Nhiều bạn trẻ tìm đến những quả bóng cười trong các buổi tiệc tùng như một thú vui giải trí vô hại để giải tỏa căng thẳng. Cảm giác hưng phấn, lâng lâng xuất hiện tức thì khiến không ít người lầm tưởng đây chỉ là một trò chơi không để lại hậu quả lâu dài. Tuy nhiên, đằng sau những tràng cười ngắn ngủi là nguy cơ tổn hại thần kinh nghiêm trọng, thậm chí có thể đánh đổi bằng cả khả năng đi lại của chính mình.
Hít khí cười N2O hoàn toàn không vô hại, mà là nguyên nhân trực tiếp làm tê liệt hệ thống tủy sống và phá hủy bao bọc thần kinh vận động. Khí này làm bất hoạt hoàn toàn chức năng sinh học của vitamin B12 trong cơ thể, dẫn đến hội chứng thoái hóa phối hợp bán cấp tủy sống [1]. Ngay cả những người trẻ tuổi, hoàn toàn khỏe mạnh cũng đối mặt với nguy cơ bại liệt vĩnh viễn chỉ sau một thời gian lạm dụng chất khí này [2].
Từ thú vui tiệc tùng đến phòng cấp cứu
Khí cười, hay dinitơ oxit (N2O), vốn là một chất khí được dùng phổ biến trong y khoa hơn 200 năm qua để gây mê phẫu thuật [1, 6]. Chất này cũng được đóng trong các bình kim loại nhỏ chuyên dùng tạo bọt kem thực phẩm [1, 5]. Tuy nhiên, nhiều người dùng khí này bơm vào bóng bay để hít giải trí nhằm tìm kiếm cảm giác hưng phấn tạm thời [1, 5].
Do khí N2O dễ mua, giá rẻ và nhiều người nghĩ rằng nó ít nguy cơ, trào lưu hít bóng cười lan rộng nhanh chóng ở giới trẻ [2]. Tại Anh, N2O đã trở thành chất kích thích giải trí phổ biến thứ hai trong giới trẻ [3]. Điều đáng nói, chất khí này không nằm trong danh mục xét nghiệm chất kích thích thông thường, khiến người dùng chủ quan xem nhẹ hậu quả khôn lường đối với thể chất [4].
Thực tế điều trị ghi nhận hàng loạt ca bệnh cấp cứu do hít bóng cười. Tại một số nơi, các bác sĩ tiếp nhận nhiều bệnh nhân nữ trẻ từ 18 đến 24 tuổi nhập viện vì tổn thương tủy sống nặng sau thời gian dài lạm dụng khí cười [5]. Một thú vui ngắn ngủi nhưng cái giá phải trả là chuỗi ngày điều trị kéo dài trên giường bệnh.
Cơ chế oxy hóa coban phá hủy tế bào thần kinh
Vitamin B12 là một vi chất thiết yếu giữ vai trò nòng cốt trong việc tổng hợp và duy trì vỏ myelin – lớp màng bọc bảo vệ các sợi thần kinh [1, 2]. Tại trung tâm phân tử của vitamin B12 có một nguyên tử coban mang hoạt tính sinh học [1, 2]. Khi người dùng hít khí cười, N2O sẽ oxy hóa trực tiếp ion coban này, khiến phân tử coban bị bất hoạt vĩnh viễn và không còn đóng vai trò coenzyme được nữa [1, 2].
Quá trình bất hoạt này lập tức làm tê liệt hai con đường enzym thiết yếu. Đầu tiên, chất chuyển hóa 5-deoxyadenosylcobalamin bị ức chế, khiến enzym biến đổi methylmalonyl-CoA thành succinyl-CoA để đi vào chu trình axit citric bị đình trệ [1]. Sự đình trệ này khiến methylmalonyl-CoA bị tích tụ quá mức rồi đi vào con đường chuyển hóa lipid, dẫn đến việc các axit béo bất thường bị gắn vào màng tế bào thần kinh [1, 3].
Ở con đường thứ hai, N2O làm giảm vai trò đồng yếu tố của cobalamin trong enzym methionine synthase, ngăn cản việc chuyển hóa homocysteine thành methionine [1, 6]. Thiếu hụt chất dẫn xuất S-adenosyl-methionine cần thiết để tổng hợp và bảo vệ myelin sẽ gây thoái hóa sợi trục và hủy hoại tủy sống [1, 6]. Kết quả là bao myelin ở cột sau và cột bên của tủy sống bị thoái hóa nặng nề [1, 4].
Hiểm họa thoái hóa tủy sống và tàn phế
Căn bệnh thoái hóa phối hợp bán cấp tủy sống (SACD) do khí cười thường khởi phát âm thầm nhưng tiến triển rất nhanh [1, 2]. Người bệnh thường có biểu hiện tê bì, dị cảm châm chích tăng dần từ bàn chân lan lên hai chân, đi đứng loạng choạng, mất phối hợp động tác và yếu cơ vận động [1, 3]. Ở giai đoạn nặng hơn, người bệnh có thể mất phản xạ gân xương, mất cảm giác rung và cảm giác bản thể, thậm chí mất kiểm soát cơ vòng đại tiểu tiện [1, 3].
Hình ảnh chụp cộng hưởng từ (MRI) tủy sống của bệnh nhân hít khí cười thường cho thấy các dải tổn thương tăng tín hiệu trên chuỗi xung T2, tập trung rõ rệt ở cột sau của tủy sống và có thể lan vào bó vỏ gai bên [5]. Một số ca bệnh ghi nhận tổn thương tủy kéo dài từ đốt sống cổ C2 đến tận C5, phá hủy trực tiếp các đường dẫn truyền thần kinh trung ương [4].
Ngoài tổn thương tủy sống gây yếu liệt, sự tích tụ nồng độ homocysteine cao trong máu do thiếu hụt B12 chức năng còn gây ra tình trạng tăng đông máu [2]. Y văn đã ghi nhận ca bệnh nam thanh niên 26 tuổi hít khí cười trong vòng 6 tháng bị biến chứng thoái hóa tủy kèm theo huyết khối tĩnh mạch sâu ở khoeo chân [2]. Cục máu đông này tiềm ẩn nguy cơ đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu di chuyển lên phổi.
Nghiên cứu lâm sàng: Các ca bệnh điển hình
Các báo cáo lâm sàng trên thế giới đã ghi nhận rất nhiều ca bệnh điển hình về mức độ tàn phá tủy sống của bóng cười. Một báo cáo năm 2021 ghi nhận một nam thanh niên 19 tuổi nhập viện vì dị cảm tăng dần ở hai chi dưới và thất điều dáng đi [4]. Khám thần kinh cho thấy bệnh nhân mất cảm giác rung, giảm cảm giác bản thể, yếu cơ và giảm phản xạ gân xương ở hai chân, xét nghiệm có tình trạng giảm ba dòng tế bào máu [4].
Ở bệnh nhân 19 tuổi này, nồng độ vitamin B12 huyết thanh giảm sâu xuống 55 ng/mL, đồng thời nồng độ axit methylmalonic tăng vọt lên 2,14 umol/L, và hình ảnh MRI xác nhận tủy sống vùng cổ C2-C5 bị thoái hóa cột sau [4]. Sau khi được điều trị bằng tiêm bắp cyanocobalamin, nồng độ B12 của người bệnh tăng lên 573 ng/mL và tế bào máu hồi phục, nhưng triệu chứng thần kinh chỉ cải thiện một phần [4].
Một trường hợp khác vào năm 2024 ghi nhận nam thanh niên 31 tuổi phát triển hội chứng thoái hóa phối hợp bán cấp sau 6 tháng hít khí cười từ các bình kim loại nhỏ [6]. Dù được chẩn đoán và điều trị kịp thời bằng tiêm bắp vitamin B12 phối hợp với tập vật lý trị liệu, bệnh nhân vẫn chịu di chứng yếu cơ kéo dài và phải tiếp tục phục hồi chức năng ngoại trú [6].
Nghiên cứu loạt ca bệnh năm 2020 tại Úc cũng ghi nhận bốn trường hợp nữ giới từ 18 đến 24 tuổi xuất hiện các dấu hiệu thoái hóa tủy sống nặng nề [5]. Các bệnh nhân đều có hình ảnh tăng tín hiệu T2 điển hình ở cột sau tủy sống trên phim MRI do thói quen lạm dụng bóng cười kéo dài với tần suất đậm đặc [5].
Lợi ích giả tạo và hiểu lầm nguy hiểm
Nhiều người trẻ lầm tưởng hít khí cười chỉ gây tác động trong vài phút vì khí này khuếch tán nhanh qua phổi, thải trừ qua hô hấp và có thời gian bán thải chỉ khoảng năm phút [7]. Tuy nhiên, trong khi tác động gây hưng phấn tan đi rất nhanh thì tác hại oxy hóa phân tử B12 lại tồn tại dai dẳng và không thể đảo ngược [1, 2]. Sự suy giảm chức năng sinh hóa này tích lũy dần theo từng lần hít cho đến khi phá vỡ hoàn toàn cấu trúc bao bọc dây thần kinh [1].
Một hiểu lầm vô cùng phổ biến khác là tự uống bổ sung viên vitamin B12 sẽ hóa giải được độc tính của khí cười [8]. Một báo cáo lâm sàng năm 2022 theo dõi 4 bệnh nhân dùng từ 50 đến 150 bình khí N2O gần như mỗi ngày trong nhiều tháng đến nhiều năm, tất cả đều chủ động tự uống vitamin B12 theo chỉ dẫn trên các diễn đàn mạng [8]. Cả 4 người này đều vẫn bị yếu chi dưới, dị cảm, rối loạn dáng đi và tổn thương thoái hóa tủy sống hiển hiện trên hình ảnh chẩn đoán [8].
Điều nguy hiểm là xét nghiệm nồng độ vitamin B12 thông thường trong máu của những người này vẫn nằm trong giới hạn bình thường [2, 5]. Vì N2O làm mất hoạt tính của coban nên tạo ra tình trạng "thiếu hụt B12 chức năng", tức là B12 có trong máu nhưng bị liệt hoàn toàn chức năng xúc tác [2, 5]. Chỉ khi định lượng các chất chuyển hóa như axit methylmalonic (MMA) và homocysteine mới thấy chúng tăng vọt, chỉ điểm tổn thương đang diễn ra [2, 5, 6].
Ai đang đối mặt với rủi ro cao nhất?
Bất kỳ ai hít khí cười với mục đích giải trí đều có nguy cơ tổn thương tủy sống, nhưng nhóm người trẻ tuổi từ 18 đến 30 tuổi là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do mức độ lạm dụng phổ biến [1, 4, 8]. Những người sử dụng thường xuyên, liên tục nhiều bình mỗi ngày hoặc hít kéo dài nhiều tháng liền đối mặt với nguy cơ tàn tật vĩnh viễn rất cao [2, 5, 7].
Nguy cơ cũng đặc biệt nguy hiểm ở những người có tiền sử ăn chay nghiêm ngặt, người kém hấp thu hoặc có bệnh lý tiềm ẩn làm lượng vitamin B12 dự trữ vốn đã thấp [2]. Khi tiếp xúc thêm với N2O, lượng B12 dự trữ ít ỏi còn lại sẽ lập tức bị bất hoạt toàn bộ, đẩy nhanh tốc độ liệt tủy chỉ sau thời gian ngắn tiếp xúc [1, 2].
Ngoài ra, những người tự ý dùng vitamin B12 đường uống để "bảo hiểm" trong khi vẫn tiếp tục hít bóng cười là nhóm dễ rơi vào bẫy tâm lý chủ quan nhất [8]. Họ tưởng rằng cơ thể đã được bảo vệ nên tiếp tục gia tăng liều lượng khí cười, dẫn tới tổn thương sợi trục thần kinh nghiêm trọng trước khi nhận ra chân tay đã không còn lực để bước đi [8].
Nhận biết sớm và hướng xử trí thực tế
Nếu một người từng tiếp xúc với bóng cười bắt đầu xuất hiện cảm giác tê bì như kiến bò ở đầu ngón chân, ngón tay hoặc bước đi không vững, cần ngừng ngay lập tức việc hít khí này [1, 2]. Việc kiêng cữ hoàn toàn N2O là điều kiện tiên quyết, bắt buộc để ngăn chặn tổn thương tiếp tục tiến triển [2, 6].
Biện pháp y tế hàng đầu là đưa bệnh nhân đến cơ sở chuyên khoa thần kinh để được tiêm vitamin B12 liều cao đường tiêm bắp, kết hợp phục hồi chức năng vận động [3, 6, 7]. Gia đình và bản thân người bệnh cần thông báo trung thực về tiền sử hít bóng cười, vì xét nghiệm ma túy thông thường trong nước tiểu sẽ không phát hiện ra N2O [4]. Chẩn đoán sớm và bù B12 đường tiêm tích cực có thể giúp cải thiện chức năng thần kinh và ngăn ngừa tàn phế vĩnh viễn [3, 4, 6].
Tuy nhiên, mọi người không nên lầm tưởng tiêm B12 là "thần dược" có thể xóa sạch mọi di chứng. Khi tổn thương tủy sống đã hình thành mảng thoái hóa nặng, khả năng hồi phục hoàn toàn là rất thấp và người bệnh thường phải chịu đựng khuyết tật thần kinh suốt đời [2, 7]. Do đó, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa và kiên trì phục hồi chức năng vận động ngoại trú [6].
Bóng cười N2O không phải là trò chơi vô hại mà là chất độc thần kinh nguy hiểm có khả năng gây tê liệt enzym và tàn phá tủy sống [1, 2]. Ngừng sử dụng ngay hôm nay và thăm khám y tế kịp thời là cách duy nhất để bảo vệ đôi chân và hệ thần kinh khỏi nguy cơ bại liệt vĩnh viễn.
