Cây cơm rượu (tên khoa học Glycosmis pentaphylla) là loài cây bụi quen thuộc mọc hoang dại và được trồng tại nhiều vùng nhiệt đới châu Á, trong đó có Việt Nam [5, 6, 7]. Từ lâu, loài cây này đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian để hỗ trợ trị ho, sốt, vết thương hay các vấn đề ngoài da [1].

Nhiều người thắc mắc liệu loài cây mọc bờ rào này chứa hoạt chất gì đặc biệt mà được y học cổ truyền trọng dụng đến vậy. Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã giải mã câu trả lời: cây cơm rượu chứa kho tàng hợp chất tự nhiên phong phú, nổi bật là nhóm alkaloid họ carbazole và acridone mang hoạt tính sinh học đa dạng [2, 5, 7].

Nhóm chất đặc hữu trong cây cơm rượu

Chi Cơm rượu (Glycosmis) thuộc họ Cam chanh (Rutaceae), hiện có khoảng 51 loài được công nhận trên thế giới [5, 7]. Đến nay, các nhà khoa học đã phân lập và xác định cấu trúc của 307 hợp chất hóa học từ các loài trong chi này [1]. Trong số đó, các nhóm hoạt chất sinh học chủ yếu gồm alkaloid, flavonoid, terpenoid, hợp chất phenolic và amide chứa lưu huỳnh [1].

Đặc biệt, Glycosmis pentaphylla được xem là loài được khám phá và nghiên cứu sâu rộng nhất trong chi [2]. Khảo sát trên bộ phận lá và cành thu hái tại Việt Nam đã ghi nhận 3 hợp chất mới cùng 25 chất quen thuộc, trong đó có 11 styryl-lactone và 5 alkaloid [3]. Bên cạnh đó, nghiên cứu từ dịch chiết cồn 95% của cây cũng phân lập thành công 11 hợp chất thuộc nhóm flavonoid và flavonol, điển hình như kaempferol, quercetin và aromadendrin [4].

Acridone và carbazole: Hai "trụ cột" alkaloid từ vỏ rễ, thân và lá

Khi phân tích sâu về dược tính, hai khung phân tử alkaloid là acridone và carbazole được giới nghiên cứu đặc biệt chú ý [2, 5, 7]. Những hợp chất này phân bố tập trung nhiều ở vỏ rễ, thân cây và lá của cây cơm rượu [2, 6, 7].

Một nghiên cứu năm 2018 tiến hành chiết tách vỏ rễ cây cơm rượu bằng methanol đã tìm thấy ba alkaloid carbazole gồm glycozoline, glycozolidine và methyl carbazole 3-carboxylate [5]. Cùng với đó, các nhà khoa học còn thu được alkaloid acridone có tên arborinine cùng hai alkaloid furoquinoline là skimmianine và dictamine từ mẫu thực vật này [5].

Đến năm 2023, nghiên cứu trên vỏ thân và rễ của cây cơm rượu tiếp tục phát hiện thêm hai alkaloid chưa từng được mô tả trước đó, đặt tên là acridocristine và carbocristine, bên cạnh 9 alkaloid đã biết [2]. Đáng chú ý, carbocristine là alkaloid carbazole lần đầu tiên được phân lập từ một nguồn tự nhiên, trong khi acridocristine là alkaloid pyranoacridone lần đầu ghi nhận xuất hiện trong toàn bộ chi Glycosmis [2].

Ngoài ra, cấu trúc của các alkaloid trong cây cơm rượu còn có sự biến hóa phức tạp. Thân cây chứa các dạng dimer độc đáo như glycosmisine A và glycosmisine B – hai alkaloid dimer kết hợp giữa khung carbazole và indole [6]. Nghiên cứu năm 2019 cũng phân lập được bốn alkaloid 2-quinolone gắn nhánh geranyl mới mang tên glycopentanolone A-D từ dịch chiết ethanol của thân cây [7].

Tiềm năng kháng khuẩn và hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm

Theo một đánh giá hệ thống công bố năm 2021, các dịch chiết thô và hợp chất tinh khiết từ chi Glycosmis thể hiện dải hoạt tính sinh học rất rộng trên mô hình in vitro, bao gồm kháng khuẩn, kháng viêm, hạ sốt, chống đái tháo đường, chống oxy hóa, kháng virus, diệt ấu trùng và giải lo âu [1]. Đáng chú ý, các alkaloid carbazole và acridone từ chi này đã bộc lộ tiềm năng ức chế tế bào ung thư trong các thử nghiệm in vitro và một số nghiên cứu in vivo [1].

Về khả năng bảo vệ tế bào trước các tác nhân gây đột biến gien, nghiên cứu năm 2018 đã dùng thử nghiệm Ames trên các chủng vi khuẩn Salmonella typhimurium TA98 và TA100 [5]. Dịch chiết methanol từ vỏ rễ cây cơm rượu bản thân nó không gây đột biến, đồng thời thể hiện hoạt tính chống đột biến rõ rệt khi đối kháng với các chất gây độc gien như sodium azide và 4-nitro-O-phenylenediamine [5]. Kết quả này chứng minh khả năng hạn chế các tổn hại di truyền do hóa chất độc hại gây ra [5].

Bên cạnh đó, các alkaloid và phân đoạn tinh dầu từ cây cơm rượu cũng được ghi nhận khả năng ức chế tế bào ác tính trong phòng thí nghiệm. Thử nghiệm năm 2023 cho thấy các pyranoacridone tự nhiên như noracronycine và des-N-methylacronycine có tác dụng gây độc tế bào ở mức trung bình trên dòng tế bào ung thư vú MCF-7, ung thư phổi CALU-3 và ung thư biểu mô tế bào vảy SCC-25 [2]. Khi bán tổng hợp thành dạng dẫn xuất dimer tại vị trí -OH của noracronycine, hoạt tính trên dòng tế bào CALU-3 tăng gấp 24 lần với chỉ số IC50 đạt 4,49 µM (so với chất gốc là 97,5 µM), và trên dòng MCF-7 tăng gấp 14 lần với IC50 đạt 13,2 µM (so với chất gốc là 187 µM) [2].

Trên dòng tế bào ung thư miệng CAL 27, nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng phân đoạn tinh dầu F1 chiết từ quả cây cơm rượu (chứa thành phần chính là alpha-elemol) làm chậm quá trình làm lành vết thương tế bào, ức chế tạo khóm và tái phân bố chu kỳ tế bào sang pha S và G2 [8]. Mặt khác, hai alkaloid dimer glycosmisine A và B từ thân cây kích hoạt quá trình tự chết theo chu trình (apoptosis) và làm tích tụ quần thể tế bào ở pha sub-G1 trên các dòng tế bào A549, HepG-2 và Huh-7 [6].

Ở khía cạnh điều hòa miễn dịch và dị ứng, các alkaloid quinolone glycopentanolone từ thân cây cơm rượu có khả năng ức chế tế bào RBL-2H3 giải phóng enzyme beta-hexosaminidase do kháng nguyên kích thích, trong đó một số hợp chất đạt giá trị IC50 mạnh trong khoảng 0,05 đến 4,28 µM [7]. Đồng thời, các hợp chất styryl-lactone và alkaloid trong mẫu cây thu hái ở Việt Nam đã thể hiện tác động kép: vừa kích thích tiết GLP-1 vừa ức chế enzyme DPP-4 trên tế bào STC-1 mà không gây độc tế bào, mở ra hướng nghiên cứu hỗ trợ hạ đường huyết [3].

Ranh giới giữa thử nghiệm in vitro và tác dụng trên người

Mặc dù các dữ liệu phân tích hóa thực vật rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của các chứng cứ khoa học hiện tại. Hầu hết các thử nghiệm dược lý ghi nhận về cây cơm rượu cho đến nay mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào (in vitro) trong phòng thí nghiệm [1].

Việc một hoạt chất tinh khiết có khả năng ức chế vi khuẩn hay dòng tế bào ác tính trong đĩa nuôi cấy không đồng nghĩa với việc uống nước sắc lá hay rễ cây sẽ đem lại tác dụng tương tự trong cơ thể người. Khi dùng qua đường tiêu hóa, các alkaloid phải trải qua quá trình hấp thu, chuyển hóa tại gan và phân bố trong mô. Nhiều hợp chất có thể bị phân hủy, không đạt đủ nồng độ khả dụng hoặc gây ra tác dụng không mong muốn nếu dùng sai cách. Tổng quan khoa học năm 2021 cũng nhấn mạnh rằng cần có thêm nhiều nghiên cứu in vivo chuyên sâu và đánh giá độc tính toàn diện trước khi phát triển các dạng bào chế ứng dụng [1].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược dân gian

Nhiều người hiện nay vẫn giữ quan niệm rằng thảo dược tự nhiên là lành tính, có thể thu hái dùng tùy tiện hoặc dùng nước sắc thay thế thuốc tây y. Đây là một ngộ nhận tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.

Các alkaloid tự nhiên trong vỏ rễ và thân cây cơm rượu như acridone, carbazole hay furoquinoline là những chất có hoạt tính sinh học rất mạnh [2, 4, 7]. Khi sử dụng dưới dạng cây tươi tự hái, người dùng hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, rất dễ dẫn đến ngộ độc gan, thận hoặc kích ứng tiêu hóa. Đặc biệt, tuyệt đối không được tự ý bỏ dở phác đồ điều trị bệnh nhiễm trùng hay bệnh mãn tính của bác sĩ để uống nước thảo dược truyền miệng.

Ai nên thận trọng?

Dựa trên các phân tích thành phần hóa học phức tạp, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng và không tự ý sử dụng cây cơm rượu:

  • Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú: Dược liệu chứa nhiều hợp chất alkaloid có cấu trúc phức tạp và hoạt tính mạnh, tiềm ẩn nguy cơ co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến thai nhi [2, 5].
  • Trẻ nhỏ: Cơ quan chuyển hóa và giải độc của trẻ chưa hoàn thiện, rất dễ tổn thương trước các thành phần dược tính mạnh trong vỏ rễ và cành [1].
  • Bệnh nhân có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị: Khả năng tương tác thuốc giữa các alkaloid thảo dược và thuốc chuyển hóa qua enzym gan chưa được làm rõ, có thể làm biến đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu.
  • Người có cơ địa dị ứng: Bất kỳ chế phẩm thảo mộc thô nào cũng có nguy cơ gây phát ban, nổi mề đay hoặc kích ứng tiêu hóa nếu cơ thể không dung nạp.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Trong điều kiện hiện nay, cây cơm rượu nên được nhìn nhận như một nguồn dược liệu tự nhiên giàu tiềm năng cần tiếp tục nghiên cứu, chứ không phải vị thuốc có thể tự do dùng tại nhà. Người dân chỉ nên sử dụng các bộ phận của cây khi có chỉ định, hướng dẫn liều lượng cụ thể từ bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép.

Nếu sinh sống ở khu vực có cây mọc hoang, không tự ý đào rễ, bóc vỏ thân để sắc uống trị bệnh hay phòng ngừa nhiễm khuẩn. Khi gặp các triệu chứng sốt, viêm nhiễm hoặc vấn đề sức khỏe bất thường, việc thăm khám tại cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán và điều trị đúng căn nguyên luôn là giải pháp an toàn hàng đầu.

Các hoạt chất acridone, carbazole cùng nhiều hợp chất sinh học trong cây cơm rượu là minh chứng rõ ràng cho giá trị của kho tàng thảo mộc nhiệt đới [2, 5, 7]. Tuy nhiên, từ đĩa thí nghiệm tế bào đến viên thuốc điều trị trên lâm sàng là chặng đường dài đòi hỏi nhiều thử nghiệm an toàn, người tiêu dùng cần giữ thái độ tỉnh táo và tiếp cận khoa học [1].