Nhiều người thường xem củ gấu (cỏ cú) là một loài cỏ dại gây hại trong nông nghiệp, nhưng trong y học cổ truyền, phần thân rễ của loài cây này đã được sử dụng hàng ngàn năm để trị nhiều chứng bệnh [1, 3]. Gần đây, không ít người có vấn đề về xương khớp truyền tai nhau việc dùng củ gấu để làm dịu các cơn đau nhức và sưng đỏ. Liệu vị thuốc dân gian quen thuộc này có thực sự mang lại hiệu quả kháng viêm và giảm đau khớp vượt trội như lời đồn?

Dưới góc độ khoa học thực nghiệm, củ gấu thực sự sở hữu các hoạt chất có khả năng giảm đau và kháng viêm rõ rệt, đặc biệt là trong các mô hình thoái hóa khớp [1]. Hợp chất nổi bật nhất là alpha-cyperone đã được chứng minh có thể ức chế trực tiếp các cytokin tiền viêm và bảo vệ sụn khớp [1]. Tuy nhiên, mức độ tác dụng trên khớp phần lớn mới dừng lại ở các nghiên cứu tiền lâm sàng trên tế bào và động vật, người bệnh chưa thể coi đây là giải pháp thay thế hoàn toàn thuốc điều trị chuẩn.

Củ gấu: Từ cỏ dại nông nghiệp đến dược liệu y học cổ truyền

Củ gấu, tên khoa học là Cyperus rotundus L., thuộc họ Cói (Cyperaceae), vốn là loài thảo mộc sống lâu năm phân bố phổ biến ở các vùng cận nhiệt đới và nhiệt đới [1, 3]. Dù là loài cỏ xâm lấn gây hại mùa màng, phần thân rễ khô (Cyperi Rhizoma) của nó đã được ghi nhận trong y học Ayurveda từ hơn 2000 năm trước và xuất hiện trong nhiều hệ thống y học cổ truyền trên khắp thế giới [1, 3].

Tại phương Đông, vị thuốc này còn được ví như vị thuốc quý của phụ khoa, có mùi thơm, vị đắng ngọt, có tác dụng sơ can lý khí, điều kinh chỉ thống [2]. Tại Ấn Độ, thân rễ của cây cũng được ghi nhận dùng trong điều trị viêm khớp, sốt, tiêu chảy và nhiều bệnh lý khác [2]. Các phân tích hóa học hiện đại đã phân lập được các nhóm chất chủ đạo từ củ gấu gồm tinh dầu, flavonoid và terpene [2]. Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng sự phối hợp hiệp đồng giữa các hợp chất tự nhiên trong củ gấu đem lại lợi thế rõ rệt so với việc dùng đơn chất lẻ tẻ [3].

Cơ chế tác động: Kháng viêm và ức chế cytokin phá hủy khớp

Để hiểu được khả năng can thiệp vào viêm khớp của củ gấu, các nhà khoa học đã tập trung tìm hiểu hoạt chất chính của nó là alpha-cyperone [1]. Trong bệnh lý viêm thoái hóa khớp, tế bào sụn bị tổn thương liên tục giải phóng các chất trung gian gây viêm, làm mòn bề mặt khớp và tiêu biến cấu trúc đệm [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã làm sáng tỏ cơ chế tế bào của hoạt chất này [1]. Khi tế bào sụn khớp chuột bị kích thích bởi interleukin-1 beta (IL-1beta) - chất trung gian gây viêm then chốt, alpha-cyperone ở các nồng độ thử nghiệm 0,75, 1,5 và 3 µM đã ngăn chặn sự gia tăng của các cytokin tiền viêm phụ thuộc theo liều lượng [1]. Cụ thể, nó ức chế việc sản sinh cyclooxygenase-2 (COX-2), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-6 (IL-6) và inducible nitric oxide synthase (iNOS) [1].

Bên cạnh đó, alpha-cyperone giúp giảm biểu hiện của các enzyme phá hủy mô đệm sụn gồm metalloproteinases (MMPs) và ADAMTS5, đồng thời làm tăng nồng độ collagen loại 2 - thành phần cốt lõi của sụn [1]. Về mặt phân tử, thử nghiệm docking cho thấy alpha-cyperone liên kết bền vững với p65, p38, ERK và JNK [1]. Qua đó, chất này ngăn chặn phức hợp NF-kappaB di chuyển vào nhân tế bào và giảm quá trình phosphoryl hóa MAPKs, chặt đứt chuỗi phản ứng viêm từ bên trong [1].

Nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng nói gì?

Khả năng kháng viêm và giảm đau của củ gấu không chỉ được kiểm chứng trên đĩa thí nghiệm mà còn qua nhiều mô hình thực nghiệm động vật và người.

Trong nghiên cứu năm 2021 nói trên, mô hình chuột bị viêm thoái hóa khớp đã được thử nghiệm với alpha-cyperone [1]. Kết quả in vivo xác nhận rằng hoạt chất này có khả năng ngăn chặn sự tiến triển của bệnh thoái hóa khớp ở chuột, mở ra tiềm năng lớn để phát triển thành thuốc điều trị [1].

Năm 2013, các nhà nghiên cứu tiến hành đánh giá dịch chiết các bộ phận trên mặt đất của Cyperus rotundus (bao gồm chiết xuất nước, ethyl acetate, methanol và phân đoạn giàu TOF ở các nồng độ 50, 150, 300 µg/ml) [4]. Nghiên cứu ghi nhận các dịch chiết này làm giảm phù tai chuột do xylene và giảm co thắt bụng do acid acetic, chứng minh tác dụng kháng viêm và giảm đau ngoại biên [4]. Chuột dùng liều lên đến 300 mg/kg thể trọng không biểu hiện độc tính và nồng độ chiết xuất 1 mg/ml làm tăng đáng kể sự tăng sinh tế bào lympho, cho thấy tiềm năng điều hòa miễn dịch qua flavonoid [4].

Năm 2014, một nghiên cứu khác đánh giá cao chiết thô củ gấu trên chuột cống bị gây viêm bằng carrageenan [5]. Với liều dùng 300 mg/kg và 500 mg/kg, củ gấu cho thấy hoạt tính chống viêm tương đương với việc so sánh với nhóm đối chứng dùng Aspirin và nước muối sinh lý [5]. Ở liều 500 mg/kg, dịch chiết còn cho thấy hiệu quả chống loét đạt 41,2% cùng tác dụng giãn cơ nhẹ [5].

Năm 2020, một nghiên cứu tiền lâm sàng khảo sát chiết xuất cồn của thân rễ củ gấu chứa 45 µg/g acid chlorogenic trên mô hình viêm da do acid arachidonic (AA) và TPA ở chuột [6]. Kết quả bôi ngoài da cho thấy củ gấu làm giảm phù nề tai, giảm thâm nhiễm bạch cầu và ức chế sự tăng sinh quá mức của tế bào sừng do TPA gây ra [6]. Đáng chú ý, điều trị này không gây teo da hay thay đổi trọng lượng cơ quan lympho, và cơ chế kháng viêm không bị ảnh hưởng bởi chất đối kháng thụ thể glucocorticoid mifepristone [6].

Về thử nghiệm trên người, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2022 trên 153 người tham gia đã so sánh hiệu quả giảm đau và ban đỏ sau triệt lông bằng laser giữa tinh dầu củ gấu bôi tại chỗ, hydrocortisone và nước muối [7]. Đánh giá bằng thang đo đau Wong-Baker FACES và thang đo ban đỏ sáu điểm cho thấy: về tác dụng chống viêm, tinh dầu củ gấu không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với hydrocortisone (p > 0,05) [7]. Tuy nhiên, về khả năng giảm đau, tinh dầu củ gấu vượt trội hơn hydrocortisone với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) [7].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Những dữ liệu trên chứng minh củ gấu thực sự chứa các hoạt chất chống viêm và giảm đau mạnh mẽ [1, 2, 4]. Điểm cộng lớn của thảo dược này là vừa ức chế được các cytokin gây hại như TNF-alpha hay IL-6, vừa góp phần bảo tồn mạng lưới collagen của khớp trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1]. Khả năng kháng viêm tại chỗ tương đương hydrocortisone trong thử nghiệm da liễu cũng là minh chứng rõ nét cho hiệu quả sinh học của thảo dược này [7].

Mặc dù vậy, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và việc chữa khỏi bệnh viêm khớp trên người vẫn còn khá xa. Đa số dữ liệu khớp chuyên biệt hiện nay được thực hiện trên tế bào sụn và chuột [1]. Dù củ gấu đã có lịch sử lâu đời và nhiều nghiên cứu chứng minh tính chất giảm đau, chống viêm khớp, cơ chế tác động chính xác ở mức độ toàn diện vẫn chưa hoàn toàn sáng tỏ và đòi hỏi thêm nhiều đánh giá sâu rộng [3]. Người bệnh không nên kỳ vọng củ gấu có thể thay thế ngay lập tức các phác đồ điều trị thoái hóa hoặc viêm khớp tiêu chuẩn.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng củ gấu trị đau nhức

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem củ gấu như một phương thuốc thần kỳ có thể "chữa dứt điểm" bệnh viêm khớp. Thực tế, thoái hóa khớp là một bệnh mạn tính liên quan đến tuổi tác, tải trọng và thoái hóa mô đệm [1]. Các chiết xuất từ thảo dược chỉ hỗ trợ làm chậm sự phát triển của bệnh và làm dịu phản ứng viêm cục bộ [1].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì có thể tự ý đào, rửa sạch rồi sắc uống vô tội vạ. Tinh chất alpha-cyperone chỉ phát huy hiệu quả ở những nồng độ nhất định [1]. Việc dùng thảo dược thô chưa qua kiểm nghiệm, loại bỏ tạp chất hoặc dùng sai liều lượng không những không kiểm soát được nồng độ hoạt chất đưa vào cơ thể mà còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn từ đất.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù nghiên cứu bước đầu trên chuột cho thấy củ gấu an toàn ở các liều thử nghiệm [4], những người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác cần hết sức cẩn trọng. Một nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng chiết xuất củ gấu và alpha-cyperone tác động lên con đường dẫn truyền noradrenergic để giảm đau thần kinh do thuốc paclitaxel [8]. Hoạt chất này làm giảm biểu hiện của tyrosine hydroxylase và các thụ thể alpha1-, alpha2-adrenergic trong não bộ và hệ thần kinh [8]. Do đó, người đang dùng thuốc tim mạch hoặc thuốc tác động thần kinh cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Phụ nữ có thai cũng cần đặc biệt thận trọng và không tự ý dùng củ gấu dạng uống liều cao, bởi trong y học cổ truyền đây là vị thuốc có tác dụng hành khí, điều kinh mạnh [2]. Những bệnh nhân đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu cũng phải lưu ý vì củ gấu đã được chứng minh có đặc tính chống kết tập tiểu cầu [3].

Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu muốn tận dụng các đặc tính có lợi của củ gấu để hỗ trợ giảm đau và viêm, người dùng nên tiếp cận theo hướng bổ trợ, chừng mực:

  • Dạng bôi ngoài da: Dùng các chế phẩm chứa tinh dầu củ gấu đã được kiểm định để xoa bóp nhẹ vùng da quanh khớp đau hoặc vùng da bị kích ứng, giúp giảm đau tại chỗ tương đối an toàn mà không lo gây teo da [2, 7].
  • Dạng thảo dược uống: Trong y học cổ truyền, thân rễ củ gấu khô thường được sơ chế, sao vàng rồi kết hợp trong các bài thuốc hành khí, giảm đau [2]. Người bệnh cần bốc thuốc tại các cơ sở y học cổ truyền uy tín, có chứng chỉ hành nghề, không tự hái củ tươi về dùng.
  • Theo dõi phản ứng cơ thể: Luôn kiểm tra phản ứng của da trước khi bôi diện rộng và ngừng ngay nếu có dấu hiệu mẩn ngứa. Với các cơn đau khớp kéo dài, người bệnh bắt buộc phải thăm khám chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán hình ảnh chính xác.

Củ gấu là một dược liệu giàu tiềm năng với hoạt chất alpha-cyperone đã được khoa học chứng minh khả năng ức chế mạnh mẽ các cytokin tiền viêm và giảm thoái hóa sụn khớp [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên viêm khớp ở người vẫn cần thêm thời gian hoàn thiện. Do đó, hãy xem củ gấu như một giải pháp hỗ trợ dưới sự tham vấn y khoa kỹ lưỡng, song song với một lối sống vận động lành mạnh và chế độ điều trị chuẩn mực.