Nhu cầu tìm kiếm các giải pháp hỗ trợ giảm cân có nguồn gốc thảo mộc luôn nhận được sự quan tâm lớn của cộng đồng [1]. Trong số các thành phần thực vật phổ biến trên thị trường, Hoodia gordonii và Garcinia cambogia (quả bứa) là hai cái tên thường xuyên được đặt lên bàn cân so sánh [1]. Nhiều người băn khoăn liệu hai loại thảo dược này hoạt động theo cơ chế nào và hiệu quả thực tế đến đâu [1, 2].
Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở vị trí tác động sinh học: Hoodia chủ yếu hướng đến việc điều hòa cảm giác thèm ăn tác động lên thụ thể trung ương và đường tiêu hóa, trong khi Garcinia cambogia tập trung can thiệp vào quá trình chuyển hóa ngoại vi thông qua ức chế enzyme tổng hợp mỡ [1, 6, 8]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện hành cho thấy cả hai đều có những giới hạn và rủi ro nhất định cần được cân nhắc kỹ lưỡng [1, 3, 5].
Hai hướng tiếp cận: Ức chế thèm ăn và can thiệp tạo mỡ
Cơ thể tích lũy mỡ thừa khi năng lượng nạp vào vượt quá năng lượng tiêu hao, từ đó thúc đẩy quá trình sinh tổng hợp mô mỡ [1, 2]. Để can thiệp vào chu trình này, các nhà nghiên cứu đã phân lập và thử nghiệm nhiều hoạt chất chiết xuất tự nhiên với các đích tác động sinh học hoàn toàn khác nhau [1, 2].
Với Hoodia gordonii, mục tiêu chính là can thiệp vào tín hiệu thèm ăn để giảm lượng calo nạp vào từ giai đoạn đầu [1, 6]. Loài cây mọng nước này có nguồn gốc từ Nam Phi, từng được người bản địa San (Bushmen) sử dụng để kiềm chế cảm giác đói trong các chuyến đi săn kéo dài [1, 6]. Khi tín hiệu thèm ăn bị gián đoạn, nhu cầu nạp thức ăn tự nhiên sẽ giảm xuống, từ đó tạo ra sự thiếu hụt calo giúp giảm cân [1, 4, 6].
Ngược lại, Garcinia cambogia lại hoạt động tại ngoại vi, chủ yếu tác động lên hệ thống enzyme tại gan và các mô chuyển hóa [1, 8]. Hợp chất chính có hoạt tính sinh học trong vỏ quả Garcinia cambogia là axit (-)-hydroxycitric (HCA) [1, 8]. Thay vì chỉ nhắm đến việc cắt cơn thèm ăn, HCA trực tiếp can thiệp vào con đường hóa sinh biến đổi carbohydrate dư thừa thành axit béo tích lũy trong cơ thể [1, 8].
Cơ chế tác động: Thụ thể thần kinh trung ương đối đầu enzyme ngoại vi
Ở cấp độ phân tử, sự phân định giữa Hoodia và Garcinia cambogia thể hiện rõ qua đích tác động tế bào [1, 6, 8]. Đối với Hoodia gordonii, một hoạt chất glycoside oxypregnane tên là P57 từng được cho là nhân tố chủ chốt tạo nên tác dụng giảm thèm ăn [1, 5]. Thử nghiệm tiêm vào não thất cho thấy P57 làm tăng sản xuất adenosine triphosphate (ATP) tại vùng dưới đồi, cơ quan điều hòa cảm giác đói của não bộ [2].
Bên cạnh P57, một nghiên cứu công bố năm 2014 đã phát hiện hợp chất Gordonoside F (một steroid glycoside phân lập từ Hoodia gordonii) kích hoạt chọn lọc thụ thể GPR119 [3]. Thụ thể GPR119 phân bố nhiều ở tế bào beta của tuyến tụy và tế bào L ở niêm mạc ruột [3]. Việc kích hoạt thụ thể này thúc đẩy sự tiết insulin phụ thuộc glucose và làm giảm lượng thức ăn ăn vào ở động vật [3]. Đáng chú ý, khi loại bỏ gen GPR119, tác dụng giảm thèm ăn của chiết xuất Hoodia bị ngăn chặn một phần, chứng minh thụ thể này là một đích tác động trực tiếp [3].
Trái ngược với việc can thiệp vào tín hiệu thần kinh và thụ thể thể dịch, Garcinia cambogia tác động thông qua sự ức chế cạnh tranh với enzyme adenosine triphosphate (ATP) citrate lyase [1, 8]. Enzyme này đóng vai trò chuyển hóa citrate có nguồn gốc từ ty thể thành acetyl coenzyme A (acetyl-CoA) [1, 8]. Acetyl-CoA là nguyên liệu cơ bản cần thiết cho quá trình sinh tổng hợp axit béo và tạo mỡ (lipogenesis) khi cơ thể nạp nhiều tinh bột [1, 8].
Bằng việc phong tỏa enzyme ATP-citrate lyase, HCA làm giảm lượng acetyl-CoA sẵn có, từ đó hạn chế tổng hợp chất béo và làm giảm tích lũy mỡ mô [1, 8]. Đồng thời, HCA còn kích thích quá trình tân tạo glucose và dự trữ glycogen tại gan, góp phần điều hòa cân bằng đường huyết [1, 8]. Như vậy, Hoodia tác động hướng tâm để giảm nạp thực phẩm, còn Garcinia cambogia tác động ly tâm để ngăn cản tích trữ năng lượng thành mô mỡ [1, 6, 8].
Nghiên cứu khoa học nói gì về Hoodia gordonii?
Mặc dù có lịch sử sử dụng dân gian lâu đời, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ về Hoodia gordonii trên người còn rất hạn chế [1, 2, 5]. Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2019 của tác giả Astell và cộng sự ghi nhận chiết xuất Hoodia gordonii đơn lẻ không cho thấy tác động có ý nghĩa thống kê đối với cảm giác no, lượng năng lượng tiêu thụ hoặc trọng lượng cơ thể [4].
Ở mức độ tiền lâm sàng, một nghiên cứu công bố năm 2014 thực hiện trên 12 chuột Wistar gầy và 12 chuột béo phì trong thời gian 14 ngày [5]. Động vật được bổ sung chiết xuất Hoodia gordonii với liều 80 hoặc 160 mg/kg thể trọng, chia 2 lần mỗi ngày [5]. Kết quả cho thấy tất cả chuột được bổ sung đều giảm cân đáng kể (p < 0,001) [5]. Tuy nhiên, sự giảm cân này đến từ việc giảm kích thước cả tế bào mỡ lẫn kích thước sợi cơ xương, nghĩa là cơ thể bị mất đồng thời mô mỡ và khối cơ [5].
Cũng trong năm 2014, một bài tổng quan đánh giá các dữ liệu khoa học về Hoodia gordonii đã đưa ra lời cảnh báo quan trọng [6]. Tác giả kết luận rằng tác dụng làm giảm thèm ăn và giảm cân của thảo dược này trên thực tế có thể là biểu hiện thứ phát từ các phản ứng bất lợi nghiêm trọng [6]. Những tác dụng phụ này xuất hiện khi phải dùng liều rất cao để đạt được hiệu quả lâm sàng mong muốn [6].
Hơn nữa, một nghiên cứu công bố năm 2014 trên chuột chứng minh Gordonoside F từ Hoodia giúp kích thích tiết insulin và giảm nạp thức ăn qua thụ thể GPR119 [3]. Dù vậy, các bằng chứng này đều tiến hành trên mô hình chuột hoặc tế bào cô lập, chưa đủ dữ liệu lâm sàng chất lượng cao trên người [4, 6].
Bằng chứng khoa học về Garcinia cambogia
Garcinia cambogia sở hữu nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) hơn so với Hoodia, song kết quả vẫn tồn tại nhiều mâu thuẫn [1, 7, 8]. Một phân tích tổng hợp ghi nhận từ 9 thử nghiệm RCT cho thấy HCA đem lại tác dụng hỗ trợ giảm cân nhỏ nhưng có ý nghĩa thống kê khi so sánh với giả dược [2]. Các nghiên cứu này có thời gian can thiệp kéo dài từ 2 đến 12 tuần, với liều lượng sử dụng từ 1 đến 2,8 gram HCA mỗi ngày [2].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp phản ứng theo liều năm 2020 trên 8 thử nghiệm lâm sàng với 530 người tham gia đã lượng hóa hiệu quả cụ thể của Garcinia cambogia [7]. So với nhóm giả dược, hoạt chất này giúp giảm cân trung bình 1,34 kg; giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) 0,99 kg/m2; giảm tỷ lệ mỡ cơ thể 0,42% và giảm vòng eo 4,16 cm [7]. Phân tích cho thấy mối liên hệ phi tuyến tính giữa liều lượng và mức giảm cân nặng cũng như BMI [7].
Tuy nhiên, không phải nghiên cứu nào cũng cho kết quả khả quan [1, 8]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 66 đối tượng dùng 1.500 mg HCA/ngày trong 12 tuần kết hợp chế độ ăn nhiều chất xơ, ít năng lượng lại không ghi nhận sự suy giảm cân nặng hay khối lượng mỡ [8]. Các nhà khoa học lý giải rằng chế độ ăn quá nhiều chất xơ có thể đã cản trở sự hấp thu HCA qua đường tiêu hóa [8].
Ngoài ra, việc dùng liều 3 gram HCA/ngày trong 3 ngày không làm thay đổi mức tiêu hao năng lượng hay tỷ số hô hấp, chứng tỏ hoạt chất này không tác động tức thì lên tốc độ oxy hóa chất béo khi nhịn ăn [8]. Thử nghiệm dùng liều 45 mg/kg kéo dài 6 tháng trên mèo cũng không làm suy giảm thể trọng [8]. Một phân tích tổng quan năm 2019 cũng ghi nhận Garcinia cambogia kết hợp với Amorphophallus konjac không đem lại thay đổi có ý nghĩa về cân nặng và lượng calo nạp vào [4].
Những hiểu lầm phổ biến khi lựa chọn thảo dược giảm cân
Nhiều người lầm tưởng rằng các sản phẩm có nguồn gốc từ thiên nhiên như Hoodia hay Garcinia cambogia đều lành tính và có thể dùng tùy ý [1, 2]. Trên thực tế, các bằng chứng khoa học hiện có vẫn chưa đủ để đưa ra khuyến nghị sử dụng an toàn và rộng rãi cho mục đích quản lý cân nặng [1].
Một hiểu lầm khác là thảo dược có thể đốt cháy mỡ tức thì mà không cần kiểm soát dinh dưỡng [8]. HCA trong Garcinia cambogia chủ yếu phát huy tác dụng ngăn chặn tạo mỡ mới từ chế độ ăn giàu carbohydrate, hoàn toàn không làm gia tăng tốc độ tiêu hao năng lượng tức thì trong thời gian ngắn [1, 8]. Tương tự, việc ép giảm cảm giác đói bằng liều cao Hoodia có nguy cơ làm tiêu giảm khối cơ quý giá thay vì chỉ loại bỏ mỡ thừa [4, 5].
Nhiều tài liệu quảng cáo thương mại thường chỉ tập trung vào các kết quả tích cực từ bằng chứng không qua bình duyệt hoặc bằng sáng chế, làm sai lệch góc nhìn cân nhắc giữa rủi ro và lợi ích thực sự của thảo dược [6].
Ai nên thận trọng khi tiếp cận hai loại thảo dược này?
Vấn đề an toàn của các sản phẩm chứa Hoodia gordonii và Garcinia cambogia là điều đã được y văn ghi nhận cảnh báo [1, 5]. Người tiêu dùng cần hết sức cẩn trọng trước khi quyết định sử dụng [1, 5].
Đối với Garcinia cambogia, các báo cáo đã chỉ ra mối liên quan giữa việc dùng thảo dược này với tổn thương gan cấp tính [2]. Mặc dù phản ứng phụ trên gan được coi là không phổ biến (tần suất dưới 1 trên 10.000), các ca bệnh không chỉ dừng lại ở mức tăng men gan thoáng qua mà đã có trường hợp ghi nhận viêm gan cấp tính có triệu chứng và suy gan cấp [2]. Những người có tiền sử bệnh gan hoặc đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua gan cần tham vấn bác sĩ trước khi sử dụng [2]. Ngoài ra, HCA có thể làm thay đổi độ nhạy insulin, tăng tân tạo đường và sinh thể ceton, do đó người rối loạn đường huyết cũng cần thận trọng [2].
Đối với Hoodia gordonii, tại châu Âu, thảo dược này chỉ được phép lưu hành sau khi trải qua đánh giá an toàn thích hợp, do chưa từng được sử dụng làm thực phẩm trước ngày 15 tháng 5 năm 1997 [2]. Do thiếu vắng các thử nghiệm an toàn dài hạn trên người và ghi nhận nguy cơ mất cơ trong thử nghiệm động vật, người cao tuổi, người có bệnh lý mạn tính không nên tự ý tìm kiếm hoạt chất này [1, 4, 5]. Đặc biệt, hiện chưa có nghiên cứu xác lập tính an toàn của hai thảo dược trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hay trẻ em [1, 2].
Ứng dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Việc sử dụng các hoạt chất hỗ trợ giảm cân cần dựa trên cơ sở khoa học và lối sống cân bằng [1]. Nền tảng quan trọng nhất trong điều trị thừa cân, béo phì vẫn là thay đổi lối sống trị liệu thông qua dinh dưỡng và vận động [1].
Nếu người trưởng thành lựa chọn sử dụng các chế phẩm chứa Garcinia cambogia, liều dùng ghi nhận trong các thử nghiệm lâm sàng thường dao động trong khoảng 1 đến 2,8 gram HCA mỗi ngày [2]. Cần lưu ý chế độ ăn quá giàu chất xơ có thể làm suy giảm khả năng hấp thu của HCA [8]. Không nên tự ý tăng liều để mong đẩy nhanh tốc độ giảm cân, vì nghiên cứu cho thấy sự thay đổi cân nặng không tăng tịnh tiến vô hạn theo liều [7].
Đối với Hoodia gordonii, do các nghiên cứu lâm sàng trên người chưa chứng minh được hiệu quả rõ ràng và còn tồn tại lo ngại về tác dụng bất lợi, người tiêu dùng không nên tự ý sử dụng các chế phẩm trôi nổi chưa qua kiểm định an toàn [1, 3, 5]. Nếu có bất kỳ triệu chứng mệt mỏi, vàng da hay rối loạn tiêu hóa khi dùng các sản phẩm hỗ trợ cân nặng, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế [2].
Cả Hoodia gordonii và Garcinia cambogia đều sở hữu các cơ chế sinh học thú vị, từ tác động thụ thể thần kinh - tiêu hóa nhằm ức chế thèm ăn cho đến phong tỏa enzyme ngoại vi để hạn chế sinh mỡ [1, 6, 8]. Tuy nhiên, mức độ giảm cân thực tế trên người còn khiêm tốn và luôn tiềm ẩn các nguy cơ tác dụng phụ không mong muốn [1, 5, 7]. Để kiểm soát vóc dáng bền vững, việc điều chỉnh chế độ ăn uống khoa học kết hợp lối sống năng động vẫn là giải pháp an toàn hàng đầu [1].
