Rong biển từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình hiện đại nhờ vị thanh mát và giá trị dinh dưỡng cao. Từ canh rong biển truyền thống, rong biển cuộn cơm đến các loại snack sấy giòn, thực phẩm này được nhiều người coi là giải pháp tăng cường sức khỏe tự nhiên. Tuy nhiên, với những người đang điều trị các vấn đề ở vùng cổ như suy giáp hay cường giáp, thói quen ăn uống này lại tiềm ẩn không ít băn khoăn.

Câu trả lời ngắn gọn: Người bệnh tuyến giáp không thể tùy tiện sử dụng rong biển như người bình thường. Tùy thuộc vào việc bạn bị cường giáp hay viêm tuyến giáp tự miễn Hashimoto, lượng iod dồi dào trong rong biển có thể trở thành yếu tố kích hoạt rối loạn nội tiết tố nghiêm trọng.

Bản chất iod trong rong biển và cơ chế tác động lên tuyến giáp

Tuyến giáp là cơ quan nội tiết nhỏ hình cánh bướm nằm ở trước cổ, đảm nhận việc sản xuất các hormone quan trọng để điều hòa chuyển hóa cơ thể. Các bệnh lý tuyến giáp thường gặp nhất xuất phát từ sự rối loạn tiết hormone, tình trạng viêm nhiễm hoặc các khối u [1]. Trong đó, bệnh Basedow (Graves) là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến cường giáp, còn viêm tuyến giáp mạn tính Hashimoto lại là nguyên nhân chính gây ra tình trạng suy giáp [1]. Cả Basedow và Hashimoto đều thuộc nhóm bệnh tuyến giáp tự miễn điển hình [1], [2].

Để tổng hợp hormone, tuyến giáp cần một lượng iod vừa đủ từ thực phẩm hàng ngày. Rong biển là loài thực vật đại dương có khả năng tích lũy khoáng chất này ở mức rất cao [3]. Một khảo sát trên 12 loài rong biển thu hoạch tại Mỹ, Canada, Tasmania và Namibia cho thấy hàm lượng iod dao động cực lớn, từ 16 đến 8.165 mcg/g [3]. Khi cơ thể tiêu thụ một lượng rong biển lớn, tuyến giáp sẽ phải tiếp nhận một đợt "tấn công" iod nồng độ cao [3]. Phản ứng sinh học này có thể làm biến đổi nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH) trong máu, gây ức chế tạm thời hoặc ngược lại, thúc đẩy tuyến giáp hoạt động quá mức khó kiểm soát [3].

Các nghiên cứu nói gì về việc ăn rong biển và biến đổi chức năng giáp?

Tác động của việc dung nạp rong biển chứa nồng độ iod cao đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm lâm sàng và báo cáo y khoa thực tế trên thế giới.

Tại Mỹ, một nghiên cứu can thiệp được thực hiện trên 36 người có chức năng tuyến giáp bình thường, chia làm hai nhóm dùng viên nang tảo bẹ (kelp) liều thấp và liều cao liên tục trong 4 tuần [3]. Kết quả ghi nhận nồng độ TSH trong huyết thanh tăng lên rõ rệt so với ban đầu, cụ thể từ 1,5 tăng lên 2,1 mIU/L ở nhóm dùng liều thấp và từ 1,8 vọt lên 2,5 mIU/L ở nhóm dùng liều cao [3]. Dù nồng độ thyroxine tự do và tốc độ chuyển hóa cơ bản chưa đổi trong thời gian này, sự biến thiên TSH đã chứng minh cơ chế tự điều chỉnh của tuyến giáp bị can thiệp tức thì [3].

Tại Nhật Bản, nghiên cứu ngắn ngày trên những người trưởng thành khỏe mạnh tiêu thụ 15g hoặc 30g rong biển Kombu mỗi ngày trong 7 đến 10 ngày cũng cho thấy nồng độ TSH tăng từ 1,54 lên 4,31 mIU/L (ở nhóm 15g) và từ 2,15 lên 3,09 mIU/L (ở nhóm 30g) [3]. Một nghiên cứu so sánh khác tại Anh của tác giả Key cũng phát hiện nồng độ TSH trung bình hình học ở 48 người đàn ông ăn chay trường có dùng tảo bẹ cao hơn tới 47% so với 53 người ăn tạp không dùng tảo bẹ [3].

Bên cạnh nguy cơ gây suy chức năng tạm thời, việc dung nạp lượng lớn rong biển còn làm tăng nguy cơ nhiễm độc giáp hoặc cường giáp do thừa iod [3]. Y văn từng ghi nhận trường hợp một phụ nữ Đức 39 tuổi có bướu giáp tiềm ẩn đã rơi vào cơn bão giáp nguy kịch sau 4 tuần uống trà chứa tảo bẹ [3]. Tương tự, tại Australia, một đợt bùng phát nhiễm độc giáp đã được phát hiện trên 8 người trưởng thành do uống sữa đậu nành có bổ sung thành phần rong biển Kombu [3].

Mặt khác, xét về mối liên quan giữa yếu tố di truyền và chế độ ăn, một nghiên cứu đoàn hệ lớn dựa trên phân tích tương tác gen với dinh dưỡng ở nhóm bệnh nhân cường giáp (842 ca bệnh và 38.799 ca đối chứng) cho thấy điểm nguy cơ đa gen (PRS) liên quan đến miễn dịch và viêm có mối tương tác đáng kể với chế độ ăn [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở những người có điểm PRS cao, nguy cơ mắc cường giáp gia tăng rõ rệt nếu mức tiêu thụ rong biển thấp với tỷ suất chênh OR = 3,43 [4]. Dù vậy, các chuyên gia nhấn mạnh kết quả dịch tễ này phản ánh tương tác chuyển hóa phức tạp trong quần thể chứ không đồng nghĩa với việc bệnh nhân đang cường giáp được phép tự ý ăn nhiều rong biển giàu iod [4], [3].

Bệnh nhân cường giáp: Vì sao phải kiêng cữ rong biển?

Người mắc hội chứng cường giáp, đặc biệt là bệnh Basedow hay bướu nhân độc tuyến giáp, có tuyến giáp hoạt động quá mức và liên tục sản xuất thừa hormone vào máu [1]. Bệnh nhân thường gặp các biểu hiện điển hình như bướu cổ, bệnh mắt lồi, yếu cơ gốc chi, nhịp tim nhanh và sụt cân không rõ nguyên nhân [5].

Về mặt điều trị, cường giáp thường được kiểm soát bằng thuốc kháng giáp tổng hợp, iod phóng xạ hoặc phẫu thuật [6], [2], [5]. Khi tuyến giáp đang trong tình trạng tăng hoạt, việc dung nạp thực phẩm cực giàu iod như rong biển giống như "đổ thêm dầu vào lửa". Lượng iod đột biến đóng vai trò là nguyên liệu trực tiếp khiến các tế bào nang giáp đẩy mạnh tổng hợp hormone, làm bệnh cảnh trầm trọng hơn hoặc vô hiệu hóa tác dụng của thuốc kháng giáp. Thậm chí, việc dùng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc từ tảo bẹ hay rong biển Kombu có thể kích hoạt cơn bão giáp – một cấp cứu nội tiết nguy hiểm đe dọa tính mạng [3]. Do đó, người bị cường giáp cần tuân thủ chế độ hạn chế tối đa các loại rong biển và tảo biển.

Viêm giáp Hashimoto: Con dao hai lưỡi từ thói quen ăn rong biển

Viêm tuyến giáp Hashimoto là bệnh lý tự miễn mạn tính phổ biến nhất gây ra suy giáp tự phát [1], [2]. Quá trình viêm kéo dài phá hủy các mô nang tuyến, khiến nồng độ hormone T4 và T3 suy giảm, kéo theo chỉ số TSH tăng cao để kích thích tuyến giáp bù trừ [5]. Người bệnh suy giáp Hashimoto thường phải điều trị duy trì suốt đời bằng liệu pháp hormone thay thế levothyroxine [2], [5].

Nhiều người lầm tưởng rằng suy giáp thì nên tích cực ăn rong biển để bù iod. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe lớn. Ở bệnh nhân Hashimoto, các tế bào tuyến giáp vốn đã bị tổn thương do hệ miễn dịch tấn công, khiến chúng rất nhạy cảm với lượng iod dư thừa. Khi nạp lượng lớn rong biển, hiệu ứng ức chế ngược do iod nồng độ cao có thể làm chức năng tuyến giáp suy giảm sâu hơn, thể hiện qua việc chỉ số TSH tăng vọt trong máu như các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra [3].

Đáng lưu ý hơn, bệnh cảnh tự miễn có thể biến đổi phức tạp. Nghiên cứu trên các ca bệnh lâm sàng cho thấy có những bệnh nhân suy giáp do Hashimoto sau một thời gian lại chuyển biến thành bệnh Basedow kèm theo tình trạng cường giáp thoáng qua hoặc kéo dài [7]. Sự thay đổi này phụ thuộc vào sự cân bằng giữa kháng thể kích thích tuyến giáp (TSAb) và kháng thể ức chế (TSBAb) trong máu cùng khả năng đáp ứng của mô giáp [7]. Việc nạp iod nồng độ cao thất thường từ rong biển có thể làm rối loạn thêm phản ứng miễn dịch vốn đã bất ổn này [3], [7].

Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng "thực phẩm tự nhiên thì tuyệt đối lành tính". Nhiều bệnh nhân tin rằng rong biển chỉ là rau biển thông thường nên ăn bao nhiêu cũng được. Thực tế, nồng độ khoáng chất trong rong biển đậm đặc gấp nhiều lần rau trồng trên cạn, với mức chênh lệch iod lên tới hàng ngàn lần giữa các loài [3].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi dạng bệnh giáp với tình trạng thiếu iod. Đa số bệnh lý tuyến giáp ngày nay tại các đô thị xuất phát từ cơ chế tự miễn (Basedow, Hashimoto) chứ không đơn thuần là bướu cổ do thiếu hụt vi chất trong bữa ăn [1], [5]. Tự ý uống trà tảo bẹ, dùng viên uống bổ sung chiết xuất từ rong biển hay ăn canh rong biển mỗi ngày để mong "bổ tuyến giáp" thực chất có thể dẫn tới nhiễm độc giáp hoặc làm nặng thêm tình trạng suy giáp [3].

Ai cần thận trọng tuyệt đối với rong biển?

  • Bệnh nhân đang bị cường giáp, bướu nhân độc tuyến giáp: Tuyệt đối tránh xa các món ăn từ rong biển, tảo bẹ và các loại thực phẩm chức năng chứa thành phần tảo biển [1], [3].
  • Bệnh nhân viêm giáp tự miễn Hashimoto: Cần thận trọng cao độ, không dùng rong biển như thực phẩm ăn thường nhật hoặc nguồn bổ sung vi chất [2], [3].
  • Người có tiền sử bướu cổ tiềm ẩn sống tại vùng thiếu iod: Dễ bị nhiễm độc giáp khởi phát khi đột ngột tiếp xúc lượng lớn iod từ tảo bẹ [3].
  • Phụ nữ mang thai và sau sinh: Dù canh rong biển thường được dùng trong thời kỳ hậu sản theo phong tục một số nước châu Á để lợi sữa [3], nhóm đối tượng này có nguy cơ cao gặp rối loạn chức năng giáp chu sinh [5]. Việc thừa iod có thể ảnh hưởng tiêu cực tới chuyển hóa của mẹ và thai nhi, do đó cần có chỉ định dinh dưỡng rõ ràng từ bác sĩ [5].

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn là người khỏe mạnh không có bệnh lý tuyến giáp, rong biển hoàn toàn có thể là một phần của chế độ ăn uống cân bằng. Tuy nhiên, nên ưu tiên các loại rong biển có nồng độ iod thấp hơn, rửa kỹ hoặc ngâm nước nhiều lần trước khi nấu để giảm bớt lượng iod hòa tan. Tránh tuyệt đối việc lạm dụng các loại rong biển đậm đặc như Kombu hay các chế phẩm tảo bẹ sấy khô liên tục nhiều ngày [3].

Đối với những người đã được chẩn đoán mắc các bệnh lý tuyến giáp hoặc có người thân mắc bệnh tự miễn, việc sử dụng rong biển cần được cân nhắc kỹ lưỡng. Không nên dùng các món canh rong biển đặc, snack rong biển ăn liền hay nước uống chế biến từ tảo biển. Khi chọn mua thực phẩm đóng gói, hãy tập thói quen kiểm tra bảng thành phần để đảm bảo không có chiết xuất tảo bẹ ẩn giấu [3]. Quan trọng nhất, luôn tham vấn bác sĩ điều trị và thực hiện xét nghiệm định kỳ các chỉ số hormone giáp (TSH, FT4) để điều chỉnh chế độ ăn phù hợp với từng giai đoạn bệnh [3], [5].

Rong biển là món quà dinh dưỡng từ biển cả nhưng lại mang "con dao hai lưỡi" iod với nồng độ biến thiên khôn lường. Hiểu đúng bản chất thể bệnh của bản thân và lắng nghe cơ thể chính là chìa khóa giúp người bệnh tuyến giáp bảo vệ sức khỏe an toàn nhất.