Dầu cá omega-3 là thực phẩm bổ sung quen thuộc của người bệnh tim mạch và mỡ máu cao nhờ tác dụng bảo vệ mạch máu [1, 3]. Tuy nhiên, trước các ca phẫu thuật, nhiều người lo lắng liệu dưỡng chất này có làm loãng máu, gây nguy cơ chảy máu ồ ạt trong mổ hay không.
Thực tế lâm sàng hiện đại cho thấy nỗi lo này phần lớn không có cơ sở khoa học. Các thử nghiệm lâm sàng lớn chỉ ra việc dùng dầu cá không làm tăng tỷ lệ biến chứng xuất huyết trong và sau phẫu thuật, do đó người bệnh không nhất thiết phải dừng uống thường quy trước phẫu thuật [1, 4].
Vì sao từng có lo ngại dầu cá gây chảy máu?
Nỗi e ngại xuất phát từ các nghiên cứu phòng thí nghiệm về hoạt động của tế bào máu [1]. Dầu cá omega-3 có khả năng làm giảm độ ngưng tập tiểu cầu và ức chế các tác nhân kết tụ máu như ADP, adrenaline hoặc collagen [1]. Ngoài ra, dưỡng chất này cũng làm giảm biểu hiện P-selectin và kéo dài nhẹ thời gian máu chảy trên các thử nghiệm đông máu [3, 7].
Những tác động sinh hóa này từng khiến nhiều người suy đoán rằng dầu cá hoạt động tương tự như thuốc chống đông máu hoặc kháng tiểu cầu liều mạnh [2]. Tuy nhiên, cơ chế tác động của omega-3 lên quá trình đông máu rất khiêm tốn [2]. Mức độ kéo dài thời gian chảy máu nhẹ này không hề tạo ra các vết bầm tím tự phát hay gây xuất huyết lâm sàng ở người sử dụng [2].
Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng mổ tim
Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên OPERA công bố năm 2019 đã khảo sát trực tiếp vấn đề này trên 1.516 bệnh nhân trải qua phẫu thuật tim (52% mổ bắc cầu động mạch vành và 50% phẫu thuật van tim) [3]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng dầu cá liều cao (8-10 g chia trong 2-5 ngày trước phẫu thuật, sau đó dùng 2 g mỗi ngày sau mổ) hoặc dùng giả dược [3]. Độ tuổi trung bình của người tham gia là 63 tuổi [3].
Kết quả cho thấy biến cố xuất huyết nặng theo tiêu chuẩn BARC xảy ra ở 92 bệnh nhân (chiếm 6,1% tổng số) [3]. Nguy cơ chảy máu ở nhóm dùng dầu cá không hề cao hơn nhóm giả dược (tỷ số chênh OR = 0,81; khoảng tin cậy 95%: 0,53 - 1,24; mức chênh lệch nguy cơ tuyệt đối thấp hơn 1,1%) [3]. Đáng chú ý, số đơn vị máu cần truyền trung bình ở nhóm dùng dầu cá lại thấp hơn rõ rệt so với nhóm giả dược (1,61 đơn vị so với 1,92 đơn vị) [3].
Nồng độ axit béo không bão hòa n-3 trong phospholipid huyết tương đo vào buổi sáng ngày phẫu thuật cho thấy: người đạt nồng độ omega-3 càng cao thì nguy cơ chảy máu BARC càng thấp [3]. Cụ thể, nguy cơ này giảm rõ rệt ở nhóm có nồng độ thuộc góc tư thứ ba (OR = 0,30) và góc tư thứ tư (OR = 0,36) khi so với nhóm có nồng độ thấp nhất [3]. Dữ liệu này chứng minh bổ sung dầu cá liều cao sát ngày mổ không hề làm trầm trọng thêm nguy cơ xuất huyết phẫu thuật tim [3].
Bằng chứng tổng hợp từ các đánh giá hệ thống
Nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 52 công trình nghiên cứu, gồm 32 báo cáo trên người khỏe mạnh và 20 nghiên cứu trên bệnh nhân trải qua phẫu thuật có dùng dầu cá [4]. Phần lớn các nghiên cứu được đưa vào đánh giá là thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng hoặc có nhóm chứng theo tiêu chuẩn PRISMA [4].
Kết quả đánh giá cho thấy dù omega-3 làm giảm ngưng tập tiểu cầu ở người khỏe mạnh, tác động sinh hóa này hoàn toàn không biến thành nguy cơ xuất huyết trên lâm sàng [4]. Việc tiếp xúc với dầu cá ở các bệnh nhân phẫu thuật không làm gia tăng biến chứng chảy máu hay nhu cầu truyền máu trong và sau mổ [4]. Nhóm nghiên cứu kết luận không có cơ sở khoa học để yêu cầu người bệnh ngừng dùng thực phẩm bổ sung dầu cá trước khi phẫu thuật hoặc thực hiện thủ thuật xâm lấn [4].
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2013 trên 8 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 2.687 bệnh nhân phẫu thuật tim cũng cho kết quả tương đồng [5]. Bổ sung dầu cá chu phẫu không ảnh hưởng đến tỷ lệ tử vong chu phẫu, tỷ lệ biến chứng xuất huyết nặng hay thời gian nằm điều trị tại phòng chăm sóc tích cực (ICU) [5].
An toàn khi kết hợp với thuốc kháng tiểu cầu
Nhiều người bệnh lo ngại việc uống dầu cá cùng các thuốc chống huyết khối như aspirin hay clopidogrel sẽ cộng dồn nguy cơ gây rách mạch, chảy máu tiêu hóa [3, 6]. Một nghiên cứu hồi cứu năm 2009 đã theo dõi 182 bệnh nhân tim mạch dùng kết hợp dầu cá liều cao (trung bình 3 g/ngày), aspirin (trung bình 161 mg/ngày) và clopidogrel (75 mg/ngày) so sánh với 182 bệnh nhân đối chứng chỉ dùng aspirin và clopidogrel đơn thuần [6]. Tuổi trung bình của đối tượng là 61 tuổi và thời gian theo dõi kéo dài 33 tháng [6].
Trong suốt thời gian theo dõi, nhóm dùng kết hợp cả ba chất chỉ ghi nhận 1 biến cố chảy máu nặng, trong khi nhóm đối chứng không có ca nào, sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê [6]. Về chảy máu nhẹ, nhóm dùng kèm dầu cá ghi nhận 4 trường hợp (2,2%), trong khi nhóm chỉ dùng thuốc ghi nhận 7 trường hợp (3,9%) [6]. Các số liệu khẳng định việc bổ sung dầu cá liều cao an toàn, không làm tăng nguy cơ xuất huyết kể cả khi kết hợp với liệu pháp kháng tiểu cầu kép [6].
Một thử nghiệm chéo mù đôi năm 1992 trên 16 bệnh nhân lọc máu chu kỳ dùng 3,6 g axit béo n-3 mỗi ngày trong 4 tuần cũng ghi nhận thời gian máu chảy hầu như không đổi giữa nhóm dùng dầu cá (4,8 phút) và nhóm dùng dầu ô liu làm giả dược (4,5 phút) [7]. Độ ngưng tập tiểu cầu kích thích bởi collagen hoặc ADP liều thấp cũng không có sự thay đổi [7].
Giới hạn của các bằng chứng hiện có
Mặc dù các dữ liệu lâm sàng rất tích cực, bằng chứng khoa học vẫn có những ranh giới cần lưu ý. Đa số các thử nghiệm phẫu thuật lớn được thực hiện tập trung vào nhóm mổ tim hở hoặc phẫu thuật bắc cầu mạch vành [1, 2]. Các can thiệp ngoại khoa này vốn có phác đồ kiểm soát cầm máu rất nghiêm ngặt và chuyên biệt [3].
Bên cạnh đó, dầu cá không phải là thần dược ngăn chặn mọi biến chứng. Bằng chứng từ thử nghiệm OPERA và phân tích gộp cho thấy dầu cá bổ sung chu phẫu không giúp phòng ngừa rung nhĩ sau phẫu thuật tim mạch [2, 8]. Nồng độ n-3 PUFA đo được trong huyết tương ở thời điểm nhập viện hay sáng ngày mổ đều không liên quan đến việc giảm nguy cơ rung nhĩ sau mổ [8]. Do đó, người bệnh không nên tự ý dùng dầu cá với kỳ vọng ngăn ngừa rối loạn nhịp tim sau phẫu thuật [8].
Những hiểu lầm phổ biến về dầu cá chu phẫu
Hiểu lầm lớn nhất là đánh đồng thực phẩm bổ sung dầu cá với các loại thuốc kháng đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu mạnh theo đơn [2]. Dầu cá chỉ điều hòa nhẹ tương tác giữa hoạt hóa tiểu cầu và dòng thác đông máu, không làm mất hoàn toàn khả năng hình thành cục máu đông tự nhiên của cơ thể [2].
Nhiều người bệnh cũng lầm tưởng rằng xét nghiệm thấy thời gian máu chảy kéo dài hơn một chút trong phòng thí nghiệm đồng nghĩa với việc sẽ bị mất máu nguy kịch trên bàn mổ [3, 7]. Các chuyên gia chỉ ra rằng những biến đổi chỉ số cận lâm sàng này không tương ứng với nguy cơ xuất huyết thực tế trên lâm sàng [3, 4]. Việc tự ý dừng hoặc trì hoãn lịch mổ chỉ vì bệnh nhân đang uống dầu cá là một sự thận trọng quá mức không cần thiết [1, 4].
Nhóm đối tượng nào vẫn cần cẩn trọng?
Dù nguy cơ chảy máu chung không tăng, việc sử dụng dầu cá trước phẫu thuật vẫn cần được đánh giá cá thể hóa trên từng bệnh nhân. Những người có rối loạn đông máu bẩm sinh hoặc mắc bệnh gan giai đoạn nặng làm suy giảm chức năng tổng hợp yếu tố đông máu cần thông báo cụ thể với bác sĩ.
Bệnh nhân chuẩn bị bước vào các ca đại phẫu có nguy cơ mất máu lớn ở vùng thần kinh trung ương, đáy sọ hoặc phẫu thuật nhãn khoa cần tuân thủ tuyệt đối chỉ định của bác sĩ phẫu thuật và bác sĩ gây mê. Người đang dùng nhiều loại thuốc chống đông phối hợp, bệnh nhân suy thận mạn lọc máu có thể gặp các phản ứng phụ đường tiêu hóa khi dùng dầu cá liều cao [7]. Mọi can thiệp bổ sung đều không thay thế cho đánh giá chuyên môn y khoa.
Áp dụng thực tế trước ngày phẫu thuật
Nếu đang bổ sung dầu cá omega-3 định kỳ cho sức khỏe tim mạch, người bệnh không nên quá hoang mang khi có lịch phẫu thuật. Việc đầu tiên cần làm là lập danh sách tất cả các thực phẩm bổ sung, thuốc thảo dược và liều lượng đang dùng để thông báo cho bác sĩ phụ trách trong buổi khám tiền phẫu.
Người bệnh không cần tự ý ngưng dùng đột ngột trước vài tuần trừ khi có yêu cầu riêng biệt từ phẫu thuật viên. Khi dùng dầu cá, nên uống cùng bữa ăn để hạn chế tác dụng phụ khó chịu ở đường tiêu hóa [7]. Giữ lối sống điều độ, thông báo minh bạch tiền sử dùng chất bổ sung sẽ giúp bác sĩ có kế hoạch chăm sóc chu phẫu an toàn nhất.
Nhìn chung, các bằng chứng y khoa hiện đại đã giải tỏa lo ngại về nguy cơ chảy máu do dầu cá gây ra trong phẫu thuật [1, 4]. Người bệnh hãy duy trì tâm lý ổn định, trao đổi cởi mở với bác sĩ điều trị và tuân thủ hướng dẫn chuẩn bị mổ để đạt kết quả điều trị tối ưu.
