Cây cơm rượu (tên khoa học Glycosmis pentaphylla) là loài cây mọc hoang dã quen thuộc tại nhiều vùng quê Việt Nam và các nước châu Á. Trong dân gian, loài thực vật này thường được dùng để chữa các bệnh như ho, thiếu máu, phong thấp hay làm sạch răng miệng [1]. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau khả năng kháng khuẩn, diệt tụ cầu vàng của lá cây này.
Vậy tác dụng diệt khuẩn của lá cây cơm rượu thực sự đến đâu? Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy cao chiết và các hợp chất phân lập từ lá cây này có hoạt tính ức chế vi khuẩn nhất định, đặc biệt là vi khuẩn tụ cầu vàng đa kháng thuốc trong môi trường phòng thí nghiệm [3, 4]. Dù vậy, những dữ liệu này mới dừng ở mức nghiên cứu chiết xuất hóa học, chưa thể thay thế thuốc kháng sinh hay điều trị trực tiếp trên người.
Cơ chế tác động kháng khuẩn giải thích dễ hiểu
Khả năng kháng khuẩn của cây cơm rượu đến từ nguồn hợp chất tự nhiên dồi dào có trong lá, đặc biệt là nhóm alkaloid [2]. Khi chiết xuất bằng các dung môi hữu cơ, các nhà khoa học tách được những phân tử có hoạt tính sinh học cao [2].
Khi tiếp xúc với vi sinh vật gây hại, các hợp chất alkaloid có cấu trúc đặc thù này có thể thâm nhập và can thiệp vào các quá trình sinh tồn của tế bào vi khuẩn. Điển hình là việc ức chế sự sinh trưởng hoặc phá vỡ tính toàn vẹn của mầm bệnh, từ đó ngăn cản vi khuẩn tụ cầu nhân lên [2]. Ngoài ra, lá cây còn được ghi nhận có chứa các hoạt chất chống oxy hóa và kháng khuẩn giúp đối phó với nhiều bệnh nhiễm trùng khác nhau [1].
Nghiên cứu nói gì về khả năng kháng khuẩn của lá cơm rượu?
Một công trình nghiên cứu nổi bật công bố năm 2020 đã làm rõ khả năng ức chế vi khuẩn tụ cầu vàng đa kháng thuốc (Staphylococcus aureus) của loài thực vật này [2]. Trong nghiên cứu, nhóm tác giả đã sử dụng cao chiết thô từ lá cây Glycosmis pentaphylla với dung môi ethyl acetate [2].
Cao thô sau đó được phân tách thành 9 phân đoạn thông qua kỹ thuật sắc ký lớp mỏng [2]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy chỉ có đúng 2 phân đoạn thể hiện đặc tính kháng khuẩn vượt trội [2]. Phân tích cấu trúc phân tử xác định hai hoạt chất chính tạo nên hoạt tính kháng tụ cầu vàng này là hai alkaloid: arborine (công thức phân tử C16H14N2O) và skimmianine (công thức phân tử C14H13NO4) [2].
Các báo cáo tổng hợp trong nghiên cứu cũng chỉ ra rằng lá của G. pentaphylla chứa nhiều alkaloid đa dạng như arborine, arbornine, skimmianine, glycorine, glycophymine, glycophymoline, glycosmicine và glycomide [2]. Nghiên cứu này bước đầu khẳng định tiềm năng phân lập các hợp chất tự nhiên từ lá cơm rượu nhằm kiểm soát vi khuẩn tụ cầu vàng đa kháng [2].
Ngoài ra, trong một công trình khác công bố năm 2022, lá cây Glycosmis pentaphylla cũng được ghi nhận là nguồn dược liệu có hoạt tính chống oxy hóa và kháng vi khuẩn đối với các bệnh nhiễm trùng khác nhau, bên cạnh các công dụng trong y học cổ truyền như chữa ho, thiếu máu, phong thấp hay kháng nấm [1].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện nay
Bằng chứng khoa học hiện tại mang lại hy vọng mới cho việc tìm kiếm nguồn kháng sinh tự nhiên từ thảo mộc [2]. Tụ cầu vàng đa kháng thuốc đang là mối đe dọa y tế toàn cầu, và việc tìm ra arborine cũng như skimmianine từ lá cây cơm rượu cung cấp nguyên liệu thô tiềm năng cho ngành dược phẩm [2].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là các thử nghiệm mới chỉ diễn ra trong ống nghiệm (in vitro) thông qua các dung môi chiết xuất hóa học như ethyl acetate [2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá hiệu quả diệt khuẩn hay tính an toàn khi sử dụng trực tiếp trên người. Do đó, hoạt tính kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc dùng lá tươi giã nát hay đun uống sẽ có tác dụng chữa nhiễm khuẩn ngoài đời thực.
Hiểu lầm thường gặp về lá cây cơm rượu
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cơm rượu mọc hoang là thảo dược lành tính nên có thể tùy tiện hái lá đun nước uống để trị các bệnh viêm nhiễm, tụ cầu khuẩn. Đây là ngộ nhận nguy hiểm vì nước sắc thông thường khó thu được hàm lượng hoạt chất tinh khiết như dung môi phân lập trong phòng thí nghiệm [2].
Một hiểu lầm khác là dùng lá tươi đắp lên vết thương hở ngoài da để sát trùng. Việc đắp lá chưa qua khử khuẩn có thể đưa thêm vi khuẩn, nấm mốc vào vết thương, dẫn đến bội nhiễm và hoại tử mô thay vì chữa lành.
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc?
Người đang mắc các bệnh nhiễm khuẩn cấp tính, nhiễm trùng huyết hoặc có vết thương lở loét sâu tuyệt đối không được tự ý dùng lá cơm rượu để chữa trị mà cần đến cơ sở y tế để được chỉ định kháng sinh chuẩn hóa.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý uống các bài thuốc truyền miệng từ loại lá này. Các alkaloid tự nhiên trong thực vật tuy có tính kháng khuẩn nhưng cũng có thể mang độc tính sinh học hoặc ảnh hưởng xấu đến các cơ quan nội tạng nếu dùng sai liều lượng.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Trong dân gian, cây cơm rượu thường chỉ được dùng theo kinh nghiệm truyền thống như dùng cành lá làm sạch răng miệng (dân gian gọi là toothbrush) hoặc hỗ trợ giảm ho nhẹ [1].
Nếu muốn sử dụng thảo dược này trong sinh hoạt, người dân chỉ nên dùng ngoài như nấu nước súc miệng từ nguồn lá sạch, không nhiễm sâu bọ hoặc hóa chất bảo vệ thực vật. Tuyệt đối không tự ý bào chế thành dạng uống với liều lượng cao. Khi cơ thể có dấu hiệu nhiễm trùng hoặc nghi ngờ mắc tụ cầu vàng, bệnh nhân cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị y khoa chính xác.
Lời kết
Lá cây cơm rượu thực sự chứa các alkaloid có khả năng ức chế vi khuẩn tụ cầu vàng trong ống nghiệm [2]. Tuy nhiên, từ ống nghiệm đến viên thuốc thực tế là một chặng đường dài. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các trào lưu chữa bệnh dân gian, xem thảo dược là đối tượng nghiên cứu tiềm năng thay vì giải pháp thay thế thuốc kháng sinh.
