Trào lưu dùng hoa gièng gièng trị bệnh khớp
Những cơn đau nhức, cứng khớp mỗi khi thời tiết thay đổi luôn là nỗi ám ảnh thường trực của người mắc bệnh viêm khớp. Gần đây, trên nhiều hội nhóm sức khỏe, trào lưu hái hoặc mua hoa gièng gièng khô về hãm trà uống hằng ngày rộ lên với lời đồn thổi giúp tiêu viêm, phục hồi sụn khớp thần kỳ.
Tuy nhiên, liệu việc uống nước sắc từ loài hoa rực rỡ này có thực sự chữa khỏi bệnh khớp như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là: Khoa học bước đầu ghi nhận các hoạt chất chiết xuất từ hoa gièng gièng có hoạt tính kháng viêm và bảo vệ tế bào sụn, nhưng toàn bộ kết quả này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm và trên chuột, chưa hề có nghiên cứu xác nhận hiệu quả trên bệnh nhân viêm khớp.
Gièng gièng và các hoạt chất kháng viêm tiềm năng
Cây gièng gièng (tên khoa học là Butea monosperma, thuộc họ Đậu Fabaceae) là loài thực vật phổ biến ở khu vực Nam Á và nhiệt đới [1], [2]. Trong y học cổ truyền Ấn Độ (Ayurveda), các bộ phận của loài cây này, đặc biệt là hoa màu cam sáng, từ lâu đã được sử dụng cho nhiều chứng bệnh viêm nhiễm khác nhau [1], [3].
Dưới góc nhìn của hóa dược hiện đại, hoa gièng gièng chứa nhóm hợp chất polyphenol tự nhiên đáng chú ý gồm butrin, isobutrin và butein [2]. Trong đó, butein được xác định là thành phần quan trọng tạo nên khả năng dọn dẹp các gốc tự do, chống oxy hóa và ngăn chặn các tổn thương oxy hóa ở cấp độ tế bào [4]. Khi các mô khớp bị viêm, các gốc tự do tăng cao gây phá hủy cấu trúc sụn, do đó các chất chống oxy hóa tự nhiên này lập tức thu hút sự chú ý của các nhà khoa học [3].
Cơ chế tác động lên tế bào sụn và phản ứng viêm
Tại sao hoa gièng gièng lại được kỳ vọng trong hỗ trợ điều trị khớp? Quá trình thoái hóa khớp đặc trưng bởi tình trạng stress oxy hóa, phản ứng viêm mạn tính và sự gia tăng các enzym phân hủy chất nền ngoại bào của sụn [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành đánh giá tác động của chiết xuất hoa gièng gièng chuẩn hóa hàm lượng butein trên tế bào sụn khớp thoái hóa của người (chọn mẫu nuôi cấy) khi bị kích thích bởi chất gây viêm interleukin-1 beta (IL-1beta) [3]. Kết quả ghi nhận chiết xuất hoa gièng gièng không gây độc cho tế bào sụn ở các liều thử nghiệm [3]. Đáng chú ý, chiết xuất này đã ức chế sự biểu hiện của chất gây viêm interleukin-6 (IL-6) cùng các enzym phá hủy cấu trúc sụn gồm MMP-3, MMP-9 và MMP-13 [3]. Đồng thời, chiết xuất còn kích hoạt quá trình tự thực (autophagy) - cơ chế tự dọn dẹp và bảo vệ tế bào sụn bị suy giảm khi khớp thoái hóa [3].
Bên cạnh đó, phản ứng viêm khớp còn có sự tham gia của các tế bào mast tại màng hoạt dịch khớp [2]. Năm 2010, một nghiên cứu trên mô hình tế bào mast người (HMC-1) cho thấy bốn hợp chất polyphenol tách chiết từ hoa gièng gièng gồm butrin, isobutrin, isocoreopsin và butein đều làm giảm đáng kể sự biểu hiện của các gen gây viêm [2]. Chúng ức chế việc sản sinh các yếu tố gây viêm mạnh như yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha), IL-6 và IL-8 thông qua cơ chế ngăn chặn con đường truyền tín hiệu NF-kappaB [2]. Trong các chất này, isobutrin thể hiện hoạt tính mạnh nhất trong việc ức chế phức hợp enzym kinase IkappaB [2].
Ở mô hình tế bào sừng người chịu tác động của tia bức xạ nhằm tạo phản ứng viêm, chiết xuất hoa gièng gièng (tỉ lệ ethanol/nước 70/30) cũng làm giảm lượng tiết ra của các cytokine gây viêm gồm IL-1beta (-32%), IL-6 (-33%) và IL-8 (-18%), đồng thời ức chế prostaglandin E2 và các enzym metalloproteinase MMP-1, MMP-2, MMP-9, MMP-10 [1].
Bằng chứng kháng viêm trên mô hình động vật
Không chỉ dừng lại ở đĩa thí nghiệm tế bào, chiết xuất hoa gièng gièng đã được đưa vào thử nghiệm trên động vật sống. Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã đánh giá tác dụng kháng viêm của dịch chiết methanol từ hoa gièng gièng trên chuột cống trắng (albino rats) [5].
Các nhà khoa học đã gây viêm cấp tính bằng cách tiêm carrageenin vào bàn chân chuột để tạo phù, và gây viêm mạn tính dạng u hạt bằng cách cấy viên bông [5]. Kết quả cho thấy khi chuột được cho uống chiết xuất hoa gièng gièng ở các liều 600 mg/kg và 800 mg/kg trọng lượng cơ thể, tình trạng phù chân chuột đã giảm rõ rệt theo mức tăng dần của liều lượng [5]. Ở mô hình viêm mạn u hạt với cùng mức liều trên, chiết xuất đã ức chế đáng kể sự hình thành mô u hạt, đồng thời làm hạ nồng độ các enzym lysosome trong huyết thanh (SGOT, SGPT, ALP) và giảm các chỉ số peroxy hóa lipid so với nhóm chuột đối chứng [5].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới tách trà tại nhà
Dù các kết quả in vitro và trên chuột kể trên rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận tỉnh táo về giới hạn dữ liệu. Toàn bộ các nghiên cứu công bố chỉ được thực hiện trên mẫu tế bào phân lập hoặc trên chuột cống [1], [3], [5], [2]. Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên cơ thể người mắc bệnh thoái hóa khớp hoặc viêm khớp dạng thấp.
Sự khác biệt giữa nghiên cứu và đời thực nằm ở phương pháp bào chế. Các nhà khoa học sử dụng dung môi chuyên dụng (như cồn chiết xuất soxhlet) và tinh chế hoạt chất nồng độ cao [1], [3], [2]. Việc người dân tự hái hoa gièng gièng phơi khô hãm nước sôi như pha trà khó lòng thu được đủ nồng độ butein hay isobutrin có hoạt tính sinh học tương tự. Thêm vào đó, sinh khả dụng của polyphenol qua đường tiêu hóa và khả năng hấp thu tới được các ổ dịch khớp trên cơ thể người vẫn là một dấu hỏi lớn chưa được nghiên cứu.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn an toàn và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Khi bị đau nhức dữ dội, việc tự ý bỏ thuốc kháng viêm, thuốc ức chế miễn dịch do bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang uống trà hoa gièng gièng có thể khiến khớp viêm nhiễm bùng phát nặng nề, dẫn tới nguy cơ biến dạng khớp hoặc dính khớp không thể hồi phục.
Một hiểu lầm khác là dùng hoa gièng gièng có thể kích thích "tái tạo sụn mới hoàn toàn". Các nghiên cứu mới chỉ ghi nhận dịch chiết có tính chất ức chế các enzym tiêu hủy sụn (MMP) và kích thích tự thực tế bào để bảo vệ sụn trước tổn thương trong điều kiện phòng thí nghiệm [3], chứ không hề có dữ liệu nào khẳng định khả năng phục hồi nguyên vẹn lớp sụn khớp đã bị thoái hóa nặng.
Những ai nên thận trọng?
Vì thiếu dữ liệu an toàn trên người, nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý dùng các loại nước sắc thảo mộc không rõ kiểm chứng từ hoa gièng gièng.
Các bệnh nhân đang điều trị bệnh lý nền mạn tính, bệnh gan thận hoặc đang sử dụng thuốc kê đơn điều trị viêm khớp cần hết sức thận trọng. Việc nạp vào cơ thể các hoạt chất thực vật liều cao có thể gây tương tác không mong muốn với thuốc tân dược. Bất kỳ ai có ý định sử dụng dược liệu bổ sung đều cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp trước khi dùng.
Sử dụng thế nào cho đúng mực?
Nếu yêu thích hương vị của các loại thảo mộc và muốn dùng hoa gièng gièng như một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt, người dùng chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải, xem như một loại trà thưởng thức thông thường chứ không dùng để "chữa bệnh".
Để bảo vệ hệ xương khớp một cách khoa học và vững chắc, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ y khoa chính thống. Bên cạnh đó, duy trì cân nặng hợp lý để giảm tải cho khớp gối, tập luyện các bộ môn ít chịu lực như bơi lội, đạp xe, đồng thời bổ sung chế độ ăn giàu dinh dưỡng và uống đủ nước mỗi ngày mới là giải pháp căn cơ giúp duy trì sự linh hoạt của khớp.
Khoa học đã mở ra tia hy vọng về tiềm năng kháng viêm của các hoạt chất trong hoa gièng gièng đối với tế bào sụn và mô hình động vật. Dẫu vậy, khoảng cách từ đĩa thí nghiệm đến tách trà hằng ngày còn rất xa. Người bệnh chớ vội tin vào những lời quảng cáo thổi phồng mà bỏ qua thời vàng điều trị y khoa.
