác định hai hoạt chất chính mang lại tác động này là myrtenal và beta-caryophyllene oxide [3]. Dù vậy, nghiên cứu này được thực hiện trên mô hình chuột bị viêm khớp với chiết xuất từ quả, không đại diện cho tác dụng của việc tắm nước lá sâu đông trên da người [3].
Hiểu lầm phổ biến: Nấu nước tắm có trị tận gốc bệnh?
Nhiều người tin rằng thảo dược từ thiên nhiên luôn lành tính và chỉ cần tắm nước đun từ lá sâu đông là có thể giải độc, trị tận gốc căn nguyên mề đay. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến và có thể dẫn tới hậu quả tiêu cực cho làn da.
Nước đun từ lá cây chỉ tiếp xúc ở lớp sừng trên bề mặt biểu bì mà không thể đi sâu vào máu để điều hòa hệ thống miễn dịch hay ngăn chặn sự phóng thích histamine của các tế bào mast. Bên cạnh đó, việc đun sôi thông thường không thể chiết xuất tinh khiết các hoạt chất có lợi, mà ngược lại có thể lẫn nhiều tạp chất, bụi bẩn, nấm mốc hoặc dịch tiết côn trùng bám trên phiến lá, dễ làm da kích ứng hơn.
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Bằng chứng khoa học về việc sử dụng lá sâu đông trị mề đay hoàn toàn thiếu hụt. Các công trình hiện có chỉ dừng lại ở mức phân lập cấu trúc hóa học hay thử nghiệm hoạt tính sinh học của các phân đoạn chiết hữu cơ (như chloroform, methanol) trong đĩa nghiệm [2, 3]. Các hoạt chất phân lập từ bộ phận khác như quả của cây cũng chỉ mới cho thấy hiệu quả điều hòa phản ứng viêm xương khớp trên động vật [3].
Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định hiệu quả, tính dung nạp và liều lượng an toàn của nước lá sâu đông đối với bệnh mề đay. Do đó, việc khẳng định lá cây sâu đông nấu nước tắm chữa khỏi hoàn toàn mề đay là không có cơ sở khoa học xác thực.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Phương pháp tắm lá bừa bãi có thể tiềm ẩn nhiều nguy cơ y tế, đặc biệt đối với các nhóm đối tượng nhạy cảm:
- Người có vùng da tổn thương hở: Da bị trầy xước, chảy máu, rỉ dịch hoặc lở loét do cào gãi ngứa ngáy tuyệt đối không được tắm nước lá vì vi khuẩn và tạp chất từ nước thảo dược có thể xâm nhập sâu, gây nhiễm trùng da hoặc bội nhiễm mô bào nguy hiểm.
- Người có cơ địa viêm da tiếp xúc dị ứng: Bản thân các thành phần hữu cơ, tinh dầu tự nhiên trong lá cây chưa qua tinh chế có thể là chất kích ứng hoặc dị nguyên gây bùng phát phản ứng viêm da tiếp xúc cấp tính.
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Làn da trẻ em rất mỏng manh, hàng rào bảo vệ da chưa hoàn thiện nên cực kỳ nhạy cảm với các chất chát, độc tố tự nhiên hoặc cặn bẩn bám dính trong nước lá.
- Bệnh nhân mề đay mạn tính vô căn: Nhóm người này cần được kiểm tra y tế chuyên sâu thay vì tự chữa trị tại nhà, tránh bỏ lỡ thời điểm can thiệp thích hợp.
Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc da an toàn
Nếu bạn gặp phải tình trạng mề đay, mẩn ngứa, việc kiểm soát cơn ngứa cần tuân theo các nguyên tắc an toàn được y khoa khuyến cáo:
- Chăm sóc da đúng cách: Tắm với nước ấm vừa phải (tránh tắm nước quá nóng vì nhiệt độ cao gây giãn mạch và kích thích phóng thích histamine dữ dội hơn). Sử dụng sữa tắm dịu nhẹ, không hương liệu và không chứa xà phòng tẩy rửa mạnh.
- Giữ ẩm cho da: Thoa kem dưỡng ẩm lành tính ngay sau khi tắm để củng cố hàng rào bảo vệ biểu bì, giảm khô ráp và làm dịu phản ứng ngứa.
- Tránh cào gãi: Gãi mạnh làm rách hàng rào da, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập và kích hoạt phản ứng ngứa quay trở lại nghiêm trọng hơn. Có thể chườm mát cục bộ bằng khăn sạch để xoa dịu vùng da ngứa.
- Thận trọng khi dùng thảo dược: Nếu muốn thử nghiệm ngâm rửa ngoài da bằng bất kỳ loại lá cây nào, chỉ nên dùng trên vùng da lành lặn hoàn toàn và thử trước trên một diện tích da nhỏ ở mặt trong cổ tay trong 24 giờ để kiểm tra phản ứng dị ứng.
Khi các triệu chứng mề đay xuất hiện kéo dài trên 6 tuần, phù nề vùng mắt, môi, hoặc kèm theo các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như khó thở, đau bụng, choáng váng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu hoặc dị ứng miễn dịch để được bác sĩ thăm khám và chỉ định thuốc kháng histamine hoặc liệu trình phù hợp. Không nên tự ý phụ thuộc vào các bài thuốc lá dân gian chưa được kiểm chứng.
