Lời đồn về thần dược phòng the từ tự nhiên
Nhiều quý ông rỉ tai nhau tìm mua các loại chế phẩm dân gian kỳ lạ để cải thiện phong độ chốn phòng the. Trong số đó, huyết lình – vốn được lưu truyền là máu của khỉ sau sinh bám trên vách đá – thường được quảng cáo như một vị thuốc tráng dương, bổ thận bí truyền. Không ít người sẵn sàng chi số tiền lớn để sở hữu những miếng huyết lình khô ngâm rượu uống mỗi ngày với hy vọng lấy lại sinh lực thời trai trẻ.
Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên khoa học rất rõ ràng: Huyết lình hoàn toàn không có bằng chứng khoa học chứng minh khả năng kích thích sản sinh nội tiết tố nam hay tăng cường sinh lực phái mạnh. Cảm giác hưng phấn hay "khỏe hơn" mà một số người trải nghiệm phần lớn bắt nguồn từ hiệu ứng tâm lý giả dược hoặc do tác động của rượu ngâm, trong khi việc sử dụng các sản phẩm từ động vật hoang dã trôi nổi còn tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.
Các hoạt chất tăng cường chức năng sinh lý cần phải có cơ chế tác động sinh học cụ thể trong cơ thể người. Khi bóc tách thành phần hóa học và cơ chế sinh học, các sản phẩm tự nhiên thường được thổi phồng giá trị vượt xa thực tế.
Cơ chế sinh học của sự cương dương và ham muốn
Để hiểu tại sao một chất có thể kích thích tình dục, cần xem xét cách thức hệ sinh dục nam giới vận hành. Ham muốn và khả năng cương cứng chịu sự điều tiết của trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn, cùng hệ thống mạch máu và thần kinh phức tạp. Các chất kích thích tình dục trong tự nhiên thường được phân loại dựa trên ba tác động: tăng ham muốn, tăng khả năng cương cứng, hoặc tăng khoái cảm [1].
Để tạo ra tác động sinh lý thực thụ, một hoạt chất phải can thiệp được vào các con đường này. Chẳng hạn, chất ambrein từ long diên hương tác động lên trục nội tiết làm tăng hormone kích thích của tuyến yên và testosterone tự do trong huyết thanh [1]. Một số chất khác tác động tại chỗ lên nội mạc mạch máu, thúc đẩy giải phóng nitric oxide (NO), làm tăng chất truyền tin cyclic guanosine monophosphate (cGMP) giúp thư giãn cơ trơn thể hang và dẫn máu về dương vật như cơ chế của nhân sâm [1].
Ngược lại, huyết lình đơn thuần là dịch sinh học khô của động vật, chủ yếu gồm protein thoái hóa, sắt, muối khoáng và tạp chất môi trường. Không có nghiên cứu nào tìm thấy các thụ thể nội tiết hoặc hợp chất có khả năng kích hoạt enzyme nitric oxide synthase trong huyết lình. Do thiếu vắng các hoạt chất kích thích tổng hợp testosterone hay giãn mạch thể hang, sản phẩm này không có cơ sở sinh học để cải thiện chức năng tình dục.
Đánh giá khoa học về các phương thuốc dân gian tăng sinh lực
Trên thế giới, việc tìm kiếm các vị thuốc dân gian nhằm nâng cao bản lĩnh phái mạnh là hiện tượng rất phổ biến nhưng thường thiếu hụt dữ liệu xác thực [2], [3]. Rất nhiều bài thuốc cổ truyền khi đưa vào phòng thí nghiệm đã bộc lộ sự thật trái ngược với lời đồn đại.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2017 xem xét các loài thực vật trong y học dân gian Jordan được nam giới dùng để chữa rối loạn chức năng tình dục và làm chất kích dục [2]. Trong số 56 loài được ghi nhận trong dân gian, các nhà khoa học đã phân tích 15 loài thực vật được nghiên cứu thực nghiệm [2]. Kết quả cho thấy chỉ có 5 loài có khả năng hỗ trợ quá trình sinh tinh, trong khi 10 loài còn lại ít nhất trong một nghiên cứu bị ghi nhận là làm suy giảm quá trình sinh tinh ở mô hình động vật [2]. Về hành vi tình dục, chỉ 5 loài được thử nghiệm và 3 loài ghi nhận có hoạt tính, cùng 3 trong số 4 loài thử nghiệm cho thấy có cải thiện phản ứng cương cứng [2]. Nghiên cứu kết luận nhiều loài cây dân gian thực chất không có tác dụng hoặc thậm chí gây hại cho quá trình sinh tinh trên động vật, dù một số có đặc tính chống oxy hóa [2].
Tương tự, năm 2023, một nghiên cứu tổng quan hệ thống về các loài thực vật bản địa Brazil dùng trị rối loạn tình dục nam đã thu thập dữ liệu về 74 loài thuộc 44 họ [4]. Trong số này, chỉ có 14 loài được nghiên cứu dược lý để xác nhận đặc tính, với các cơ chế giả định như chống oxy hóa, ức chế men PDE5 hoặc tăng NO [4]. Khoảng trống giữa niềm tin dân gian và bằng chứng thực nghiệm luôn rất lớn.
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2009 trên chuột đực bị suy kiệt tình dục đã đánh giá chiết xuất cây Damiana (Turnera diffusa) ở các mức liều từ 20 đến 80 mg/kg [5]. Kết quả chỉ ra rằng liều 80 mg/kg giúp tăng đáng kể tỷ lệ chuột đực hoàn thành chu kỳ xuất tinh và rút ngắn khoảng thời gian nghỉ sau xuất tinh, tương tự hoạt chất yohimbine (2 mg/kg) [5]. Phân tích hóa học sau đó phát hiện chiết xuất chứa caffeine, arbutine và flavonoid [5]. Tuy nhiên, các nhà khoa học lưu ý đây là kết quả trên mô hình động vật, không thể tự ý ngoại suy thành tác dụng tương đương trên con người khi chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng [5].
Bóc tách ngộ nhận: Tăng testosterone hay chỉ là hiệu ứng tâm lý?
Niềm tin mù quáng rằng các sản phẩm dân gian giúp nâng cao hormone nam đã bị nhiều công trình khoa học bác bỏ. Ngay cả với những thảo dược nổi tiếng toàn cầu, việc tăng testosterone cũng thường là sự ngộ nhận.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2016 đã phân tích toàn diện dữ liệu về cây Bạch tật lê (Tribulus terrestris) từ năm 1968 đến 2015 trên các cơ sở dữ liệu quốc tế lớn [6]. Thảo dược này vốn nổi tiếng vì được tin là có khả năng điều hòa hoặc bắt chước chức năng hormone sinh dục nam [6]. Tuy nhiên, các phân tích hóa thực vật và dược lý trên người lẫn động vật cho thấy giả thuyết Bạch tật lê làm tăng nồng độ androgen là không có cơ sở khoa học và đã bị bác bỏ [6]. Dù một số nghiên cứu ghi nhận tác dụng hỗ trợ rối loạn cương, cơ chế của nó liên quan đến nội mạc và nitric oxide chứ hoàn toàn không phải do kích thích hormone [6].
Ngược lại, một số ít thảo dược có dữ liệu sinh học rõ ràng hơn, chẳng hạn như Tongkat Ali (Eurycoma longiflora). Một bài báo tổng quan năm 2017 cho biết loài cây này kích thích sinh tổng hợp testosterone tự nhiên [7]. Ở chuột, Tongkat Ali làm tăng tần suất và thời gian quan hệ, đồng thời tăng nồng độ testosterone lên tới 440% ở một số cá thể [7]. Ở người, một nghiên cứu gần đây ghi nhận 62% đối tượng có sự gia tăng chỉ số testosterone tự do, tăng mật độ và độ di động của tinh trùng, đồng thời tăng sinh ATP thêm 60% thông qua chuỗi oxy hóa khử [7].
Đối với huyết lình, hoàn toàn không có bất kỳ nghiên cứu dược lý hay thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh sự hiện diện của hoạt chất kích thích trục hạ đồi hay làm tăng hormone nam giới. Sự tự tin của người dùng chủ yếu xuất phát từ hiệu ứng giả dược (placebo). Khi một người tin rằng mình đang uống một phương thuốc đắt đỏ và quý hiếm, tâm lý giải tỏa bớt căng thẳng, từ đó cải thiện tạm thời khả năng cương dương.
Lợi ích chưa thấy nhưng rủi ro sức khỏe luôn rình rập
Không chỉ thiếu chứng cứ khoa học, các sản phẩm tráng dương truyền thống có nguồn gốc động vật hoang dã còn tiềm ẩn nhiều mối nguy hại cho sức khỏe người sử dụng và môi trường sinh thái tự nhiên.
Một bài báo tổng quan năm 2015 về các chất kích dục tự nhiên cảnh báo rằng các nghiên cứu đã chứng minh rủi ro của nhiều phương thuốc truyền thống như ruồi Tây Ban Nha (Spanish fly) hay nọc cóc Bufo vượt xa bất kỳ lợi ích tiềm năng nào, và người tiêu dùng cần tránh xa chúng [3]. Hoạt chất cantharidin từ bọ cánh cứng kích thích tình dục bằng cách ức chế phosphodiesterase và kích thích thụ thể beta, gây sung huyết và viêm niêm mạc mạch máu, dẫn đến tỷ lệ biến chứng và tổn thương cơ thể rất nặng nề [1]. Nọc cóc chứa bufotenine có thể gây ảo giác và nguy hiểm cho hệ thần kinh trung ương [1]. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) kiểm soát rất chặt các sản phẩm mang nhãn tăng cường ham muốn do lo ngại về tương tác thuốc, độ tinh khiết và tính an toàn [3].
Nghiên cứu công bố năm 2005 về tài nguyên trị liệu từ động vật đã chỉ ra rằng việc sử dụng các bộ phận cơ thể động vật trong y học dân gian tạo ra áp lực khai thác tiêu cực lên các quần thể động vật hoang dã [8]. Nhiều loài động vật đã bị khai thác quá mức và rơi vào tình trạng nguy cấp do hoạt động buôn bán các bài thuốc truyền thống [8].
Đối với huyết lình, do được thu hái thủ công ngoài tự nhiên từ các hang đá ẩm thấp, chế phẩm này chứa lượng lớn vi khuẩn, nấm mốc và ký sinh trùng. Quá trình phơi sấy thô sơ không thể loại bỏ độc tố vi nấm. Việc ngâm các mảng dịch sinh học không rõ nguồn gốc vào rượu có thể dẫn đến nhiễm trùng tiêu hóa, ngộ độc độc tố nấm mốc hoặc tổn thương gan và thận.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Nam giới đang đối mặt với các vấn đề về chức năng sinh lý cần hết sức cẩn trọng trước những lời quảng cáo vô căn cứ về huyết lình. Nhóm người có bệnh nền tim mạch, tăng huyết áp tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại rượu ngâm tráng dương truyền miệng. Nồng độ cồn cao kết hợp với các chất lạ trong máu động vật có thể gây cơn tăng huyết áp kịch phát hoặc loạn nhịp tim.
Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận cũng cần tránh xa các chế phẩm này. Gan và thận là hai cơ quan đảm nhiệm vai trò lọc và chuyển hóa độc chất. Việc nạp vào cơ thể các protein lạ bị biến chất hoặc tạp chất vi sinh vật sẽ làm tăng áp lực chuyển hóa, dễ dẫn đến suy gan cấp hoặc viêm thận kẽ.
Những người bị rối loạn cương dương do nguyên nhân nội tiết hoặc tổn thương mạch máu thực thể không nên tốn kém thời gian và tiền bạc vào các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng. Việc chậm trễ tiếp cận y tế hiện đại có thể bỏ lỡ cơ hội điều trị căn nguyên bệnh lý tiềm ẩn, chẳng hạn như xơ vữa động mạch hay đái tháo đường.
Lời khuyên chăm sóc sinh lực nam khoa học và an toàn
Thay vì tìm kiếm các sản phẩm truyền khẩu không có cơ sở khoa học, nam giới nên áp dụng các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả để bảo vệ sinh lực phái mạnh một cách bền vững.
Trước hết, cần xây dựng lối sống lành mạnh bằng cách duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, giàu chất chống oxy hóa từ rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt. Giấc ngủ đủ từ 7-8 tiếng mỗi đêm đóng vai trò sống còn đối với quá trình sản xuất testosterone tự nhiên. Việc hạn chế tối đa việc tiêu thụ rượu bia, bỏ thuốc lá và duy trì tập luyện thể dục thể thao ít nhất 30 phút mỗi ngày giúp cải thiện tuần hoàn máu toàn thân và mạch máu thể hang.
Khi nhận thấy dấu hiệu giảm ham muốn, xuất tinh sớm hoặc rối loạn cương dương, cách tiếp cận đúng đắn nhất là đến khám tại các chuyên khoa Nam học của các bệnh viện uy tín. Các bác sĩ sẽ tiến hành xét nghiệm nội tiết tố, siêu âm Doppler mạch máu để chẩn đoán chính xác nguyên nhân và chỉ định phác đồ điều trị an toàn, thay vì mạo hiểm sức khỏe với những bài thuốc dân gian mơ hồ.
Sức khỏe tình dục nam giới là tấm gương phản chiếu sức khỏe tổng thể của hệ tuần hoàn, nội tiết và thần kinh. Huyết lình hoàn toàn không có khả năng làm tăng sinh lực hay điều trị rối loạn cương dương như những lời đồn đại. Việc sáng suốt nhìn nhận dưới góc độ khoa học giúp quý ông bảo vệ sức khỏe bản thân và tránh tiếp tay cho các hành vi săn bắt động vật hoang dã trái phép.
