Cây gièng gièng và đường huyết: Thử nghiệm thực tế đến đâu?

Cây gièng gièng (tên khoa học Butea monosperma, thuộc họ Đậu) từ lâu đã được y học cổ truyền một số nước châu Á sử dụng trong các bài thuốc dân gian nhằm hỗ trợ kiểm soát đường huyết và cải thiện sức khỏe tổng thể ^[1], ^[2]. Trong bối cảnh tỷ lệ mắc đái tháo đường ngày càng gia tăng và chi phí điều trị hiện đại tạo gánh nặng lớn cho người bệnh, nhiều người thường tìm kiếm các loại dược liệu tự nhiên với kỳ vọng hạ đường huyết an toàn ^[3], ^[1]. Tuy nhiên, liệu chiết xuất từ loài cây này có thực sự mang lại tác dụng kiểm soát glucose máu như lời đồn thổi hay không?

Câu trả lời là các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện nay mới chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng, bao gồm thử nghiệm trong ống nghiệm và trên mô hình chuột đái tháo đường ^[3], ^[4], ^[5], ^[6], ^[7]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên cơ thể người bệnh đái tháo đường nhằm khẳng định hiệu quả điều trị hoặc thay thế các loại thuốc chuẩn y khoa ^[5].

Cơ chế tác động sinh học được ghi nhận qua mô hình thực nghiệm

Để hiểu rõ hơn về tiềm năng của cây gièng gièng, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm in vitro nhằm phân tích cách thức các hoạt chất tác động đến quá trình chuyển hóa carbohydrate. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá tiềm năng in vitro của lá và vỏ thân gièng gièng cho thấy cả hai bộ phận này đều có khả năng hấp phụ glucose ^[5]. Mức độ hấp phụ đường tăng lên khi nồng độ glucose trong môi trường thử nghiệm tăng ^[5]. Chiết xuất vỏ và lá cũng làm chậm quá trình khuếch tán glucose qua màng thẩm tách trong các mô hình động học ^[5].

Về mặt enzyme tiêu hóa, chiết xuất lá gièng gièng thể hiện khả năng ức chế liên tiếp các enzyme alpha-amylase, alpha-glucosidase và sucrase ở các mức độ khác nhau ^[5]. Ngược lại, chiết xuất từ vỏ thân chỉ ức chế đáng kể enzyme alpha-amylase, đồng thời kích hoạt nhẹ enzyme alpha-glucosidase và sucrase ^[5]. Ở mô hình tế bào nấm men, chiết xuất lá và vỏ thân đều thúc đẩy quá trình hấp thu glucose vào tế bào phụ thuộc vào nồng độ mẫu ^[5].

Bên cạnh đó, các cơ chế nội tiết cũng được làm sáng tỏ trên động vật. Nghiên cứu năm 2014 trên chuột cống mắc đái tháo đường type 2 chỉ ra rằng chiết xuất cồn của lá gièng gièng không làm giảm hấp thu đường qua đường ruột mà hạ đường huyết thông qua việc kích thích tiết insulin ^[3]. Chiết xuất này làm tăng nồng độ insulin trong huyết thanh của chuột bệnh và thúc đẩy giải phóng insulin trực tiếp trên các tiểu đảo tụy chuột cống cô lập ^[3]. Quá trình tích lũy glycogen tại gan cũng tăng lên rõ rệt, chứng minh sự cải thiện độ nhạy của glucose ^[3].

Các bằng chứng hạ đường huyết từ chiết xuất vỏ thân gièng gièng

Chiết xuất từ vỏ cây gièng gièng là bộ phận nhận được nhiều sự quan tâm từ các nhà nghiên cứu dược lý thực nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát tác động của chiết xuất ethanol từ vỏ thân cây gièng gièng trên chuột cống bị đái tháo đường do streptozotocin ^[6]. Chuột thí nghiệm được cho uống chiết xuất vỏ cây với liều lượng 500 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày và duy trì liên tục trong suốt 60 ngày ^[6].

Kết quả sau 60 ngày thử nghiệm cho thấy chiết xuất vỏ cây giúp giảm 40,79% nồng độ glucose máu và làm tăng nồng độ insulin huyết tương lên 37,5% ở chuột đái tháo đường ^[6]. Bên cạnh tác dụng hạ đường huyết, tình trạng rối loạn lipid máu của chuột cũng được cải thiện một phần thông qua việc điều hòa cholesterol toàn phần, triglyceride, lipoprotein tỷ trọng cao (HDL-C) và hoạt tính các enzyme sinh mỡ ^[6]. Kiểm tra chức năng gan và mô bệnh học gan cho thấy liều dùng 500 mg/kg này không gây độc tính trên chuột thực nghiệm ^[6].

Năm 2012, một nghiên cứu khác khảo sát chiết xuất cồn-nước từ vỏ cây gièng gièng trên chuột nhắt trắng bị đái tháo đường do alloxan ^[7]. Khi chuột được cho dùng liều 300 mg/kg mỗi ngày kéo dài trong 45 ngày, lượng đường huyết đã giảm đáng kể và hàm lượng glycogen trong gan tăng lên mức tương đương với nhóm chuột bình thường hoặc nhóm chuột được điều trị bằng glibenclamide ^[7]. Thử nghiệm cũng ghi nhận khả năng phục hồi các chỉ số lipid máu (giảm cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL, VLDL và tăng HDL) cũng như giảm stress oxy hóa ở mô chuột thông qua việc phục hồi glutathione (GSH) và các enzyme chống oxy hóa như SOD, CAT ^[7].

Bằng chứng nghiên cứu trên chiết xuất toàn phần và các bộ phận khác

Ngoài vỏ thân, chiết xuất từ lá và toàn cây cũng được đưa vào các mô hình thử nghiệm khác nhau nhằm kiểm chứng hoạt tính hạ đường huyết. Năm 2006, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm chiết xuất ethanol của gièng gièng trên chuột cống được nạp glucose và chuột bị đái tháo đường do alloxan ^[4]. Một liều duy nhất 200 mg/kg qua đường uống đã cải thiện đáng kể khả năng dung nạp glucose và làm giảm đường huyết ở chuột đái tháo đường ^[4]. Khi điều trị lặp lại với liều 200 mg/kg/ngày trong 2 tuần, chuột giảm đáng kể đường huyết, cholesterol huyết thanh, đồng thời cải thiện nồng độ HDL-cholesterol và albumin so với nhóm đối chứng đái tháo đường ^[4].

Tuy nhiên, hiệu quả hạ đường huyết của gièng gièng không phải lúc nào cũng mang tính tuyệt đối và đồng nhất giữa các dạng chiết xuất. Một nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên chuột cống mắc đái tháo đường nặng do tiêm streptozotocin đã đưa ra kết quả trái ngược ^[1]. Các nhà khoa học chia chuột thành 4 nhóm (mỗi nhóm gồm 6 con) và cho dùng chiết xuất nước từ lá hoặc vỏ cây gièng gièng kéo dài trong 6 tuần ^[1].

Kết quả ghi nhận cả chiết xuất nước từ lá và vỏ cây đều không tạo ra hoạt tính hạ đường huyết có ý nghĩa thống kê trên chuột bị đái tháo đường nặng ^[1]. Cụ thể, chiết xuất nước từ lá chỉ làm giảm 28% đường huyết, trong khi chiết xuất nước từ vỏ thân chỉ giảm 11% ^[1]. Đáng chú ý, kết quả xét nghiệm cho thấy hai loại chiết xuất này không làm tăng tổng hợp hay bài tiết insulin, đồng thời không cải thiện cấu trúc tổn thương của tuyến tụy trên tiêu bản mô bệnh học ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dược liệu này không có tác dụng chống đái tháo đường đáng kể trên mô hình bệnh nặng ở liều thử nghiệm ^[1]. Đối với hoa gièng gièng, trong các dữ liệu nghiên cứu đối chứng hiện có chưa ghi nhận số liệu thử nghiệm cụ thể về tác dụng hạ glucose máu.

Lợi ích ghi nhận và những giới hạn cốt lõi của bằng chứng

Tổng hợp các kết quả thực nghiệm cho thấy chiết xuất gièng gièng thể hiện một số lợi ích sinh học tiềm năng. Cây có khả năng hỗ trợ kích thích tiết insulin từ tế bào beta đảo tụy còn chức năng, tăng tổng hợp glycogen ở gan và cải thiện tình trạng rối loạn mỡ máu ^[3], ^[6], ^[7]. Các chất chống oxy hóa trong dược liệu còn hỗ trợ bảo vệ mô tế bào trước các tổn thương do gốc tự do và stress oxy hóa sinh ra bởi bệnh đái tháo đường ^[7].

Dù vậy, giới hạn nghiên cứu hiện tại là rất lớn và người bệnh cần hết sức lưu ý. Mọi dữ liệu ghi nhận hoạt tính hạ đường huyết chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm ^[3], ^[4], ^[5], ^[6], ^[7]. Hiệu lực của chiết xuất phụ thuộc chặt chẽ vào dung môi chiết xuất (chiết xuất cồn mang lại hiệu quả rõ rệt hơn dạng chiết xuất nước truyền thống) và mức độ tổn thương của tuyến tụy ^[3], ^[1]. Khi đảo tụy bị phá hủy nghiêm trọng, dược liệu gần như không mang lại tác dụng kích thích tiết insulin ^[1]. Hiện tại, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để chứng minh tính hiệu quả và mức độ an toàn lâu dài ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng dược liệu hạ đường huyết

Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người bệnh cho rằng thảo dược tự nhiên có thể dùng để thay thế thuốc điều trị đái tháo đường Tây y. Việc tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang uống nước sắc gièng gièng có thể dẫn đến tình trạng tăng đường huyết mất kiểm soát, làm trầm trọng thêm các biến chứng tim mạch, suy thận hoặc tổn thương võng mạc. Dược liệu thô chưa qua tinh chế không thể thay thế phác đồ điều trị tiêu chuẩn.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nước sắc truyền thống có tác dụng tương đương chiết xuất công nghiệp trong phòng thí nghiệm. Các nghiên cứu đã chứng minh chiết xuất nước từ lá và vỏ gièng gièng không mang lại hiệu quả hạ đường huyết đáng kể trong các trường hợp đái tháo đường nặng ^[1]. Thêm vào đó, việc dùng hoa gièng gièng để hạ đường huyết là nhận định chưa có cơ sở thực nghiệm rõ ràng từ các tài liệu khoa học hiện hành.

Ai nên thận trọng trước thông tin về cây gièng gièng?

Những người đang mắc bệnh đái tháo đường type 1 hoặc đái tháo đường type 2 giai đoạn nặng, phụ thuộc insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Do dược liệu tác động chủ yếu thông qua cơ chế kích thích tiết insulin từ các tế bào tụy còn sót lại, nên khi tuyến tụy đã tổn thương hoàn toàn, cây gièng gièng không thể đem lại tác dụng trị liệu ^[3], ^[1].

Người bệnh đang sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết (như sulfonylurea, insulin) không nên tự ý kết hợp với các chế phẩm từ gièng gièng mà không có sự theo dõi y tế, nhằm tránh nguy cơ tương tác thuốc khó kiểm soát. Ngoài ra, phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc dân gian chưa rõ độc tính trên người. Người bệnh có bệnh nền về gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào.

Áp dụng thực tế như thế nào cho đúng và an toàn?

Hiện nay, do chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người, y học chưa đưa ra bất kỳ liều dùng, dạng chế phẩm hay thời điểm sử dụng an toàn và hiệu quả nào của cây gièng gièng dành cho người bệnh ^[5]. Mọi số liệu về liều lượng (chẳng hạn 200 mg/kg, 300 mg/kg hay 500 mg/kg) chỉ áp dụng cho động vật thí nghiệm trong các điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt của phòng nghiên cứu ^[4], ^[6], ^[7].

Người bệnh không nên tự ý hái vỏ hoặc hoa cây gièng gièng để sắc uống tại nhà theo các bài thuốc truyền miệng. Giải pháp kiểm soát đường huyết khoa học và an toàn nhất hiện nay vẫn là tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa, kết hợp chế độ ăn uống cân bằng dinh dưỡng, giàu chất xơ, hạn chế tinh bột tinh chế và duy trì hoạt động thể chất đều đặn mỗi ngày.

Cây gièng gièng là một loài thực vật chứa nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng đối với chuyển hóa đường và lipid trong các mô hình động vật thí nghiệm ^[3], ^[6]. Tuy nhiên, các kết quả này chưa đủ để coi gièng gièng là một phương pháp điều trị đái tháo đường trên người ^[5]. Để bảo vệ sức khỏe và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm, người bệnh cần luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi thử nghiệm bất kỳ bài thuốc hỗ trợ nào từ tự nhiên.