Người làm công việc khuân vác thường xuyên đối mặt với tình trạng đau lưng, mỏi gối và thoái hóa khớp do gánh nặng thể lực kéo dài. Nhiều người tìm đến các biện pháp dinh dưỡng, đặc biệt là chế độ ăn Địa Trung Hải, với hy vọng bảo vệ sụn khớp và giảm bớt đau nhức.

Hiện tại chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải có thể ngăn ngừa đau nhức xương khớp ở người làm nghề khuân vác. Dữ liệu y khoa về chế độ ăn này hiện chỉ ghi nhận tác dụng hỗ trợ giảm đau ở người mắc bệnh viêm khớp mạn tính hoặc viêm khớp dạng thấp, không thể áp dụng sang tổn thương khớp do áp lực cơ học [1], [2].

Áp lực thể lực và tổn thương khớp ở người lao động

Đau nhức cơ xương khớp ở người lao động nặng chủ yếu xuất phát từ áp lực vật lý và tư thế lao động sai lệch kéo dài. Khi khớp và cột sống liên tục chịu tải trọng lớn, các mô sụn và dây chằng dễ bị quá tải cơ học, dẫn đến đau cấp hoặc mạn tính [3], [4].

Khảo sát trên 631 công nhân tại New Delhi cho thấy 59,4% người lao động gặp các rối loạn cơ xương khớp, trong đó đau vùng thắt lưng tập trung chủ yếu ở nhóm bốc vác vật nặng [4]. Tương tự, nghiên cứu trên 128 nhân viên nhà bếp tiếp xúc với khối lượng công việc nặng ghi nhận 90,6% mắc rối loạn cơ xương khớp trong 12 tháng, với vị trí đau nhiều nhất ở lưng dưới (64,8%) và khớp gối (46,9%) [3]. Các tổn thương dạng này bắt nguồn từ chấn thương vi thể liên tục chứ không phải do thiếu hụt dinh dưỡng đơn thuần [3], [5].

Chế độ ăn Địa Trung Hải tác động thế nào đến cơn đau?

Chế độ ăn Địa Trung Hải đặc trưng bởi nguồn chất béo chính từ dầu ô liu, kết hợp nhiều rau xanh, trái cây, các loại đậu, ngũ cốc và cá [6]. Mô hình ăn uống này cung cấp nhiều chất xơ, chất chống oxy hóa và axit alpha-linolenic, đồng thời chứa ít axit linoleic hơn so với khẩu phần phương Tây [6].

Về mặt lý thuyết, cấu trúc dinh dưỡng này giúp giảm mức độ viêm toàn thân, thể hiện qua chỉ số viêm trong chế độ ăn thấp hơn ở nhóm tuân thủ tốt [6]. Một đánh giá năm 2023 chỉ ra rằng chế độ ăn Địa Trung Hải có bằng chứng ở mức khá (fair evidence) trong việc hỗ trợ giảm điểm số đau ở bệnh nhân đau cơ xương khớp mạn tính [1]. Tuy nhiên, tác động giảm đau này chủ yếu đến từ khả năng ức chế phản ứng viêm sinh học, không có cơ chế nào đảo ngược được hao mòn cấu trúc xương khớp do khuân vác nặng [1], [6].

Nghiên cứu lâm sàng: Đối tượng thực tế là ai?

Các thử nghiệm thực tế về chế độ ăn Địa Trung Hải không được thực hiện trên đối tượng công nhân hay người mang vác nặng. Phần lớn nghiên cứu can thiệp tập trung vào các bệnh lý tự miễn hoặc hội chứng đau mạn tính [6], [2].

Một tổng quan hệ thống năm 2018 trên bệnh nhân viêm khớp dạng thấp ghi nhận hai nghiên cứu can thiệp cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải giúp cải thiện thang điểm đau và tăng khả năng vận động thể chất [2]. Dù vậy, tổng quan này kết luận vẫn chưa đủ bằng chứng để khuyến nghị áp dụng chế độ ăn này nhằm mục đích phòng ngừa bệnh viêm khớp dạng thấp [2]. Đối với các tình trạng đau cơ xương khớp khác, bằng chứng vẫn còn mỏng manh và thiếu các thử nghiệm đối chứng quy mô lớn [1], [6].

Một khảo sát năm 2025 trên 916 vận động viên trẻ (8–17 tuổi) cho thấy mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải chỉ ở mức trung bình và nhóm không đau có xu hướng ăn lành mạnh hơn, nhưng đây chỉ là nghiên cứu cắt ngang mô tả mối liên quan thói quen, không chứng minh quan hệ nhân quả bảo vệ khớp [7]. Một nghiên cứu khác cùng năm trên 92 người cũng không tìm thấy sự khác biệt về mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải giữa người đau khớp thái dương hàm và nhóm đối chứng [8].

Điều nghiên cứu chưa thể giải đáp

Các tài liệu khoa học hiện có để lại những khoảng trống rất lớn:

  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác động phòng ngừa hoặc giảm đau của chế độ ăn Địa Trung Hải trên người khuân vác hay công nhân bốc xếp.
  • Không có bằng chứng cho thấy các chất chống oxy hóa hay chất béo lành mạnh trong khẩu phần có thể bảo vệ sụn khớp trước áp lực cơ học tải trọng cao.
  • Không có dữ liệu về liều lượng hay thời gian áp dụng chế độ ăn để đạt hiệu quả cải thiện đau nhức cơ xương khớp do nghề nghiệp.
  • Mối liên hệ giữa các hợp chất cụ thể như polyphenol và khả năng giảm đau cơ học ở người lao động hoàn toàn chưa được kiểm chứng trong các nghiên cứu này.

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

Người lao động khuân vác tiêu hao năng lượng rất lớn mỗi ngày. Việc chuyển đổi đột ngột sang chế độ ăn Địa Trung Hải nếu không được tính toán kỹ có thể dẫn đến thiếu hụt tổng năng lượng hoặc thiếu chất đạm cần thiết cho việc phục hồi cơ bắp [6].

Những người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa hoặc bệnh thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ hay chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung nhiều chất xơ, các loại hạt hoặc điều chỉnh lượng đạm từ cá và thực vật.

Lời khuyên thực tế cho người khuân vác

Để ngăn ngừa đau nhức xương khớp, người làm công việc khuân vác cần ưu tiên các biện pháp công thái học và kiểm soát cơ học hơn là kỳ vọng vào một chế độ ăn cụ thể:

  • Giảm thiểu chấn thương bằng cách dùng lực chân khi nâng hạ vật nặng, giữ thẳng lưng, tránh cúi gập người đột ngột hoặc vặn xoắn cột sống [4], [5].
  • Bố trí thời gian nghỉ giải lao ngắn giữa các đợt làm việc nặng để cơ bắp và khớp có thời gian hồi phục áp lực [3].
  • Ăn uống đủ năng lượng, cân bằng các nhóm chất cơ bản gồm đạm, tinh bột, chất béo và uống đủ nước để duy trì thể lực lao động [6].
  • Đi khám chuyên khoa cơ xương khớp ngay khi xuất hiện cơn đau kéo dài hoặc đau lan xuống chân tay, tránh tự ý dùng thực phẩm chức năng thay thế điều trị y tế.

Chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tim mạch và giảm viêm toàn thân, nhưng không phải là phương pháp phòng ngừa đau khớp cho người khuân vác nặng. Biện pháp bảo vệ cốt lõi đối với người lao động chân tay vẫn là giảm tải áp lực cơ học, cải thiện tư thế nâng đỡ và nghỉ ngơi hợp lý.