Hoạt chất flavonoid trong rau má ngọ: Tác dụng bảo vệ gan đến đâu?

Gan là cơ quan đảm nhận vai trò chuyển hóa và thải độc quan trọng bậc nhất trong cơ thể. Khi gan làm việc quá tải do tiếp xúc với hóa chất độc hại, rượu bia hay thuốc điều trị, các tế bào gan dễ bị tổn thương, dẫn đến hiện tượng men gan tăng cao và xơ hóa mô gan. Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn làm mát gan, hạ men gan và phòng ngừa biến chứng xơ gan, trong đó có rau má ngọ.

Rau má ngọ (danh pháp khoa học: Polygonum perfoliatum L.) là loài thực vật thuộc họ Rau răm, từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền phương Nam để hỗ trợ giảm triệu chứng các bệnh lý về gan như viêm gan ^[1]. Các nghiên cứu dược lý hiện đại xác nhận rằng nhóm hoạt chất flavonoid chiết xuất từ rau má ngọ thực sự có tiềm năng bảo vệ tế bào gan, hạ men gan alanine transaminase (ALT) và aspartate transaminase (AST) trên mô hình thực nghiệm động vật nhiễm độc ^[1]. Tuy nhiên, phần lớn các bằng chứng khoa học có kiểm chứng hiện nay mới dừng lại ở cấp độ tế bào và thử nghiệm trên động vật gặm nhấm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người.

Thành phần hóa học và khả năng chống oxy hóa của rau má ngọ

Để tìm hiểu nguồn gốc của các hoạt tính sinh học, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích sâu thành phần hóa học của cây rau má ngọ. Trong một nghiên cứu công bố năm 2024 sử dụng phương pháp UPLC-MS/MS, các chuyên gia đã xác định được 94 hợp chất hóa học trong dịch chiết ethanol của loài cây này, trong đó nhóm chất chiếm số lượng lớn nhất là flavonoid với 32 hợp chất ^[2]. Ngoài ra, dịch chiết còn chứa 5 phenylpropanoid, 6 phenol, 6 alkaloid, 13 acyl béo, 6 axit hữu cơ, 12 axit amin và polypeptid cùng 14 nhóm chất khác ^[2].

Thử nghiệm sinh học trong nghiên cứu này cho thấy khả năng chống oxy hóa của dịch chiết rau má ngọ gia tăng tương ứng theo nồng độ sử dụng ^[2]. Dịch chiết cũng thể hiện hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase với giá trị IC50 đạt 1,643 microgam/mL ^[2]. Ở nồng độ 1 mg/mL, dịch chiết cho tỷ lệ ức chế trên 90% đối với các dòng tế bào MV4-11 và SW480, với giá trị IC50 lần lượt là 237,5 microgam/mL và 157,6 microgam/mL ^[2].

Quy trình chiết xuất và tinh chế nhóm flavonoid từ rau má ngọ cũng được một nghiên cứu khác công bố năm 2024 làm rõ ^[3]. Điều kiện chiết tối ưu được xác định với nồng độ ethanol 82,00%, nhiệt độ 90,29 độ C, tỷ lệ rắn/lỏng là 1:32,78 g/mL, chiết 2 lần trong 1,5 giờ, mang lại hiệu suất thu nhận flavonoid đạt 14,98 ± 0,11 mg/g ^[3]. Sau khi tinh chế qua nhựa macroporous D101, độ tinh khiết flavonoid tăng lên 43,00 ± 2,55%, gấp 3,38 lần dịch chiết thô ban đầu (12,74 ± 1,04%) ^[3].

Khi tiếp tục tinh chế bằng cột lai ghép tỷ lệ 1:9 giữa nhựa macroporous và polyamide, độ tinh khiết flavonoid đạt mức 59,02 ± 2,23%, cao gấp 1,37 lần so với khi dùng riêng nhựa macroporous và gấp 4,63 lần so với dịch chiết thô ^[3]. Nghiên cứu này nhận diện được tới 79 loại flavonoid thông qua phương pháp UPLC-HRMS, đồng thời chứng minh các flavonoid tinh khiết có hoạt tính chống oxy hóa tốt và khả năng kháng virus varicella-zoster (VZV) ^[3]. Khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ của flavonoid được xem là tiền đề quan trọng giúp bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa.

Bằng chứng in vivo về khả năng hạ men gan và chống viêm

Tác dụng bảo vệ gan trực tiếp của flavonoid rau má ngọ đã được kiểm chứng rõ nét trong nghiên cứu in vivo công bố năm 2019 ^[1]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã thu thập dữ liệu lâm sàng từ những bệnh nhân bị tổn thương gan do thuốc (DILI) dựa trên các phân tích huyết thanh học ^[1]. Dữ liệu cho thấy ở nhóm người bệnh này, nồng độ các enzyme chức năng gan trong máu tăng vọt rõ rệt, kèm theo sự thay đổi bất thường về tỷ lệ tế bào miễn dịch ^[1].

Để đánh giá giải pháp can thiệp, nhóm nghiên cứu đã chiết xuất toàn phần flavonoid từ cây rau má ngọ (TFPPL) và tiến hành thử nghiệm trên mô hình chuột bị gây tổn thương gan cấp tính bằng hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) ^[1]. Kết quả trên chuột được điều trị bằng TFPPL cho thấy khối lượng gan tuyệt đối đã giảm xuống, đồng thời nồng độ các enzyme chức năng gan gồm ALT và AST trong máu cũng giảm rõ rệt so với nhóm đối chứng không được điều trị ^[1].

Không chỉ dừng lại ở chỉ số men gan, xét nghiệm miễn dịch hấp thụ liên kết với enzyme (ELISA) chỉ ra rằng nồng độ các yếu tố gây viêm trong huyết thanh chuột như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin 6 (IL-6) và protein sốc nhiệt 90 (Hsp90) đều bị suy giảm nhờ tác động của TFPPL ^[1].

Quan sát mô bệnh học tế bào gan khẳng định thêm điều này: chuột dùng TFPPL có sự sụt giảm đáng kể số lượng tế bào dương tính với Hsp90, TNF-alpha và tiểu đơn vị NF-kappa-B p65 trong gan ^[1]. Tỷ lệ tế bào gan trải qua quá trình chết theo chương trình (apoptosis) được đánh dấu bởi Bax và caspase-3 cũng giảm thấp ^[1]. Đồng thời, tại lách chuột, các tế bào dương tính với integrin beta-1, 5'-nucleotidase và kháng nguyên Ki-67 lại gia tăng ^[1]. Các kết quả này chứng minh flavonoid rau má ngọ giúp bảo vệ gan trước tổn thương hóa chất thông qua việc ức chế stress viêm, ngăn chặn chết tế bào, bất hoạt Hsp90 tại gan và cải thiện năng lực miễn dịch ở lách ^[1].

Tác động ngăn ngừa xơ hóa gan qua các con đường phân tử

Khi các tổn thương gan kéo dài không được kiểm soát, mô gan sẽ tiến triển thành xơ hóa, hình thành các dải xơ làm biến dạng cấu trúc gan. Một bài tổng quan công bố năm 2020 đã hệ thống hóa các cơ chế phân tử mà flavonoid rau má ngọ sử dụng để ngăn chặn tiến trình xơ hóa gan nguy hiểm này ^[4]. Các nhà khoa học chỉ ra rằng con đường tín hiệu JAK2/STAT3 bị phosphoryl hóa có thể kích hoạt giải phóng các cytokine gây viêm và làm tế bào hình sao ở gan (HSC) hoạt hóa liên tục, từ đó tiết ra lượng lớn chất nền ngoại bào (ECM) gây xơ hóa ^[4].

Flavonoid từ rau má ngọ có khả năng điều hòa giảm biểu hiện của các yếu tố alpha-SMA, TGF-beta1, IL-1beta và IL-6, từ đó ức chế con đường tín hiệu JAK2/STAT3 và cải thiện rõ rệt các biến đổi bệnh lý ở mô gan ^[4]. Đặc biệt, sự tăng biểu hiện bất thường của TGF-beta1 có tính đồng nhất với hoạt động của con đường JAK2/STAT3 trong quá trình này ^[4].

Trên mô hình động vật thí nghiệm, các nghiên cứu ghi nhận dịch chiết flavonoid từ rau má ngọ làm giảm đáng kể hàm lượng TGF-beta1, Notch-1 và alpha-SMA trong mô gan của chuột cống bị gây xơ hóa gan bằng dimethylnitrosamine (DMN) ^[4]. Ngược lại, mức độ biểu hiện của protein E-cadherin lại gia tăng, giúp ức chế quá trình chuyển đổi biểu mô - trung mô (EMT) ^[4]. Hệ quả là lượng chất nền ngoại bào tiết ra bị kéo giảm, ngăn ngừa tình trạng lắng đọng quá mức các dải mô sợi ^[4]. Cơ chế bảo vệ này gắn liền với việc điều hòa trục tín hiệu TGF-beta1/Notch, khi flavonoid chặn đứng thụ thể Notch-1 – một gen đáp ứng của TGF-beta1, giúp đảo ngược quá trình EMT gây xơ gan ^[4].

Bên cạnh tác dụng trên gan, bài tổng quan năm 2020 cũng ghi nhận dịch chiết nước của rau má ngọ còn có tác dụng giảm ho phụ thuộc liều trên mô hình chuột bị gây ho bằng amoniac, trong đó liều cao 0,2g/10g làm tăng đào thải đỏ phenol ở đường hô hấp, giải thích cho việc cây này được ứng dụng làm siro trị ho gà trong lâm sàng ^[4].

Hiểu đúng về bằng chứng và những ngộ nhận thường gặp

Những dữ liệu khoa học kể trên mang lại cái nhìn đầy triển vọng về rau má ngọ, tuy nhiên người tiêu dùng cần phân biệt rõ ràng giữa tiềm năng thảo dược và thuốc điều trị bệnh. Bằng chứng hiện có về khả năng hạ men gan ALT, AST, giảm viêm mô gan và chặn đứng quá trình xơ hóa mới chỉ được ghi nhận trực tiếp trên mô hình chuột cống hoặc chuột nhắt bị nhiễm độc hóa chất CCl4 hoặc DMN [2, 4]. Dữ liệu trên người trong các công bố hiện tại chỉ dừng lại ở việc quan sát sự rối loạn men gan và miễn dịch ở bệnh nhân tổn thương gan ^[1], chưa hề có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn đánh giá hiệu lực và độ an toàn của dịch chiết rau má ngọ trên người bệnh.

Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng tác dụng của dịch chiết flavonoid đã qua tinh chế với việc tự ý đun sắc cây rau má ngọ tươi để uống giải độc. Các nghiên cứu đều sử dụng quy trình chiết xuất cồn tối ưu, thậm chí dùng hệ thống hạt nhựa macroporous và polyamide để nâng độ tinh khiết flavonoid lên 43% - 59% ^[3]. Việc dùng thảo dược thô sắc uống tại nhà không thể đem lại nồng độ hoạt chất tương đương và khó kiểm soát liều lượng.

Ngoài ra, rau má ngọ thuộc chi Polygonum, khác hoàn toàn với cây rau má thông thường (Centella asiatica) vẫn hay dùng làm thực phẩm giải khát. Người dân tuyệt đối không nên xem rau má ngọ như một vị thuốc "thần kỳ" có thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật, càng không thể dùng thảo dược này để bù trừ cho thói quen lạm dụng rượu bia hay lối sống thiếu khoa học.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do các dữ liệu khoa học về tính an toàn của rau má ngọ trên người còn rất hạn chế, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá độc tính sinh sản hoặc mức độ bài tiết qua sữa mẹ của dịch chiết rau má ngọ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc sắc hoặc chế phẩm từ rau má ngọ.
• Trẻ em: Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào về độ an toàn hay liều dùng dịch chiết rau má ngọ trên trẻ nhỏ; việc sử dụng các dạng siro thảo dược dân gian cần có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ.
• Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận nặng: Dù có tiềm năng hạ men gan trên động vật ^[1], gan bị tổn thương nghiêm trọng ở người có thể không chuyển hóa được các thành phần phức tạp trong thảo dược thô, làm tăng nguy cơ ngộ độc ngược.
• Người đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan: Sự can thiệp của các hợp chất thực vật vào hệ enzyme gan có thể gây tương tác thuốc khó lường, làm tăng độc tính hoặc làm mất tác dụng của thuốc điều trị chính.

Áp dụng thực tế như thế nào cho an toàn?

Hiện nay, các nghiên cứu chưa đưa ra một con số khuyến cáo cụ thể về liều dùng rau má ngọ an toàn hàng ngày cho người bình thường. Do đó, nếu có ý định sử dụng các chế phẩm thảo dược chứa rau má ngọ, người dân chỉ nên dùng với lượng vừa phải và bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng y học.

Việc tự ý thu hái cây tươi ngoài tự nhiên để sắc uống tiềm ẩn rủi ro nhầm lẫn dược liệu hoặc nhiễm tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng. Phương pháp chế biến theo kinh nghiệm dân gian như nấu nước uống cần được kiểm soát chặt chẽ về nguồn gốc dược liệu.

Bảo vệ lá gan cần bắt đầu từ những nguyên tắc căn bản đã được y học xác lập: duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, ăn nhiều rau củ tươi giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, uống đủ nước mỗi ngày, hạn chế tối đa bia rượu và tránh lạm dụng các loại thuốc giảm đau, hạ sốt khi không có chỉ định. Nếu phát hiện chỉ số men gan tăng cao qua các đợt khám sức khỏe định kỳ, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa để chẩn đoán nguyên nhân gốc rễ và tuân thủ liệu trình y khoa thay vì tự chữa trị tại nhà.

Rau má ngọ và các hợp chất flavonoid chứa trong nó thể hiện tiềm năng bảo vệ gan ấn tượng trên mô hình thực nghiệm động vật thông qua cơ chế hạ men gan, ức chế các con đường gây viêm và ngăn ngừa xơ hóa mô [2, 4]. Dẫu vậy, thảo dược này không thể thay thế các loại thuốc điều trị gan đã được phê duyệt. Một lối sống lành mạnh kết hợp với việc tuân thủ tư vấn y tế từ bác sĩ vẫn là chìa khóa vàng vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe lá gan của bạn.