Huyết áp thấp có nên ăn mặn theo thực dưỡng để nâng chỉ số?

Áp lực vô hình khi đứng lên ngồi xuống

Nhiều người thường trải qua cảm giác choáng váng, hoa mắt hoặc xây xẩm mặt mày mỗi khi chuyển từ tư thế nằm, ngồi sang tư thế đứng dậy đột ngột. Trong dân gian và các hội nhóm thực dưỡng, nhiều lời khuyên truyền miệng cho rằng người bị huyết áp thấp chỉ cần ăn thật mặn, uống nước muối đậm đặc hoặc nêm nhiều muối mè, tương mặn vào khẩu phần để nâng huyết áp.

Tuy nhiên, liệu giải pháp tăng lượng muối ăn vào có thực sự an toàn và hiệu quả với mọi đối tượng gặp tình trạng tụt huyết áp tư thế? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học không đơn giản như những lời đồn thổi trên mạng xã hội.

Cơ chế giữ muối và thể tích tuần hoàn

Hiện tượng tụt huyết áp tư thế (orthostatic hypotension) thường xảy ra khi trọng lực kéo máu dồn xuống phần dưới cơ thể lúc đứng lên, làm giảm lượng máu trở về tim. Ở người khỏe mạnh bình thường, hệ thần kinh tự chủ và thận sẽ lập tức phối hợp điều chỉnh để duy trì huyết áp ổn định.

Thận đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát bài tiết natri: khi huyết áp tăng, hiện tượng bài niệu do áp lực sẽ kích thích đào thải natri qua nước tiểu để đưa cơ thể về trạng thái cân bằng nội môi ^[1]. Ngược lại, những rối loạn ở đoạn ống thận gần trong việc xử lý natri có thể là cơ chế sinh lý bệnh góp phần duy trì tình trạng hạ huyết áp tư thế ^[2].

Về lý thuyết, tăng cường nạp muối vào cơ thể giúp giữ nước trong lòng mạch, từ đó tăng thể tích huyết tương và cải thiện lưu lượng tuần hoàn. Khi lòng mạch được làm đầy tốt hơn, áp lực tưới máu lên não khi đứng dậy sẽ giảm nguy cơ sụt giảm nghiêm trọng.

Các nghiên cứu y khoa ghi nhận điều gì?

Khuyến cáo thực hành lâm sàng và ý kiến chuyên gia hiện nay ghi nhận mức tiêu thụ muối hàng ngày từ 6 đến 10 g như một phần của phác đồ kiểm soát tụt huyết áp tư thế do nguyên nhân thần kinh tự chủ ^[1]. Khi những bệnh nhân suy giảm thần kinh tự chủ bị áp dụng chế độ kiêng muối nghiêm ngặt, tình trạng tụt huyết áp tư thế sẽ trở nên trầm trọng hơn do thận của họ không thể tự động giảm bài tiết natri trong nước tiểu ^[1]. Dù vậy, các chuyên gia nhấn mạnh hiện vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn chứng minh việc tăng muối thực sự cải thiện dứt điểm hạ huyết áp tư thế ^[1].

Trong điều trị bệnh lý thần kinh do đái tháo đường, việc kiểm soát tụt huyết áp tư thế rất phức tạp, cần kết hợp các biện pháp không dùng thuốc như hoạt động thể chất và bù thể tích tuần hoàn bằng dịch cùng muối ăn ^[3]. Các thuốc như midodrine, droxidopa hoặc fludrocortisone liều thấp đôi khi được kết hợp để tăng khả năng giữ natri và dịch trong lòng mạch ^[3].

Một nghiên cứu năm 1999 khảo sát trên 10 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 có kèm tụt huyết áp tư thế, so sánh với 40 bệnh nhân đái tháo đường không tụt huyết áp và 40 người khỏe mạnh ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm tụt huyết áp tư thế có huyết áp tư thế nằm trung bình là 165/98 mm Hg nhưng tụt xuống mức 90/60 mm Hg khi đứng dậy ^[4]. Đáng chú ý, nhóm này bị giảm 10% thể tích máu và có lượng natri có thể trao đổi thấp hơn đáng kể so với nhóm không tụt huyết áp ^[4].

Nghiên cứu thử nghiệm SOTRUE năm 2021 ở người cao tuổi cho thấy can thiệp giảm muối làm hạ huyết áp ở cả 11 người tham gia, đồng thời giảm muối có xu hướng giảm nguy cơ hạ huyết áp tư thế nhưng lại có thể làm tăng các triệu chứng khó chịu liên quan đến tư thế đứng ^[5]. Trước đó, thử nghiệm TONE cũng chỉ ra rằng giảm natri dài hạn xuống mức 1800 mg (hoặc 80 mmol) mỗi 24 giờ làm hạ huyết áp và giảm nhu cầu dùng thuốc hạ áp ở người cao tuổi ^[5].

Ở góc độ báo cáo ca lâm sàng, một nghiên cứu năm 2002 mô tả trường hợp bé trai 14 tuổi bị hạ huyết áp tư thế tức thì ^[6]. Khi điều trị đơn thuần bằng thuốc kích thích thụ thể alpha không đủ hiệu quả, các bác sĩ đã bổ sung thêm 3 g natri clorid uống 2 lần mỗi ngày bên cạnh chế độ ăn thông thường có 5-6 g natri clorid mỗi ngày ^[6]. Sau 48 giờ nạp muối liều cao, phương pháp trở kháng điện sinh học đa tần số đã xác nhận thể tích huyết tương tăng lên, giúp bệnh nhân dung nạp tư thế đứng tốt hơn và tăng huyết áp khi thử nghiệm tư thế ^[6]. Năm 1988, một báo cáo khác ghi nhận 3 trường hợp bị hạ huyết áp tư thế do tác dụng phụ của thuốc chống trầm cảm; việc sử dụng muối natri clorid đã giúp 2 bệnh nhân kiểm soát được triệu chứng và tiếp tục liệu trình điều trị hiệu quả ^[7].

Nghịch lý: Muối cao có thể gây choáng váng nhiều hơn

Nhiều người lầm tưởng cứ thấy xây xẩm khi đứng dậy là phải ăn thật nhiều muối. Tuy nhiên, phân tích thứ cấp từ thử nghiệm DASH-Sodium năm 2020 đã chỉ ra một kết quả hoàn toàn trái ngược ^[8].

Ở những người tham gia chế độ ăn DASH (chế độ ăn lành mạnh giàu rau củ quả, ít béo), lượng natri tiêu thụ cao hơn lại làm tăng tần suất xuất hiện triệu chứng choáng váng tư thế ^[8]. Mối liên quan này biểu hiện rõ rệt nhất ở người trẻ dưới 60 tuổi và người bị béo phì ^[8].

Nguyên nhân được giải thích là dù natri làm tăng huyết áp nền, nồng độ muối cao có thể ức chế phản xạ co mạch giao cảm khi đứng dậy một cách nghịch thường, từ đó góp phần gây ngất hoặc váng đầu ^[8]. Tương tự, nghiên cứu cũng ghi nhận lượng natri cao làm gia tăng triệu chứng váng đầu tư thế ở người trẻ tuổi, cho thấy phản ứng của cơ thể với muối thay đổi rất lớn tùy thuộc vào độ tuổi ^[5]. Do đó, ăn mặn vô tội vạ không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả nâng huyết áp như kỳ vọng.

Hiểu lầm thường gặp về ăn mặn thực dưỡng

Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng việc ăn thật nhiều gia vị mặn trong phương pháp thực dưỡng (như tamari lâu năm, miso, muối mè nguyên chất) với phương pháp điều trị y khoa. Chế độ ăn uống theo lối cực đoan, thiếu sự giám sát dễ dẫn đến tình trạng quá tải thể tích lòng mạch đột ngột.

Bên cạnh đó, huyết áp thấp tư thế không đồng nghĩa với huyết áp thấp toàn thời gian. Rất nhiều bệnh nhân bị tụt huyết áp khi đứng nhưng lại bị tăng huyết áp nghiêm trọng khi nằm (supine hypertension) ^[1], ^[4]. Nếu tự ý ăn mặn kéo dài, nguy cơ tổn thương mạch máu não và biến cố tim mạch khi nằm ngủ là rất lớn.

Hơn nữa, tư thế sinh hoạt thực tế quan trọng không kém gì lượng muối nạp vào. Do cơ chế bài niệu do áp lực diễn ra mạnh mẽ khi nằm, việc tránh tư thế nằm ngửa hoàn toàn cũng có tầm quan trọng tương đương với việc tăng muối trong khẩu phần ở bệnh nhân suy thần kinh tự chủ ^[1].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người mắc bệnh suy tim tuyệt đối không được tự ý tăng lượng muối ăn vào vì nguy cơ giữ dịch quá mức gây suy tim sung huyết cấp ^[1]. Những người có tiền sử tăng huyết áp tư thế nằm hoặc người cao tuổi có bệnh tim mạch nền cũng phải hết sức cẩn trọng khi điều chỉnh lượng muối ^[5], ^[1].

Những người trẻ dưới 60 tuổi hoặc người thừa cân, béo phì bị váng đầu khi đứng dậy không nên tự ý áp dụng chế độ ăn mặn, bởi lượng natri cao có thể khiến triệu chứng choáng váng thêm trầm trọng ^[8]. Ngoài ra, bệnh nhân đái tháo đường có biến chứng mạch máu nhỏ và suy giảm thần kinh tự chủ cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp để phối hợp giữa dùng thuốc và chế độ dinh dưỡng ^[3], ^[4].

Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn thường xuyên bị xây xẩm khi đứng dậy, bước đầu tiên là phải đến cơ sở y tế để đo huyết áp ở cả hai tư thế nằm và đứng, xác định rõ nguyên nhân xem có phải do bệnh lý thần kinh tự chủ hay tác dụng phụ của thuốc hay không ^[7], ^[2].

Việc điều chỉnh muối chỉ nên thực hiện khi có chỉ định của chuyên gia, dao động trong ngưỡng từ 6 đến 10 g muối mỗi ngày tùy tình trạng bệnh lý cụ thể ^[1]. Cần chia đều lượng gia vị trong các bữa ăn, kết hợp uống đủ nước lọc rải rác trong ngày để duy trì thể tích lòng mạch một cách tự nhiên.

Thay vì dựa dẫm vào muối mặn, hãy tập thói quen đứng dậy từ từ, co duỗi bàn chân hoặc siết cơ bắp chân trước khi rời khỏi giường hoặc ghế để hỗ trợ tĩnh mạch đẩy máu về tim. Không tự ý mua các loại muối khoáng, tương mặn thực dưỡng đắt tiền để dùng với liều lượng mất kiểm soát.

Lời khuyên cân bằng

Tụt huyết áp tư thế là một vấn đề y khoa phức tạp, liên quan mật thiết đến trương lực mạch máu, thần kinh tự chủ và thể tích dịch tuần hoàn. Muối ăn có thể là một công cụ hỗ trợ cho một số bệnh nhân nhất định, nhưng không phải là thần dược nâng huyết áp cho mọi trường hợp.

Người bệnh cần duy trì lối sống điều độ, uống đủ nước, vận động thể chất thường xuyên và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi lượng muối trong chế độ ăn hàng ngày.