Nỗi lo đồ uống chứa caffeine trong thai kỳ
Khi bước vào thai kỳ, nhiều phụ nữ phải thay đổi hoàn toàn thói quen ăn uống hàng ngày. Nhu cầu tìm kiếm một loại thức uống ấm áp, thơm nhẹ để thay thế cà phê hay trà xanh thông thường trở nên rất phổ biến.
Hồng trà Nam Phi (còn gọi là trà rooibos) thường được nhắc đến như một lựa chọn thay thế lý tưởng nhờ đặc tính hoàn toàn tự nhiên không chứa caffeine [1]. Tuy nhiên, liệu thai phụ có thể thoải mái sử dụng loại trà thảo mộc này mỗi ngày hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là phụ nữ mang thai có thể uống hồng trà Nam Phi, nhưng chỉ nên dùng ở mức độ vừa phải. Mặc dù sở hữu nhiều hợp chất chống oxy hóa quý và không chứa caffeine [1], các bằng chứng khoa học lâm sàng về mức độ an toàn và độc tính của loại trà này trực tiếp trên cơ thể thai phụ hiện vẫn còn rất hạn chế [2].
Cơ chế tác động và những hoạt chất đáng chú ý
Hồng trà Nam Phi có nguồn gốc từ loài cây Aspalathus linearis tại Nam Phi [2, 6]. Điểm vượt trội đầu tiên của loại thảo mộc này là không chứa chất kích thích caffeine một cách tự nhiên [1]. Điều này giúp người dùng tránh được tình trạng tim đập nhanh, bồn chồn hoặc mất ngủ thường gặp khi uống trà xanh hay trà đen thông thường.
Bên cạnh đó, hồng trà Nam Phi rất giàu các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên thuộc nhóm flavonoid, nổi bật nhất là aspalathin và nothofagin [1]. Hai hoạt chất này có khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ hơn nhiều loại flavonoid khác [1]. Các chất chống oxy hóa giúp dọn dẹp các gốc tự do, giảm thiểu tình trạng căng thẳng oxy hóa và bảo vệ các cấu trúc tế bào khỏi tổn thương [1].
Loại thảo dược này cũng cung cấp một số khoáng chất thiết yếu cho cơ thể [3]. Khi ngâm chiết lá trà vào nước nóng, trà giải phóng các nguyên tố vi lượng như mangan và kẽm [3]. Ngoài ra, các hợp chất polyphenol trong trà còn thể hiện tiềm năng điều hòa hệ vi sinh đường ruột trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, hỗ trợ hoạt động của các vi khuẩn có lợi [4].
Nghiên cứu nói gì về hồng trà Nam Phi?
Dù được quảng bá rộng rãi, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ những gì khoa học đã thực sự chứng minh trên đối tượng mang thai và người nói chung.
Đầu tiên là một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2021 nhằm đánh giá tác động của trà rooibos đỏ lên mật độ khoáng xương trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú [5]. Nghiên cứu này được tiến hành trên 42 chuột cống trắng cái giống Sprague-Dawley, chia thành các nhóm uống trà rooibos với liều bổ sung khoảng 2,6 g/kg thể trọng mỗi ngày qua đường nước uống, nhóm uống nước lọc thông thường và nhóm đối chứng không mang thai [5].
Thời gian can thiệp kéo dài từ 2 tuần trước khi mang thai cho đến 4 tháng sau khi dứt sữa [5]. Kết quả cho thấy nhóm uống trà cải thiện đáng kể mật độ khoáng xương (BMD) và cấu trúc bè xương ở thời điểm 1 đến 2 tháng sau khi cai sữa so với nhóm mang thai uống nước thông thường (p < 0.05) [5]. Tuy nhiên, các chỉ số này vẫn không phục hồi hoàn toàn về mức của nhóm chuột không mang thai [5]. Thử nghiệm ống nghiệm đi kèm chỉ ra polyphenol trong trà kích thích tạo cốt bào và giảm tiêu xương [5]. Hạn chế lớn là nghiên cứu chỉ dừng lại trên mô hình chuột cống, chưa được kiểm chứng trên người [5].
Thứ hai, một bài tổng quan phạm vi công bố về lợi ích sức khỏe của trà rooibos trên người đã tổng hợp 18 ấn phẩm với tổng cộng 488 người tham gia, độ tuổi từ 6 đến 83 tuổi [2]. Liều lượng trà sử dụng trong các can thiệp dao động từ 200 ml đến 1.200 ml mỗi ngày, bao gồm cả trà lên men và chưa lên men [2]. Kết quả ghi nhận trà hỗ trợ cải thiện chỉ số mỡ máu, tăng cường khả năng chống oxy hóa và giảm đường huyết ở người khỏe mạnh cũng như người có nguy cơ mắc bệnh mạn tính [2]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh tổng số người tham gia còn rất nhỏ, kết quả chưa đồng nhất giữa các liều lượng, và đến nay vẫn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai [2].
Thứ ba, một nghiên cứu năm 2009 tìm hiểu về đặc tính kháng viêm của trà trên mô hình chuột cống Wistar bị viêm đại tràng do hóa chất DSS [1]. Chuột được chia nhóm uống trà rooibos hoặc nước lọc trong 4 tuần [1]. Kết quả cho thấy nhóm dùng trà có mức men chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) trong huyết thanh tăng đáng kể, đồng thời nồng độ chất phản ánh tổn thương DNA (8-OHdG) trong nước tiểu giảm rõ rệt (p < 0.05) [1]. Trà cũng giúp ngăn chặn hiện tượng tụt huyết sắc tố khi bị viêm [1]. Nghiên cứu này khẳng định thêm tính an toàn khi không có caffeine, nhưng dữ liệu vẫn chỉ nằm trên mô hình động vật [1].
Thứ tư, nghiên cứu năm 2021 phân tích hàm lượng vi lượng trong lá trà và dịch trà rooibos [3]. Các mẫu phân tích chỉ ra rằng khi ngâm một túi trà 2 g trong nước, lượng dịch chiết cung cấp tương đương khoảng 1,3% đến 3,8% nhu cầu khuyến nghị hàng ngày (RDA) về mangan và 0,04% đến 0,11% nhu cầu kẽm cho nữ giới từ 9 tuổi trở lên [3]. Đây là đóng góp dinh dưỡng ở mức bổ sung nhẹ nhàng từ tự nhiên [3].
Cuối cùng, nghiên cứu năm 2021 đánh giá rủi ro kim loại nặng trên 80 mẫu trà rooibos tại Nam Phi thuộc các dạng tự nhiên, thảo mộc và hương liệu [6]. Các nhà khoa học đã định lượng crôm, sắt, asen, cadmi và chì [6]. Đáng chú ý, nồng độ crôm dao động từ 0,17 đến 11,98 mg/kg, vượt giới hạn cho phép của Tổ chức Y tế Thế giới (1,3 mg/kg) [6]. Dù chỉ số nguy cơ ngắn hạn (THQ và HI) đều dưới 1, tức chưa gây nguy hiểm tức thì cho sức khỏe người tiêu dùng, nhưng nghiên cứu cảnh báo việc tích tụ lâu dài các kim loại như crôm có thể tiềm ẩn rủi ro mạn tính nếu dùng quá nhiều [6].
Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng
Các bằng chứng khoa học hiện tại mang lại cả tín hiệu lạc quan lẫn những điểm cần hết sức cẩn trọng đối với người tiêu dùng.
Về mặt tích cực, việc không chứa caffeine giúp hồng trà Nam Phi trở thành thức uống thư giãn an toàn hơn hẳn trà đen, cà phê hay nước tăng lực đối với hệ tim mạch [1]. Các chất chống oxy hóa tự nhiên và lượng nhỏ khoáng vi lượng có thể hỗ trợ cơ thể chống lại stress oxy hóa và cân bằng chuyển hóa [2, 5, 6]. Thử nghiệm trên động vật cũng gợi ý khả năng hỗ trợ mật độ xương sau sinh [5].
Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất là chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được thiết kế riêng nhằm đánh giá toàn diện về độc tính thai kỳ, sự phát triển của thai nhi hay khả năng qua hàng rào nhau thai của các hoạt chất trong trà trên phụ nữ mang thai [2]. Mọi giả thuyết về tác động tốt đối với xương hay kháng viêm đều mới chỉ ghi nhận trên động vật gặm nhấm [1, 5]. Thêm vào đó, việc phát hiện hàm lượng crôm vượt ngưỡng khuyến nghị ở một số mẫu trà nhắc nhở thai phụ tuyệt đối không nên xem đây là thức uống thay thế nước lọc hàng ngày [6].
Những hiểu lầm thường gặp của mẹ bầu
Một hiểu lầm rất phổ biến là: "Trà thảo mộc không caffeine thì uống bao nhiêu cũng được". Thực tế, bất kỳ thảo dược tự nhiên nào cũng chứa hàng trăm hợp chất có hoạt tính sinh học [2, 5]. Khi tiêu thụ một lượng quá lớn dồn dập, cơ thể mẹ bầu và thai nhi vốn rất nhạy cảm có thể phải chịu áp lực đào thải không mong muốn [6].
Nhiều người cũng tin rằng uống hồng trà Nam Phi sẽ "chữa dứt điểm" loãng xương sau sinh hoặc cải thiện đường huyết ngay lập tức. Cần khẳng định rằng các kết quả về xương mới chỉ ghi nhận trên chuột cống [5]. Đối với việc cải thiện mỡ máu hay đường huyết, các nghiên cứu trên người mới dừng ở quy mô nhỏ với kết quả phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng và thể trạng từng cá nhân [2]. Không có loại trà nào có khả năng thay thế chế độ dinh dưỡng đầy đủ hoặc phác đồ điều trị y khoa.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Hồng trà Nam Phi có nguồn gốc tự nhiên, nhưng một số nhóm đối tượng mang thai sau đây cần đặc biệt lưu ý và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng:
Thai phụ có tiền sử bệnh lý gan, thận hoặc các bệnh lý mạn tính phức tạp không nên tự ý dùng nhiều, nhằm tránh nguy cơ tích lũy kim loại nặng như crôm theo thời gian [6].
Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị chuyên khoa hoặc có tình trạng nhạy cảm với hormone cần thận trọng, bởi một số tài liệu trên mô hình sinh học cho thấy các hợp chất trong trà có thể mang hoạt tính phyto-oestrogen nhẹ hoặc tương tác với môi trường nội tiết [4, 7].
Bất kỳ thai phụ nào có cơ địa dị ứng nặng với các loại thảo mộc, hoặc đang trong giai đoạn ốm nghén nghiêm trọng dẫn đến rối loạn tiêu hóa, cũng nên thử lượng rất nhỏ trước khi dùng thường xuyên.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý
Để thưởng thức hương vị của hồng trà Nam Phi một cách an toàn trong thai kỳ, bạn có thể áp dụng một số nguyên tắc thực hành đơn giản:
Về liều lượng: Do nghiên cứu can thiệp trên người sử dụng các mức từ 200 ml trở lên nhưng chưa có liều chuẩn cho thai kỳ, thai phụ chỉ nên dùng ở mức độ vừa phải, khoảng 1 tách nhỏ mỗi ngày (khoảng 1 túi lọc 2 g) và không uống liên tục kéo dài nhiều tuần [2, 6].
Cách pha chế: Dùng 1 túi lọc ngâm vào khoảng 150 - 200 ml nước sôi trong 3 - 5 phút [3]. Nếu muốn tăng thêm hương vị, bạn có thể thêm một chút sữa tươi hoặc một thìa nhỏ mật ong [7]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc thêm sữa không làm giảm hoạt tính chống oxy hóa của trà, trong khi mật ong có thể bổ sung thêm một lượng nhỏ hợp chất phenolic tự nhiên [7].
Nguồn gốc sản phẩm: Ưu tiên chọn mua các thương hiệu trà có chứng nhận xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định chất lượng nghiêm ngặt để hạn chế tối đa nguy cơ tồn dư kim loại nặng như chì, cadmi hay crôm [6].
Hồng trà Nam Phi là thức uống thay thế không chứa caffeine nhẹ nhàng và thú vị trong thai kỳ [1]. Dù vậy, vì các nghiên cứu độc tính và can thiệp trực tiếp trên phụ nữ mang thai còn rất thiếu [2], việc giữ chừng mực trong liều lượng luôn là chìa khóa vàng. Hãy luôn lắng nghe cơ thể và chủ động trao đổi với bác sĩ sản khoa trước khi bổ sung bất kỳ loại trà thảo mộc nào vào thực đơn hàng ngày.