Rong kinh là hiện tượng phổ biến khiến nhiều phụ nữ lo lắng, mệt mỏi và suy giảm chất lượng cuộc sống nghiêm trọng. Trong dân gian, không ít người truyền tai nhau cách dùng lá cây huyết dụ sắc nước uống để "cầm máu", coi đây là phương thuốc cứu cánh tại nhà.
Tuy nhiên, dưới lăng kính y học hiện đại, việc sử dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học như cây huyết dụ tiềm ẩn nhiều rủi ro. Rong kinh thực chất là biểu hiện của những rối loạn bệnh lý phức tạp cần được chẩn đoán và xử trí y khoa bài bản, chứ không thể giải quyết bằng các mẹo dân gian truyền miệng.
Rong kinh là gì và vì sao không nên xem nhẹ?
Trong thực hành lâm sàng, hiện tượng rong kinh được định nghĩa là tình trạng chảy máu tử cung quá nhiều xảy ra theo chu kỳ đều đặn, hoặc thời gian hành kinh kéo dài trên 7 ngày [1]. Khái niệm kinh điển đo lường lượng máu mất trên 80 mL trong mỗi chu kỳ hiện nay hiếm khi được áp dụng trong theo dõi thực tế [1]. Thay vào đó, cảm nhận của người phụ nữ về việc các hoạt động thường nhật bị đình trệ hay suy giảm được xem là thước đo quan trọng hơn lượng máu đo đạc cụ thể [1].
Rong kinh do xuất huyết tử cung cơ năng không phải là tình trạng hiếm gặp, ước tính ảnh hưởng đến khoảng 20% phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ trên toàn cầu [2]. Khi kinh nguyệt ra ồ ạt hoặc kéo dài, cơ thể người phụ nữ không chỉ đối mặt với nguy cơ thiếu máu, suy nhược mạn tính mà sinh hoạt hàng ngày cũng đảo lộn hoàn toàn.
Nếu không được điều trị kịp thời, tình trạng mất máu kéo dài có thể dẫn đến nhiều hệ lụy cho thể chất và tâm lý. Việc can thiệp y khoa đúng cách đã được chứng minh là giúp cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống của người bệnh [1].
Sự thật về mẹo dùng cây huyết dụ theo dân gian
Theo quan niệm dân gian lưu truyền, cây huyết dụ có màu đỏ tía, vị ngọt nhạt, tính mát và thường được gán cho công dụng làm mát máu, cầm máu, trị các chứng rong huyết. Người ta thường mách nhau hái lá tươi rửa sạch, sắc lấy nước uống hoặc kết hợp với vài vị thảo mộc khác với hy vọng chu kỳ kinh nguyệt sẽ nhanh chóng trở lại bình thường.
Tuy nhiên, trong các phác đồ y khoa chuẩn mực về xuất huyết tử cung bất thường, không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào ghi nhận hiệu quả điều trị hay độ an toàn của cây huyết dụ. Việc cầm máu kinh nguyệt bằng các bài thuốc lá cây là một quan niệm sai lầm, bởi rong kinh xuất phát từ các biến đổi giải phẫu hoặc rối loạn trục nội tiết sâu bên trong cơ thể.
Việc tự ý uống nước lá huyết dụ không giúp giải quyết tận gốc nguyên nhân gây chảy máu. Nguy hiểm hơn, việc tự điều trị tại nhà còn khiến người bệnh trì hoãn việc đến bệnh viện thăm khám, vô tình bỏ lỡ thời điểm vàng để phát hiện những bệnh lý nguy hiểm.
Căn nguyên thực sự: Nghiên cứu khoa học chỉ ra điều gì?
Chảy máu tử cung bất thường bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân thực thể và cơ năng khác nhau. Để hiểu rõ cơ chế gây bệnh, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu mô bệnh học và chẩn đoán lâm sàng chuyên sâu.
Một nghiên cứu cắt ngang tiến cứu thực hiện tại Bệnh viện Phụ sản Paropakar (Nepal) từ tháng 2/2019 đến tháng 1/2020 trên 77 phụ nữ tiền mãn kinh bị xuất huyết tử cung bất thường được chỉ định nong và nạo buồng tử cung [3]. Kết quả ghi nhận độ tuổi phổ biến nhất xuất hiện tình trạng này là từ 40 đến 44 tuổi [3].
Về mặt lâm sàng trong nghiên cứu này, rong kinh là biểu hiện hay gặp nhất, chiếm tỷ lệ 40,3% (31/77 bệnh nhân), kế tiếp là rong huyết chiếm 23,4% (18/77 bệnh nhân) [3]. Phần lớn phụ nữ tham gia nghiên cứu đã sinh nở từ 3 đến 4 lần, chiếm tỷ lệ 49,4% [3].
Kết quả giải phẫu bệnh trong nghiên cứu trên cho thấy, nội mạc tử cung tăng sinh là phát hiện phổ biến nhất với tỷ lệ 37,7% (29/77 ca), tiếp theo là nội mạc tử cung chế tiết chiếm 31,2% (24/77 ca) [3]. Đáng chú ý, tình trạng nội mạc tử cung tăng sinh có mối liên quan mật thiết với rong kinh và rong huyết, trong khi nội mạc chế tiết liên quan chủ yếu đến băng kinh với ý nghĩa thống kê rõ rệt (p = 0,000) [3]. Các tác giả nhấn mạnh việc chẩn đoán mô bệnh học chính xác là vô cùng quan trọng để lựa chọn điều trị phù hợp và tránh các phẫu thuật lớn không cần thiết [3].
Bên cạnh tổn thương nội mạc, khối u thực thể cũng là thủ phạm hàng đầu. U xơ tử cung là một khối u lành tính rất phổ biến ở phụ nữ và là nguyên nhân hay gặp dẫn đến chảy máu tử cung bất thường [4, 6]. Đa phần u xơ không cần điều trị, nhưng tình trạng chảy máu quá nhiều thường xuất hiện khi có u xơ dưới niêm mạc hoặc u xơ trong cơ tử cung xâm lấn vào buồng tử cung [4]. Rõ ràng, các tổn thương cơ học như khối u xâm lấn lòng tử cung hoàn toàn không thể biến mất khi uống nước lá huyết dụ.
Các phương pháp điều trị y khoa chính thống hiện nay
Y học hiện đại tiếp cận điều trị rong kinh dựa trên hai trụ cột chính: điều trị nội khoa dùng thuốc và can thiệp ngoại khoa [1, 3]. Điều trị nội khoa luôn được ưu tiên cân nhắc trước vì ít gây tổn hại sức khỏe toàn thân, ít tác dụng phụ nặng nề và bảo tồn được hình thể cũng như khả năng sinh sản của người phụ nữ [5].
Các loại thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) được lựa chọn đầu tay trong điều trị rong kinh do xuất huyết tử cung cơ năng [5]. Việc sử dụng NSAIDs có thể giúp làm giảm lượng máu kinh mất đi từ 30% đến 50% [6]. Thuốc tránh thai đường uống cũng rất hữu ích để cầm máu trong các đợt cấp tính và giảm lượng máu kinh khoảng 50% [6].
Ngoài ra, axit tranexamic – một chất ức chế plasminogen vốn được phê duyệt để điều trị bệnh ưa chảy máu – cũng được chứng minh có khả năng giảm khoảng 50% lượng máu kinh [6]. Một số thuốc nội tiết khác như danazol hay thuốc tương tự GnRH cũng có hiệu quả cầm máu nhưng các tác dụng phụ đi kèm khiến chúng không thích hợp để sử dụng lâu dài [6].
Một lựa chọn nội khoa đặc biệt hiệu quả là đặt dụng cụ tử cung giải phóng levonorgestrel [1]. Dụng cụ tử cung chứa thuốc giúp giảm lượng máu mất trong kỳ kinh từ 65% đến 85%, trở thành phương pháp điều trị lý tưởng cho những phụ nữ muốn bảo tồn tử cung, duy trì khả năng sinh sản và tránh can thiệp phẫu thuật [5, 8].
Khi điều trị bằng thuốc không mang lại kết quả, can thiệp ngoại khoa sẽ được cân nhắc. Phẫu thuật cắt tử cung là phương pháp truyền thống mang lại tỷ lệ kiểm soát bệnh triệt để và mức độ hài lòng cao nhất đối với những phụ nữ không còn mong muốn sinh con [1, 5, 6]. Đối với những người bị rong kinh do u xơ tử cung đã hoàn thành kế hoạch sinh nở, cắt tử cung mang lại hiệu quả cao nhất và giảm đau vùng chậu tốt hơn so với can thiệp nút mạch [4].
Tuy nhiên, cắt tử cung tiềm ẩn những nguy cơ biến chứng phẫu thuật nhất định [1]. Vì vậy, các kỹ thuật triệt đốt nội mạc tử cung hoặc cắt nội mạc bằng vòng lăn phát triển từ thập niên 1980 đã trở thành giải pháp thay thế an toàn, bảo tồn được tử cung, rút ngắn thời gian nằm viện và giảm đáng kể chi phí điều trị [1, 3, 5]. Thuyên tắc động mạch tử cung (UAE) cũng là một thủ thuật can thiệp mạch ít xâm lấn, mang lại hiệu quả rất cao trong việc kiểm soát rong kinh do u xơ và làm thoái hóa khối u [4, 6].
Giới hạn của một số phương pháp can thiệp kinh điển
Nhiều người lầm tưởng rằng nạo buồng tử cung vừa giúp tìm nguyên nhân vừa là cách điều trị triệt để chứng chảy máu kinh nguyệt bất thường. Song các dữ liệu lâm sàng cho thấy thủ thuật này có những giới hạn rõ rệt.
Một nghiên cứu theo dõi 181 bệnh nhân liên tiếp nhập viện để nạo buồng tử cung do chảy máu bất thường đã đánh giá hiệu quả sau 3 và 9 tháng [7]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ khỏi bệnh chung đạt 57%, nhưng hiệu quả chữa khỏi lại thấp nhất ở nhóm bệnh nhân bị rong kinh [7].
Chẩn đoán nguyên nhân chỉ xác định được ở 90 trường hợp; trong đó nhóm bệnh nhân rong kinh và chảy máu sau mãn kinh có giá trị chẩn đoán căn nguyên thấp nhất [7]. Bên cạnh kết quả mô học, việc đo thân nhiệt cơ sở là xét nghiệm tốt nhất để tìm nguyên nhân, trong khi phân tích nồng độ hormone và yếu tố đông máu chỉ giải thích được căn nguyên ở một số rất ít trường hợp [7].
Đáng chú ý, các tổn thương thực thể trong buồng tử cung không được phát hiện ở những phụ nữ dưới 35 tuổi thông qua thủ thuật này [7]. Do đó, các chuyên gia khuyến cáo không nên sử dụng nạo buồng tử cung làm biện pháp điều trị ban đầu cho nhóm bệnh nhân trẻ tuổi này [7].
Để chẩn đoán các bất thường trong buồng tử cung như polyp nội mạc hay u xơ tử cung, phương pháp siêu âm bơm nước buồng tử cung hiện nay được ưu tiên vì vừa ít tốn kém vừa ít xâm lấn hơn nội soi buồng tử cung [1]. Trong khi đó, kỹ thuật sinh thiết nội mạc tử cung rất hiệu quả để phát hiện các tổn thương tiền ung thư và ung thư biểu mô tuyến, nhưng lại không phù hợp để đánh giá tổn thương dạng khối trong lòng buồng tử cung [1].
Những hiểu lầm nguy hiểm và ai cần đi khám ngay?
Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều chị em là coi rong kinh chỉ là hiện tượng "nóng trong" hoặc rối loạn nhẹ, có thể tự khỏi sau khi uống các loại nước mát như lá huyết dụ. Việc ngần ngại đi khám phụ khoa và tự chữa theo kinh nghiệm dân gian có thể khiến cơ thể bị mất máu nghiêm trọng, dẫn đến thiếu máu nặng. Nguy hiểm hơn, thói quen này có thể che giấu các bệnh lý thực thể nghiêm trọng như u xơ tử cung phát triển lớn, tăng sinh nội mạc tử cung hoặc các tổn thương tiền ung thư ác tính [5, 6, 7].
Một hiểu lầm khác là cho rằng mọi trường hợp rong kinh đều cần xét nghiệm gen tìm rối loạn đông máu di truyền. Y văn khẳng định việc xét nghiệm tìm rối loạn đông máu di truyền một cách thường quy cho toàn bộ phụ nữ bị rong kinh là hoàn toàn không cần thiết [1].
Chị em cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản để thăm khám nếu xuất hiện các dấu hiệu sau:
- Kỳ hành kinh kéo dài liên tục trên 7 ngày hoặc lượng máu kinh ra quá nhiều gây cản trở các sinh hoạt, công việc bình thường [1].
- Chảy máu âm đạo bất thường giữa chu kỳ kinh hoặc chảy máu sau khi đã mãn kinh [2, 7].
- Đi kèm các triệu chứng thiếu máu như hoa mắt, chóng mặt, mệt mỏi kiệt sức, da xanh xao.
- Rong kinh kèm theo cảm giác đau tức nhiều ở vùng hạ vị hoặc vùng chậu [4].
Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc đúng cách
Khi xuất hiện tình trạng rong kinh, việc đầu tiên người phụ nữ cần làm là bình tĩnh theo dõi và ghi chép cụ thể số ngày hành kinh, số lượng băng vệ sinh phải sử dụng và mức độ ảnh hưởng đến đời sống thường nhật [1]. Tuyệt đối không tự ý tìm mua các loại lá thảo dược trôi nổi hay đun sắc lá huyết dụ để uống thay thế cho việc chẩn đoán y khoa.
Hãy đến các cơ sở y tế chuyên khoa uy tín để được bác sĩ siêu âm, có thể kết hợp siêu âm bơm nước buồng tử cung hoặc sinh thiết nội mạc khi có chỉ định nhằm xác định chính xác tổn thương thực thể [5, 7]. Dựa trên nguyên nhân, độ tuổi và nhu cầu sinh sản trong tương lai, bác sĩ sẽ xây dựng phác đồ điều trị phù hợp nhất, từ việc dùng thuốc kháng viêm không steroid, thuốc nội tiết, đặt vòng chứa hoạt chất cho đến các biện pháp can thiệp bảo tồn tử cung [1, 5, 8].
Song song với việc tuân thủ phác đồ điều trị của thầy thuốc, chị em cần duy trì chế độ nghỉ ngơi hợp lý, tránh lao động nặng trong những ngày hành kinh và bổ sung chế độ ăn giàu dinh dưỡng, uống đủ nước để bù đắp lượng máu đã mất.
Tóm lại, bài thuốc truyền miệng dùng cây huyết dụ chữa rong kinh hoàn toàn không có cơ sở khoa học và không thể thay thế cho các can thiệp y tế chính thống. Rong kinh là dấu hiệu cảnh báo của nhiều bệnh lý phụ khoa từ rối loạn nội mạc cho đến khối u thực thể, cần được chẩn đoán bài bản để điều trị an toàn và bảo vệ sức khỏe sinh sản lâu dài.
