Huyết áp thấp có nên ăn theo chế độ thực dưỡng thiên dương?

Nhiều người thường xuyên đối mặt với cảm giác hoa mắt, chóng mặt hoặc choáng váng mỗi khi đứng dậy đột ngột do huyết áp thấp. Trong nỗ lực cải thiện thể trạng, không ít người tìm đến chế độ ăn thực dưỡng thiên dương, nổi bật với đặc trưng ăn mặn hơn thông thường nhờ muối biển, tương tamari, miso kết hợp cùng ngũ cốc nguyên hạt. Liệu việc áp dụng thực đơn mặn nhằm tăng thể tích tuần hoàn máu có thực sự là giải pháp khoa học và an toàn cho người huyết áp thấp?

Câu trả lời ngắn gọn là việc tăng lượng muối ăn có thể đem lại một số lợi ích ngắn hạn trong việc nâng huyết áp khi đứng và giảm triệu chứng hạ huyết áp tư thế, nhưng việc tự ý áp dụng chế độ ăn quá mặn lâu dài theo lối thực dưỡng tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe tim mạch chưa được kiểm chứng đầy đủ [2, 3].

Cơ chế tác động của natri lên thể tích máu và huyết áp

Để hiểu tại sao chế độ ăn mặn lại được chú ý trong điều trị huyết áp thấp, cần xem xét cách cơ thể xử lý natri. Ở người bình thường, sự bài tiết natri qua thận gắn liền chặt chẽ với lượng muối ăn vào để duy trì cân bằng nội môi ^[1]. Huyết áp duy trì ổn định qua nhiều mức tiêu thụ muối khác nhau nhờ cơ chế bài niệu áp lực: khi huyết áp tăng, thận sẽ kích thích bài tiết natri để khôi phục trạng thái cân bằng ^[1].

Tuy nhiên, ở những bệnh nhân suy giảm hệ thần kinh tự chủ, các cơ chế xử lý natri này bị suy giảm rõ rệt ^[1]. Khi bị hạn chế muối, người bệnh không thể giảm thải trừ natri qua thận, khiến thể tích dịch trong lòng mạch dễ sụt giảm nghiêm trọng ^[1]. Việc bổ sung muối natri vào chế độ ăn giúp giữ nước, từ đó mở rộng thể tích huyết tương và cải thiện lưu lượng máu trở về tim [1, 8].

Mặc dù vậy, mối quan hệ giữa lượng natri nạp vào, thể tích huyết tương và huyết áp là một mạng lưới phức tạp ^[1]. Tư thế của cơ thể cũng đóng vai trò quyết định tương đương với lượng muối tiêu thụ ^[1]. Khi người bệnh ở tư thế nằm ngửa, lượng máu tĩnh mạch trở về tim gia tăng, khiến thể tích máu hiệu dụng trở nên dư thừa tạm thời ^[2]. Phản ứng lại tình trạng này, cầu thận tăng cường độ lọc và giảm tái hấp thu natri ở ống lượn gần vào ban đêm ^[2]. Do đó, việc tránh nằm đầu phẳng đôi khi cũng quan trọng tương đương với việc tăng lượng muối ăn hàng ngày ^[1].

Bằng chứng khoa học về việc tăng lượng muối ăn

Trong y học thực chứng, can thiệp tăng muối được xem là liệu pháp đầu tay đối với các hội chứng không dung nạp tư thế đứng, hạ huyết áp tư thế đứng và ngất tái phát [2, 6]. Nhiều nghiên cứu lâm sàng và tổng quan hệ thống đã phân tích chi tiết hiệu quả của can thiệp này.

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2020 đã tổng hợp dữ liệu từ 14 nghiên cứu can thiệp trên 391 người mắc các hội chứng không dung nạp tư thế đứng (như hạ huyết áp tư thế, hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng POTS, ngất) với độ tuổi trung bình 35,6 tuổi ^[3]. Các can thiệp trong phân tích đều có quy mô nhỏ và thời gian theo dõi ngắn, dao động từ dưới 60 phút đến 90 ngày ^[3]. Kết quả phân tích gộp cho thấy:

• Khi thực hiện nghiệm pháp bàn nghiêng, thời gian trung bình xuất hiện triệu chứng tiền ngất tăng thêm 1,57 phút (khoảng tin cậy 95% CI: 1,26 - 1,88) ở nhóm tăng lượng muối ^[3].
• Huyết áp tâm thu trung bình khi đứng tăng 12,27 mmHg (95% CI: 10,86 - 13,68) ^[3].
• Nhịp tim trung bình giảm bớt 3,97 nhịp/phút (95% CI: -4,08 đến -3,86) ^[3].
• Huyết áp tâm thu ở tư thế nằm nghỉ chỉ tăng rất nhẹ khoảng 1,03 mmHg (95% CI: 0,81 - 1,25) ^[3].
• Về mặt lâm sàng, có 62,3% người tham gia cải thiện hoặc hết triệu chứng trong các nghiên cứu theo dõi ngắn hạn (trung bình 44,3 ngày trên 6 nghiên cứu, 91 người) ^[3]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh chất lượng phương pháp luận của các nghiên cứu đưa vào phân tích còn thấp và có độ không đồng nhất thống kê cao ^[3].

Dữ liệu tổng quan năm 2022 cũng ghi nhận phát hiện tương tự: tăng lượng muối giúp kéo dài thời gian tiền ngất thêm khoảng 2 phút, tăng huyết áp tâm thu tư thế đứng khoảng 12 mmHg và cải thiện triệu chứng ở 62% người tham gia ^[4]. Đáng chú ý, huyết áp tâm thu tư thế nằm nghỉ chỉ tăng 1 mmHg ^[4]. Nghiên cứu trên người trưởng thành trẻ tuổi khỏe mạnh cũng cho thấy chế độ ăn nhiều muối kéo dài vài ngày không làm thay đổi biến thiên huyết áp ^[4]. Tuy nhiên, 60% đối tượng tham gia là phụ nữ và không có thử nghiệm lâm sàng nào đủ quy mô chuẩn mực xác định mức muối và nước tối ưu lâu dài ^[4].

Về biến thiên theo nhịp sinh học, một nghiên cứu năm 1998 tiến hành trên 18 người khỏe mạnh và 20 bệnh nhân trẻ tuổi bị hạ huyết áp tư thế ^[2]. Giai đoạn can thiệp thứ hai theo dõi 10 người khỏe mạnh và 10 bệnh nhân sau 1 tuần áp dụng chế độ ăn nhiều muối (chế độ ăn thông thường cộng thêm 6g NaCl/ngày) ^[2]. Kết quả cho thấy ở người bệnh, độ lọc cầu thận ban đêm tăng rõ rệt (p = 0,03) đi kèm tăng thải trừ và thanh thải lithium qua nước tiểu ban đêm (p < 0,05), phản ánh sự giảm tái hấp thu natri ống lượn gần ^[2]. Khi chuyển sang chế độ ăn nhiều natri, các triệu chứng hạ huyết áp tư thế và sự biến thiên nhịp ngày đêm trong tái hấp thu natri đã giảm đi đáng kể ^[2].

Về dung nạp tư thế và phản xạ thụ thể áp lực, một nghiên cứu năm 2002 trên 178 bệnh nhân ngất chưa rõ nguyên nhân cho thấy những người có lượng bài tiết natri 24 giờ dưới 170 mmol/ngày có khả năng dung nạp tư thế đứng kém hơn rõ rệt so với người có mức thải trừ cao hơn ^[5]. Khi bổ sung muối cho 98 bệnh nhân có mức natri thấp và theo dõi sau 3 tháng, 68 người (chiếm 69%) đã cải thiện dung nạp tư thế đứng, đi kèm mức tăng nhẹ huyết áp trung bình và độ nhạy phản xạ áp lực ^[5].

Tại Nhật Bản năm 2002, một báo cáo ca bệnh ghi nhận trường hợp thiếu niên 14 tuổi bị hạ huyết áp tư thế tức thì ^[6]. Dù đã dùng thuốc chủ vận thụ thể alpha-adrenergic nhưng triệu chứng cải thiện không đủ ^[6]. Các bác sĩ đã bổ sung thêm 3g NaCl mỗi lần, ngày 2 lần vào chế độ ăn cơ bản 5-6g NaCl/ngày ^[6]. Sau 48 giờ nạp muối, đo đạc trở kháng sinh học xác nhận thể tích huyết tương gia tăng rõ rệt, cải thiện khả năng dung nạp tư thế và huyết áp khi đứng ^[6].

Tuy nhiên, tác động của muối đối với hệ thần kinh tự chủ ở người khỏe mạnh có sự khác biệt. Một nghiên cứu năm 2021 thử nghiệm trên 9 phụ nữ tiền mãn kinh khỏe mạnh (42 tuổi), so sánh 1 tuần ăn nhiều muối (250 mEq natri/ngày) với 1 tuần ăn ít muối (50 mEq natri/ngày) ^[7]. Kết quả cho thấy chế độ nhiều muối làm giảm hoạt tính thần kinh giao cảm cơ xương (MSNA) ở cả tư thế nằm lẫn đứng, đồng thời làm giảm độ nhạy của phản xạ áp lực giao cảm khi chuyển từ nằm sang đứng so với chế độ ăn nhạt ^[7].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng hiện tại cho thấy rõ lợi ích trước mắt của việc tăng natri trong chế độ ăn đối với nhóm người có rối loạn vận mạch tư thế:

• Hỗ trợ làm tăng thể tích nội mạch tạm thời, giúp máu về tim tốt hơn khi đứng [1, 8].
• Cải thiện huyết áp tư thế đứng khoảng 12 mmHg mà không làm tăng quá mức huyết áp khi nằm [3, 6].
• Giảm tỷ lệ hoa mắt, chóng mặt và kéo dài thời gian duy trì tư thế đứng [3, 6, 7].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học còn nhiều hạn chế nghiêm trọng. Hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn khẳng định việc tăng muối trong chế độ ăn giúp điều trị triệt để chứng hạ huyết áp tư thế suy thần kinh tự chủ ^[1]. Các can thiệp hiện hành hầu hết có cỡ mẫu nhỏ, thời gian can thiệp rất ngắn (dưới 90 ngày) và chất lượng phương pháp luận còn thấp ^[3]. Câu hỏi liệu việc tiêu thụ lượng muối cao kéo dài để điều trị rối loạn tư thế có làm tăng nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp và các biến cố tim mạch về sau hay không vẫn chưa có lời giải đáp từ khoa học [2, 3].

Những hiểu lầm thường gặp về chế độ thực dưỡng thiên dương

Chế độ thực dưỡng thiên dương thường khuyến khích sử dụng nhiều gia vị giàu muối như muối hầm, tương tamari, miso cùng các loại ngũ cốc lứt với niềm tin "tạo nhiệt", "nâng dương khí" để chữa bệnh huyết áp thấp. Thực tế khoa học chỉ ra một số hiểu lầm phổ biến:

Thứ nhất, việc huyết áp tăng nhẹ khi ăn thực dưỡng thiên dương chủ yếu xuất phát từ cơ chế sinh học của ion natri giữ nước trong lòng mạch, hoàn toàn không phải do các yếu tố huyền bí [1, 8].

Thứ hai, nhiều người cho rằng muối tự nhiên hay tương lên men trong thực dưỡng là "lành tính" nên có thể ăn mặn không giới hạn. Đây là quan niệm sai lầm. Dù nguồn natri đến từ muối tinh luyện, muối khoáng hay nước tương, thận và hệ mạch máu vẫn phải xử lý tải lượng ion natri tương đương [1, 2].

Thứ ba, việc kết hợp ngũ cốc nguyên hạt thay thế hoàn toàn các nhóm thực phẩm đạm và vi chất khác trong thời gian dài có thể dẫn tới suy dinh dưỡng, thiếu máu, từ đó làm tình trạng mệt mỏi và tụt huyết áp trở nên trầm trọng hơn thay vì được cải thiện.

Những ai cần thận trọng khi tăng muối?

Tăng lượng muối ăn không phải là giải pháp phù hợp cho tất cả mọi người huyết áp thấp. Cần đặc biệt thận trọng ở các nhóm đối tượng sau:

• Bệnh nhân có tiền sử hoặc nguy cơ suy tim: Việc giữ muối và nước làm tăng gánh nặng tuần hoàn, có thể thúc đẩy đợt suy tim cấp ^[1].
• Người có hiện tượng tăng huyết áp tư thế nằm: Ở một số bệnh nhân rối loạn thần kinh tự chủ, huyết áp tụt sâu khi đứng nhưng lại vọt cao nguy hiểm khi nằm nghỉ ^[1]. Tăng muối ở nhóm này có thể dẫn tới tổn thương mạch máu não và thận trong giấc ngủ ban đêm ^[1].
• Người nhạy cảm với muối hoặc có nguy cơ tăng huyết áp vô căn: Nạp lượng muối cao liên tục là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây xơ cứng mạch và tăng huyết áp mạn tính [2, 3].

Áp dụng thực tế an toàn theo khuyến cáo y khoa

Nếu được bác sĩ xác định có triệu chứng hạ huyết áp tư thế cần can thiệp dinh dưỡng, người bệnh nên áp dụng theo các hướng dẫn y khoa chính thống thay vì tự ý cực đoan hóa chế độ ăn:

Về liều lượng, các hướng dẫn thực hành lâm sàng và chuyên gia thường khuyến nghị lượng muối ăn hàng ngày dao động từ 6 đến 10g muối (tương đương 6-9g tùy từng hiệp hội chuyên khoa) [1, 3]. Nếu dùng thêm muối bổ sung, mức gia tăng thường khoảng 6g NaCl/ngày trên nền ăn uống bình thường ^[2], hoặc 3g NaCl chia 2 lần mỗi ngày có theo dõi ^[6]. Mức nạp này cần được cá nhân hóa dựa trên đáp ứng huyết áp và lượng natri bài tiết qua nước tiểu [2, 7].

Về thời điểm và cách dùng, lượng muối nên được chia đều qua các bữa ăn trong ngày thay vì ăn dồn một bữa quá mặn. Cần uống đủ nước song hành, bởi natri chỉ có thể giữ nước và mở rộng thể tích tuần hoàn khi cơ thể được cung cấp đủ dịch. Ngũ cốc nguyên hạt có thể sử dụng như một phần của chế độ ăn cân đối nhưng không nên kiêng khem mù quáng các nhóm đạm động vật, rau xanh và trái cây tươi.

Bên cạnh dinh dưỡng, tư thế sinh hoạt đóng vai trò then chốt: bệnh nhân hạ huyết áp tư thế nên nâng cao đầu giường khi ngủ để giảm áp lực lọc cầu thận ban đêm, tránh hiện tượng mất muối và nước trong lúc nằm [1, 4]. Khi thay đổi tư thế từ nằm sang ngồi hoặc từ ngồi sang đứng, cần thực hiện từ từ để cơ thể kịp thích nghi.

Chế độ ăn bổ sung muối vừa phải có thể đóng vai trò như một liệu pháp hỗ trợ tạm thời giúp cải thiện triệu chứng cho người huyết áp thấp tư thế. Tuy nhiên, việc lạm dụng chế độ thực dưỡng thiên dương ăn quá mặn lâu dài tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho hệ tim mạch. Người bệnh tuyệt đối không tự chẩn đoán và điều trị, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi thay đổi lượng muối trong khẩu phần.