Nhiều người Việt có thói quen dùng các loại thảo dược vườn nhà để thanh nhiệt, tiêu viêm kéo dài mà ít chú ý đến thành phần hóa học bên trong. Rau má ngọ (thường gọi là nghể gai, tên khoa học thuộc họ Rau răm - Polygonaceae) là vị thuốc dân gian quen thuộc được lưu truyền với tác dụng chữa mụn nhọt, cảm sốt hay viêm đường tiết niệu. Tuy nhiên, với người từng có tiền sử mắc sỏi thận, việc sử dụng vị thuốc này thường xuyên lại là điều cần hết sức cẩn trọng.
Người có tiền sử sỏi thận không nên tự ý dùng rau má ngọ kéo dài hoặc dùng lượng lớn. Chi thực vật thuộc họ Rau răm vốn nổi tiếng tích tụ hàm lượng oxalate hòa tan tự do rất cao, trong khi oxalate hấp thu vào cơ thể không chuyển hóa được mà đào thải thẳng qua thận, kết hợp với canxi làm tăng nguy cơ sỏi tái phát [1].
Nguy cơ sỏi kết tụ từ lượng oxalate thực vật
Cơ chế tạo sỏi tiết niệu bắt đầu từ hiện tượng nước tiểu bị bão hòa khoáng chất [4, 8]. Phần lớn sỏi đường tiết niệu hiện nay cấu tạo từ canxi, phổ biến nhất là canxi oxalat hoặc canxi phosphat [2]. Khi oxalate được hấp thu qua chế độ ăn, cơ thể người hoàn toàn không thể chuyển hóa chất này [1]. Oxalate bắt buộc phải lọc qua thận để đào thải ra ngoài theo nước tiểu [1].
Tại môi trường nước tiểu, các phân tử oxalate tự do sẽ gắn với các ion canxi để tạo thành muối canxi oxalat không tan [1]. Hợp chất này kết tinh, lắng đọng và theo thời gian sẽ tích tụ thành các viên sỏi gây bế tắc đường tiết niệu [1]. Tình trạng nồng độ canxi và oxalate trong nước tiểu tăng cao làm gia tăng hiện tượng siêu bão hòa, tạo điều kiện cốt lõi cho việc hình thành sỏi [4, 8].
Do mức sinh lý bình thường của oxalate trong nước tiểu chỉ bằng 1/10 đến 1/5 so với canxi, nên chỉ cần một mức tăng nhỏ của oxalate niệu cũng đẩy mức độ bão hòa canxi oxalat lên cao hơn nhiều so với việc tăng nồng độ canxi [3]. Đây chính là lý do vì sao lượng oxalate đưa vào từ thảo mộc, đồ uống lại ảnh hưởng nhanh chóng đến sự tái phát sỏi [3].
Cơ thể tiếp nhận và bài tiết oxalate ra sao?
Nguồn gốc oxalate trong nước tiểu đến từ hai con đường chính: cơ thể tự tổng hợp nội sinh và hấp thu qua chế độ ăn [3, 5]. Trong điều kiện sinh lý bình thường, khoảng 40% đến 50% lượng oxalate trong nước tiểu bắt nguồn trực tiếp từ nguồn thức ăn [3, 5]. Phần còn lại do cơ thể tự sản sinh từ các phản ứng chuyển hóa ở gan và tỷ lệ thuận với khối lượng cơ bắp nạc, vốn không thay đổi được bằng các can thiệp điều trị [3, 5].
Ở người không có cơ địa sỏi, đường ruột thường chỉ hấp thu khoảng 3% đến 8% tổng lượng oxalate nạp vào [3]. Tuy nhiên, trong nhóm người có tiền sử bị sỏi thận, các nghiên cứu phát hiện có một nhóm bệnh nhân thuộc dạng "tăng hấp thu oxalate" qua niêm mạc ruột [3]. Với những đối tượng này, lượng oxalate bài xuất vào nước tiểu sẽ cao vọt nếu dung nạp thức ăn giàu oxalate [3].
Sự hấp thu oxalate ở ruột chịu ảnh hưởng mạnh bởi sự hiện diện của canxi trong bữa ăn [4]. Nếu khẩu phần ăn thiếu canxi, oxalate tự do trong lòng ruột không có canxi liên kết để đào thải theo phân, dẫn đến việc oxalate bị hấp thu ồ ạt vào máu rồi chuyển tới thận [4].
Bằng chứng khoa học về gánh nặng oxalate và sỏi thận
Nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn tổng hợp từ cơ sở dữ liệu NHS I, NHS II và HPFS công bố năm 2023 cho thấy khẩu phần oxalate liên quan mật thiết đến nguy cơ sỏi thận [4]. Ở nhóm nam giới và phụ nữ lớn tuổi tiêu thụ oxalate ở mức cao nhất (trung vị từ 287 đến 328 mg/ngày), nguy cơ mắc sỏi thận tăng từ 21% đến 22% [4]. Đáng chú ý, nam giới có chế độ ăn ít canxi mà nạp nhiều oxalate chịu nguy cơ sỏi cao nhất, với tỷ số nguy cơ RR đạt 1,46 [4].
Thành phần sỏi thực tế trên người bệnh cũng chứng minh sự áp đảo của muối oxalate. Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá trên 135 bệnh nhi mắc sỏi đường tiết niệu trên ghi nhận canxi oxalat là thành phần chính chiếm tới 73% các ca sỏi, vượt xa sỏi struvite (13%) và canxi phosphat (9%) [5]. Đánh giá nước tiểu 24 giờ của nhóm này cho thấy hàm lượng canxi oxalat trong sỏi tương quan thuận rất mạnh với canxi niệu, oxalate niệu, magie niệu và mức độ axit hóa của nước tiểu [5].
Một khảo sát năm 1978 trên 209 người mang sỏi canxi oxalat so với 42 người không có sỏi cho thấy nồng độ nhiều chất hòa tan trong nước tiểu của người có sỏi thấp hơn đáng kể, đồng thời ghi nhận 21% bệnh nhân sỏi gặp tình trạng tăng canxi niệu đơn thuần [6]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc mất cân bằng các chất hòa tan và vi khoáng trong thận tạo nền tảng lắng cặn tinh thể [6].
Tại các nghiên cứu về thực phẩm có hàm lượng oxalate cao, sự quá tải oxalate đường ăn uống đã được cảnh báo rõ ràng. Nghiên cứu năm 2001 về hạt đậu nành ghi nhận hàm lượng oxalate dao động từ 0,67 đến 3,5 g trên 100 g trọng lượng khô [1]. Trong 13 sản phẩm thương mại chế biến từ đậu nành, lượng oxalate tổng số dao động từ 16 đến 638 mg mỗi khẩu phần, vượt quá mức khuyến cáo an toàn cho người có tiền sử sỏi thận canxi oxalat [1]. Bơ đậu phộng, đậu nghiền và đậu lăng cũng lần lượt ghi nhận mức 197, 193 và 100 mg oxalate mỗi khẩu phần [1].
Tương tự, nghiên cứu năm 2022 phân tích các loại sữa nguồn gốc thực vật cho thấy sữa hạnh nhân chứa nồng độ oxalate cao nhất, tiếp theo là sữa hạt điều, phỉ và đậu nành [7]. Trong khi đó, sữa yến mạch, gạo, mắc ca có các chỉ số tương đồng sữa bò thông thường, còn sữa dừa và sữa hạt lanh hầu như không phát hiện thấy oxalate [7].
Kỳ vọng men vi sinh tiêu hủy oxalate chưa đạt kết quả
Nhiều người bệnh kỳ vọng các chế phẩm lợi khuẩn đường ruột có thể tiêu hủy bớt độc chất để thoải mái uống trà thảo mộc hay nước lá giàu oxalate. Tuy nhiên, thực tế lâm sàng không diễn ra như mong đợi [8].
Tổng quan nghiên cứu năm 2017 về các thử nghiệm men vi sinh nhằm phòng ngừa sỏi tiết niệu cho thấy kết quả khá thất vọng [8]. Dù các loài động vật ăn lượng lớn oxalate có hệ vi sinh đường ruột phân giải tốt chất này, các thử nghiệm lâm sàng trên người sử dụng chế phẩm lợi khuẩn chứa vi khuẩn Oxalobacter formigenes, Lactobacillus hay Bifidobacterium spp. để giảm nồng độ oxalate niệu và giảm siêu bão hòa canxi oxalat đều không đem lại hiệu quả bền vững [8]. Đến nay, y học vẫn chưa có công cụ kiểm soát vi sinh đường ruột ổn định để người bệnh ỷ lại vào đó mà dung nạp oxalate tự do [8].
Hiểu lầm thường gặp về rau thảo mộc họ Polygonaceae
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là: cây cỏ thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống nước sắc rau má ngọ càng đậm đặc và dài ngày thì thận càng được "lọc sạch". Thực tế, chi thực vật họ Rau răm (Polygonaceae) mà rau má ngọ trực thuộc chứa một lượng lớn axit oxalic tự nhiên. Khi sắc cô đặc lấy nước uống liên tục, người dùng đã vô tình đưa vào hệ tiêu hóa một tải lượng oxalate vượt ngưỡng chuyển hóa thông thường.
Hiểu lầm thứ hai là người bị sỏi chỉ cần kiêng canxi. Nghiên cứu dịch tễ chỉ ra việc kiêng canxi quá mức trong khi vẫn nạp oxalate từ thảo dược, thực phẩm làm tăng vọt nguy cơ sỏi thận (RR = 1,46) [4]. Bổ sung lượng canxi vừa phải qua chế độ ăn (như từ sữa) giúp tạo kết tủa canxi oxalat ngay tại ruột để thải theo phân, ngăn oxalate ngấm vào máu [5, 6]. Chế độ ăn kiêng kiểu DASH còn giúp làm giảm mức độ siêu bão hòa canxi oxalat nhờ tăng bài tiết magie, citrat và tăng pH nước tiểu [4].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
- Người từng có tiền sử sỏi canxi oxalat hoặc sỏi thận tái phát nhiều lần [1, 3, 5].
- Bệnh nhân có kết quả xét nghiệm tăng oxalate niệu (hyperoxaluria) [3, 5].
- Trẻ em có cơ địa tạo sỏi tiết niệu do pH nước tiểu thấp và bất thường bài tiết chất khoáng [5].
- Người mắc bệnh thận mạn tính cần kiểm soát gắt gao lượng khoáng chất và oxalate nạp vào [7].
- Người đang duy trì chế độ ăn thiếu hụt canxi nhưng có thói quen dùng nước sắc thảo mộc [4].
Riêng với phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hoặc trẻ nhỏ dùng rau má ngọ làm thuốc: trích đoạn tài liệu y khoa hiện tại chưa có nghiên cứu chuyên biệt về tác động dài hạn của rau má ngọ trên những nhóm này, do đó tuyệt đối không tự ý dùng kéo dài khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh
Đối với người từng bị sỏi thận, việc sử dụng các vị thuốc nam như rau má ngọ cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc ngắn hạn và đúng chỉ định. Khi được thầy thuốc y học cổ truyền chỉ định dùng cho các đợt viêm nhiễm cấp, chỉ nên uống theo đúng liệu trình thời gian ngắn, dùng lượng vừa phải và tuyệt đối không xem đây là loại trà uống thay nước lọc quanh năm.
Không nên sắc nước thảo mộc quá đậm đặc. Cần duy trì uống đủ nước lọc trong ngày để làm loãng nước tiểu, giảm nồng độ bão hòa tinh thể [4, 8]. Song song đó, người bệnh có thể tham khảo chế độ ăn cân bằng dạng DASH, cung cấp canxi thông thường qua chế phẩm phù hợp (như sữa yến mạch, sữa mắc ca hoặc sữa truyền thống với lượng vừa phải) để trung hòa hấp thu oxalate đường ruột [5, 6]. Nếu có biểu hiện đau quặn thận, tiểu buốt, tiểu ra máu, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để kiểm tra.
Thảo dược tự nhiên luôn là nguồn dược liệu quý, nhưng chỉ phát huy giá trị trị liệu khi dùng đúng bệnh và đúng liều lượng. Người có tiền sử sỏi thận cần lắng nghe cơ thể, trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi dùng dài ngày bất kỳ loại cây cỏ nào giàu oxalate.
