Đau nhức xương khớp là phiền toái dai dẳng ở nhiều người, đặc biệt khi thời tiết thay đổi hoặc tuổi tác tăng dần. Để xoa dịu những cơn đau này, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền qua nhiều thế hệ. Cây gối hạc đen là một trong những cái tên thường được nhắc tới với lời đồn thổi về khả năng trị dứt điểm đau nhức và thoái hóa khớp.
Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu hiện đại chỉ ghi nhận tiềm năng kháng viêm, giảm đau của chiết xuất cây gối hạc ở quy mô tế bào và động vật thí nghiệm [1] [2]. Cho đến thời điểm hiện tại, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người để khẳng định loài cây này có thể chữa khỏi bệnh xương khớp.
Cây gối hạc trong y học cổ truyền
Cây gối hạc đen, có tên khoa học là Leea indica (thuộc họ Vitaceae hoặc Leeaceae), là loài cây bụi xanh phân bố rộng rãi tại Ấn Độ, Trung Quốc, Malaysia, Thái Lan và Việt Nam [1] [3]. Trong kinh nghiệm dân gian, lá và rễ của loài cây này thường được dùng để chữa đau nhức cơ thể, đau đầu, chóng mặt, bong gân hoặc các vấn đề ngoài da [1] [4] [3].
Dân gian thường phơi khô rễ hoặc thân cây gối hạc để sắc nước uống hay ngâm rượu xoa bóp các khớp sưng đau. Những lời truyền miệng này khiến nhiều bệnh nhân lầm tưởng đây là phương thuốc chữa khỏi hoàn toàn các bệnh lý khớp mạn tính.
Hoạt chất tự nhiên có khả năng ức chế viêm
Để kiểm chứng kinh nghiệm dân gian, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học của cây gối hạc đen. Dịch chiết lá Leea indica chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học như flavonoid, catechin, coumarin, triterpene, sterol thực vật cùng các dẫn xuất acid gallic và ellagic [1] [3].
Nghiên cứu phân tích sắc ký lỏng khối phổ năm 2019 đã phát hiện tổng cộng 31 hợp chất khác nhau trong dịch chiết ethyl acetate từ lá cây, trong đó có gallic acid, methyl gallate và quercetin-3-O-rhamnoside [3]. Những chất này được biết đến với khả năng chống oxy hóa mạnh, ức chế các phản ứng viêm trong mô sống.
Ở cấp độ tế bào, phản ứng viêm thường đi kèm với tình trạng biến tính protein và tổn hại màng tế bào. Một thử nghiệm năm 2021 ghi nhận phân đoạn n-hexane từ dịch chiết methanol của lá Leea indica có khả năng ức chế đáng kể hiện tượng tan máu và biến tính protein [1]. Điều này cho thấy tiềm năng can thiệp vào các mắt xích cơ bản của phản ứng sưng viêm [1].
Bằng chứng kháng viêm và giảm đau trên động vật
Các dữ liệu thực nghiệm về chiết xuất chi Leea ghi nhận khả năng làm giảm sưng đau trên động vật gặm nhấm.
Năm 2021, một thử nghiệm đánh giá phân đoạn n-hexane của dịch chiết methanol lá Leea indica (NFLI) trên mô hình chuột [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất thể hiện hoạt tính kháng viêm thông qua cơ chế ức chế biến tính protein và hỗ trợ làm tan huyết khối theo nồng độ [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên các loài cùng chi như Leea macrophylla cũng củng cố hướng tác động này [2]. Nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm dịch chiết methanol từ lá Leea macrophylla trên đại thực bào màng bụng của chuột [2]. Dịch chiết đã ức chế sự sinh sôi của các chất trung gian gây viêm gồm prostaglandin E2 (PGE2), yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha), interleukin-6 (IL-6) và interleukin-1beta (IL-1beta) [2].
Trên mô hình chuột cống bị gây phù chân bằng carrageenan và u hạt do viên bông gòn, đường uống dịch chiết này ở liều 100 và 200 mg/kg giúp ức chế phù nề theo liều (p < 0.05) và làm giảm kích thước mô u hạt (p < 0.05 - 0.01) [2]. Khi kiểm tra ngưỡng chịu đau, liều 100 và 200 mg/kg đường uống thể hiện tác dụng giảm đau trung ương ở thử nghiệm mâm nhiệt (p < 0.01) và giảm đau ngoại biên ở thử nghiệm quặn đau do acid acetic (p < 0.05 - 0.01) trên chuột nhắt [2]. Ngoài ra, dịch chiết còn hạ sốt do men bia ở chuột cống (p < 0.05 - 0.01) [2].
Nghiên cứu tổng quan năm 2021 cũng chỉ ra dịch chiết methanol của Leea asiatica và dịch chiết ethanol của lá Leea macrophylla đều thể hiện tiềm năng kháng viêm thông qua ức chế biến tính albumin trứng gà [5].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của toàn bộ các thử nghiệm trên là mới chỉ dừng lại ở chuột cống, chuột nhắt hoặc tế bào cô lập trong ống nghiệm [1] [2] [5]. Quá trình hấp thu, chuyển hóa và thải trừ của cơ thể người phức tạp hơn động vật rất nhiều.
Khoảng trống giữa ống nghiệm và cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng ban đầu rất hứa hẹn, người bệnh không thể đồng nhất kết quả trên chuột với hiệu quả lâm sàng trên người. Đến nay, y văn chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng (RCT) nào đánh giá tác dụng của gối hạc đen trên bệnh nhân viêm khớp thoái hóa hay viêm khớp dạng thấp.
Chúng ta vẫn chưa biết liều lượng chiết xuất bao nhiêu là tối ưu, thời gian dùng an toàn kéo dài bao lâu, hay liệu các hoạt chất có gây độc tính âm thầm khi tích lũy trong gan, thận hay không. Do đó, việc coi cây gối hạc đen như một loại thuốc điều trị đặc hiệu là thiếu căn cứ khoa học xác thực.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên là an toàn và không gây hại. Suy nghĩ này dẫn đến việc tự ý hái rễ cây gối hạc về đun uống đậm đặc thay nước lọc hàng ngày hoặc ngâm rượu nồng độ cao để uống trường diễn.
Việc tự điều chế thủ công không thể kiểm soát hàm lượng hoạt chất, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn với các loài cây dại chứa độc tính. Một sai lầm nguy hiểm khác là người bệnh tự ý ngưng thuốc điều trị theo toa của bác sĩ chuyên khoa để chuyển hẳn sang dùng cây gối hạc đen, khiến sụn khớp bị bào mòn nhanh chóng, khớp biến dạng không thể phục hồi.
Ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn của gối hạc đen trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ; dữ liệu hiện có mới dừng lại ở động vật và tế bào [1] [2]. Các đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược khi chưa có chỉ định y khoa.
Người mắc bệnh nền suy gan, suy thận cần cẩn trọng tối đa. Các hoạt chất thực vật khi nạp vào cơ thể đều phải qua gan chuyển hóa và thận đào thải [5]. Bệnh nhân đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cũng không nên tự ý dùng chiết xuất cây gối hạc do một số nghiên cứu ghi nhận hoạt tính làm tan huyết khối của cây [1].
Gợi ý tiếp cận thực tế
Nếu muốn sử dụng cây gối hạc đen như biện pháp hỗ trợ theo y học cổ truyền, bạn chỉ nên xem đây là phương thức bổ trợ, không thay thế phác đồ điều trị từ bác sĩ chuyên khoa.
Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo hoạt chất từ cây không tương tác bất lợi với các thuốc giảm đau, chống viêm đang dùng. Nên lựa chọn nguồn dược liệu rõ nguồn gốc, xuất xứ, đã qua sơ chế đạt chuẩn kiểm nghiệm để tránh nhiễm nấm mốc hoặc kim loại nặng. Liều lượng chỉ nên duy trì ở mức vừa phải, tuyệt đối không lạm dụng kéo dài.
Song song đó, việc kiểm soát cơn đau khớp cần dựa trên lối sống lành mạnh: duy trì cân nặng hợp lý để giảm tải cho khớp gối, vận động nhẹ nhàng thường xuyên và bổ sung dinh dưỡng cân đối.
Gối hạc đen là loài cây có tiềm năng sinh học đáng chú ý với các hoạt chất kháng viêm đã được chứng minh bước đầu trong phòng thí nghiệm [1] [2]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm đến ứng dụng điều trị trên người là một chặng đường dài. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, ưu tiên các phương pháp điều trị y khoa chính thống để bảo vệ sức khỏe xương khớp một cách an toàn và bền vững.
