Hiểu lầm về trà bancha: Có chữa được trào ngược dạ dày?

Nhiều người có thói quen tìm đến các loại trà thảo mộc hay trà già bancha khi xuất hiện cảm giác ợ chua, nóng rát vùng ngực. Lời đồn đại về việc loại trà này có khả năng "chữa lành", "trung hòa axit" hoặc trị dứt điểm trào ngược dạ dày thực quản (GERD) lan truyền rộng rãi trong cộng đồng ăn uống thực dưỡng.

Thực tế, trà bancha hoàn toàn không có khả năng chữa khỏi chứng trào ngược dạ dày thực quản. Cảm giác dễ chịu, ấm bụng sau khi nhấp ngụm nước ấm chỉ là phản ứng nhiệt tạm thời ở niêm mạc, hoàn toàn khác biệt với căn nguyên cơ học sâu xa là sự suy yếu hoặc rối loạn vận động của cơ thắt thực quản dưới.

Nguồn gốc hiểu lầm: Nhầm lẫn giữa ấm bụng tạm thời và điều trị bệnh

Nhiều người bệnh cảm thấy vùng thượng vị dịu đi đôi chút sau khi uống một cốc nước trà ấm. Sự ấm nóng tạm thời này giúp làm loãng dịch vị trong giây lát và kích thích cảm thụ nhiệt tại dạ dày, khiến người bệnh lầm tưởng rằng căn bệnh của mình đang thuyên giảm.

Tuy nhiên, cảm giác dễ chịu nhất thời này không đồng nghĩa với việc bệnh lý đã được can thiệp. Bệnh trào ngược dạ dày thực quản là tình trạng dịch và thức ăn từ dạ dày trào ngược lên thực quản, gây ra các triệu chứng khó chịu hoặc tổn thương niêm mạc ^[1], ^[2]. Bản chất của trà bancha – một loại trà chế biến từ lá và cành cây trà già – vẫn mang các đặc tính sinh học của trà thông thường và không thể tác động để tái cấu trúc hay hồi phục chức năng trương lực cơ vùng nối dạ dày - thực quản.

Cơ chế trào ngược: Áp lực cơ thắt thực quản dưới bị phá vỡ

Để hiểu vì sao trà không thể chữa bệnh, cần nhìn vào cơ chế giải phẫu của hệ tiêu hóa. Rào cản tự nhiên quan trọng nhất ngăn dịch vị trào ngược lên là cơ thắt thực quản dưới (LES). Ở trạng thái bình thường, van cơ này duy trì một áp lực nhất định, chỉ mở ra khi nuốt để thức ăn đi xuống rồi đóng chặt lại nhằm ngăn axit và enzym tiêu hóa rò rỉ ngược lên trên ^[3], ^[4].

Khi áp lực nền của cơ thắt thực quản dưới bị suy giảm, hoặc cơ này xuất hiện các đợt giãn thoáng qua ngoài ý muốn (TLESR), dịch axit sẽ tràn lên gây bỏng rát ^[5], ^[6], ^[4]. Cùng với đó, tình trạng co bóp không hiệu quả của thân thực quản làm suy giảm khả năng tự làm sạch axit đọng lại ^[7], ^[4]. Do đó, bất kỳ phương pháp nào không tác động phục hồi áp lực cơ vòng hay kiểm soát nhu động thực quản đều không thể coi là phương pháp điều trị trào ngược.

Nghiên cứu khoa học: Đồ uống chứa caffeine tác động thế nào tới cơ thắt?

Nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng các chất kích thích tự nhiên trong đồ uống, đặc biệt là caffeine có trong trà và cà phê thông thường, thực chất lại gây hại cho hoạt động của cơ thắt thực quản dưới.

Một thử nghiệm bắt chéo mù đôi trên 12 người khỏe mạnh đã so sánh tác động của 4 dung dịch thử nghiệm qua đường dạ dày gồm: cà phê thường (chứa 160 mg caffeine), trà (chứa 160 mg caffeine), cà phê khử caffeine và nước lọc ^[3]. Áp lực cơ thắt thực quản dưới (LESP) và pH vùng thực quản dưới được theo dõi đồng thời qua cảm biến trong 20 phút trước và 90 phút sau khi dùng dung dịch ^[3]. Kết quả cho thấy:

• Áp lực cơ thắt thực quản dưới giảm đi rõ rệt sau khi dùng cà phê thường và trà, nhưng không giảm sau khi dùng cà phê khử caffeine khi so sánh với nhóm đối chứng dùng nước lọc ^[3].
• Số đợt trào ngược axit xuất hiện nhiều nhất sau khi dùng trà và cà phê thường; trong đó sự khác biệt giữa dung dịch trà so với nhóm đối chứng nước lọc đạt mức có ý nghĩa thống kê ^[3].

Từ kết quả trên, nhóm nghiên cứu kết luận cả cà phê thông thường và trà đều gây tác động bất lợi đến chức năng cơ thắt thực quản dưới, đồng thời đưa ra cơ sở khoa học để hạn chế tiêu thụ cả trà lẫn cà phê có chứa caffeine ở bệnh nhân trào ngược ^[3]. Dù trà bancha được quảng cáo là ít caffeine hơn trà búp non, nó vẫn chứa hoạt chất này và không hề mang cơ chế làm tăng lực co bóp của cơ thắt.

Căng trướng dạ dày: Uống nhiều nước trà có thể kích hoạt cơn trào ngược

Không chỉ chứa các thành phần sinh học bất lợi, thói quen uống nhiều nước trà để "thanh lọc" hoặc làm dịu cơn đau còn vô tình tạo ra áp lực thể tích trong lòng dạ dày.

Một nghiên cứu thực nghiệm trên 16 người bình thường và 17 bệnh nhân mắc trào ngược dạ dày thực quản đã đánh giá tác động của hiện tượng căng trướng dạ dày (gastric distention) ^[5]. Áp lực trong lòng phình vị, cơ thắt thực quản dưới và thân thực quản được đo đạc chính xác khi tiến hành làm căng dạ dày bằng bóng khí với các thể tích 0, 250, 500 hoặc 750 ml trong 15 phút ^[5]. Kết quả ghi nhận:

• Ở giai đoạn cơ bản, tỷ lệ giãn cơ thắt thoáng qua ở nhóm bệnh nhân trào ngược là 1,1 ± 0,4 lần/15 phút, cao hơn đáng kể so với người bình thường (0,6 ± 0,1 lần/15 phút) ^[5].
• Tình trạng căng trướng dạ dày đã làm gia tăng từ 3 đến 4 lần tần suất các đợt giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua ở cả hai nhóm ^[5].
• Bệnh nhân trào ngược có tỷ lệ các đợt giãn cơ hoàn toàn lên tới 87%, cao hơn so với 73% ở nhóm đối chứng ^[5].

Nghiên cứu đi đến kết luận rằng sự căng trướng dạ dày góp phần trực tiếp làm tăng các đợt trào ngược sau bữa ăn thông qua việc kích hoạt giãn mở van cơ ngoài tầm kiểm soát ^[5]. Việc người bệnh nạp một lượng lớn nước trà bancha vào lúc đang no hoặc đang ợ chua chỉ làm dạ dày căng giãn thêm, làm tăng nguy cơ axit thoát ngược lên thực quản.

Bên cạnh đó, một nghiên cứu đánh giá vận động thực quản và theo dõi pH 24 giờ trên 151 bệnh nhân cho thấy chênh lệch áp lực ngực - bụng tăng cao trong lúc hít vào có liên quan trực tiếp đến hiện tượng trào ngược axit (với 85,2% bệnh nhân xuất hiện axit thực quản bất thường, OR 13,5, 95% CI 4,4-41,8) ^[8]. Bất kỳ yếu tố nào làm tăng gánh nặng áp lực ổ bụng hay thể tích dạ dày đều có thể phá vỡ rào cản mong manh của van cơ thắt ^[8].

Y học tiếp cận điều trị rối loạn vận động thực quản ra sao?

Khác với việc uống các loại nước thảo mộc không có bằng chứng, nghiên cứu y khoa hiện đại tập trung vào việc phục hồi trực tiếp chức năng thần kinh tự chủ và vận động cơ vòng thực quản.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2021 tiến hành trên 30 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản có rối loạn vận động thực quản, chia đều vào nhóm can thiệp kích thích điện châm qua da (TEA) trong 4 tuần hoặc nhóm giả lập (sham-TEA) ^[7]. Sau 4 tuần, nhóm TEA giảm điểm bảng hỏi triệu chứng GerdQ rõ rệt (P = 0.011), cải thiện chất lượng cuộc sống (P = 0.028), giảm cảm giác đầy bụng (P < 0.001) và ợ hơi (P < 0.001) ^[7]. Đáng chú ý, TEA làm tăng tích phân co bóp đầu xa (DCI) (P < 0.05), giảm tỷ lệ co bóp thực quản không hiệu quả khi nuốt nước (P = 0.02), đồng thời tăng hoạt động thần kinh phế vị (P = 0.02) – yếu tố tương quan thuận với áp lực cơ thắt thực quản dưới (r = 0.528, P = 0.003) ^[7].

Một nghiên cứu khác năm 2019 trên 21 bệnh nhân trào ngược kháng trị chia làm 3 nhóm: dùng đơn thuần thuốc ức chế bơm proton esomeprazole (nhóm A), esomeprazole kết hợp TEA và tập thở sâu (nhóm B), hoặc esomeprazole kết hợp giả TEA và tập thở sâu (nhóm C) trong 4 tuần ^[1]. Kết quả ghi nhận nhóm B giảm đáng kể điểm triệu chứng RDQ, giảm điểm DeMeester và tăng áp lực cơ thắt thực quản dưới (LESP) so với nhóm C (p < 0.05) ^[1]. Nồng độ acetylcholine huyết thanh ở nhóm B và C cao hơn rõ rệt so với nhóm A dùng thuốc đơn thuần (p = 0.022 và p = 0.046), trong khi nồng độ oxit nitric (NO) – chất có liên quan tới giãn cơ thắt ^[4] – giảm thấp hơn rõ rệt (p = 0.010 và p = 0.027) ^[1].

Tương tự, nghiên cứu năm 2016 trên 20 bệnh nhân trào ngược kháng trị cũng chỉ ra can thiệp TEA kết hợp esomeprazole giúp tăng áp lực cơ thắt thực quản dưới LESP nhiều hơn so với chỉ dùng thuốc đơn độc (P = 0.008), đồng thời làm giảm số đợt trào ngược axit và trào ngược axit yếu (P = 0.005) ^[2].

Các dữ liệu lâm sàng này nhấn mạnh rằng, để kiểm soát chứng trào ngược một cách thực chất, y học cần tác động vào trương lực cơ thắt, điều hòa thần kinh phế vị và giảm thời gian tiếp xúc của axit, thay vì trông chờ vào các biện pháp làm ấm dạ dày đơn thuần.

Những hiểu lầm thường gặp về trà bancha và bệnh trào ngược

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "trà bancha có tính kiềm giúp trung hòa hoàn toàn axit dạ dày". Dịch vị dạ dày là một môi trường axit mạnh thiết yếu cho quá trình tiêu hóa thức ăn. Lượng khoáng chất hòa tan ít ỏi trong vài ngụm trà loãng hoàn toàn không đủ sức trung hòa lượng axit dư thừa một cách lâu dài.

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng trà già từ thiên nhiên thì vô hại, uống thay nước lọc cả ngày sẽ khỏi bệnh. Khi uống liên tục một lượng lớn nước, thể tích dạ dày tăng lên gây căng tức lòng dạ dày ^[5]. Hơn nữa, việc cơ thể tiếp nhận một lượng chất kích thích từ trà suốt cả ngày có thể làm giảm liên tục áp lực nghỉ của cơ thắt thực quản dưới, tạo điều kiện cho các đợt axit trào ngược diễn ra thường xuyên hơn ^[3], ^[6].

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng trà bancha

Người bệnh thuộc các nhóm sau đây không nên sử dụng trà bancha một cách tùy tiện hay lạm dụng để tự chữa bệnh:

• Người đã được chẩn đoán mắc trào ngược dạ dày thực quản mức độ trung bình đến nặng hoặc trào ngược kháng trị không đáp ứng với thuốc chuẩn ^[1], ^[2].
• Người có kết quả đo vận động thực quản cho thấy cơ thắt thực quản dưới yếu, áp lực nền thấp hoặc tỷ lệ co bóp thực quản không hiệu quả cao ^[7], ^[6], ^[4].
• Bệnh nhân đang có viêm loét thực quản cấp tính, tổn thương niêm mạc do tiếp xúc axit kéo dài ^[1], ^[8].
• Người thường xuyên bị đầy bụng, khó tiêu sau ăn, dễ bị kích hoạt phản xạ giãn cơ thắt do căng trướng dạ dày ^[7], ^[5].

Lời khuyên áp dụng lối sống đúng cách cho người bị trào ngược

Để kiểm soát bệnh trào ngược an toàn mà không làm tổn hại cơ thắt thực quản, người bệnh cần lưu ý:

• Giảm thiểu việc tiêu thụ các loại đồ uống chứa caffeine bao gồm cả trà đặc và cà phê, vì chúng đã được chứng minh làm giảm áp lực cơ vòng và gia tăng số đợt ợ chua ^[3].
• Tránh uống lượng nước quá lớn trong một lần hoặc ngay sau bữa ăn chính để tránh gây căng trướng dạ dày, hạn chế nguy cơ kích hoạt các đợt giãn cơ thắt tự phát ^[5].
• Chia nhỏ các bữa ăn trong ngày, không nằm ngay sau khi ăn tối thiểu 2 đến 3 giờ.
• Tham khảo các bài tập điều hòa nhịp thở sâu hoặc các can thiệp hỗ trợ vận động đã được khoa học nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế ^[1].
• Khi các triệu chứng ợ nóng, ợ chua diễn ra thường xuyên hoặc kéo dài, cần thăm khám chuyên khoa tiêu hóa để được nội soi, đo áp lực nhu động thực quản và kê đơn thuốc điều trị chuẩn mực ^[7], ^[2]. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang các liệu pháp dân gian chưa được kiểm chứng.

Trà bancha có thể là một thức uống giải khát đem lại cảm giác dễ chịu cho người khỏe mạnh, nhưng không phải là vị thuốc chữa trào ngược dạ dày. Nhận diện rõ bản chất bệnh lý bắt nguồn từ cơ thắt thực quản dưới suy yếu giúp người bệnh tránh được các can thiệp sai lầm và bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa một cách khoa học.