Trả lời ngắn: Một số thử nghiệm nhỏ ở người trưởng thành đang căng thẳng ghi nhận chiết xuất Ashwagandha có thể cải thiện điểm tự đánh giá stress trong vài tuần. Nhưng chưa có bằng chứng lâm sàng đủ tốt cho thấy dược liệu này giảm stress, điều trị mất ngủ hoặc cải thiện sức khỏe ở riêng người làm ca đêm. Ca đêm làm lệch nhịp ngủ – thức; kết quả nghiên cứu ở người làm việc ban ngày không thể tự động áp dụng cho lịch trực xoay ca. Ashwagandha còn có thể gây buồn ngủ, ảnh hưởng tuyến giáp, tương tác thuốc và hiếm khi liên quan tổn thương gan [1–5].

Vì sao người làm ca đêm thường tìm cách giảm stress?

Làm việc khi cơ thể thường chuẩn bị ngủ và cố ngủ ban ngày khiến lịch làm việc xung đột với đồng hồ sinh học. NIOSH mô tả người làm ca đêm có thể khó ngủ đủ hoặc khó duy trì giấc ngủ vì tín hiệu sinh học thúc đẩy tỉnh táo tăng lên vào ban ngày; sự buồn ngủ tại nơi làm việc cũng có thể nặng hơn trong khoảng 2–6 giờ sáng [5]. Mệt mỏi, khó tập trung và cảm giác căng thẳng vì vậy có thể đi cùng nhau, nhưng không phải tất cả đều do “cortisol cao”.

Cortisol thay đổi theo nhịp ngày – đêm và thời điểm thức dậy. Một nghiên cứu quan sát rất nhỏ trên 36 người làm ngày và làm đêm ghi nhận nhịp cortisol nước bọt ở hai nhóm có khác biệt theo thời điểm, đồng thời nhóm làm đêm ngủ ít hơn và có lệch pha xã hội nhiều hơn [6]. Nghiên cứu này không thử Ashwagandha và không thể xác định dược liệu có giúp ích hay không. Nó chỉ nhắc rằng một lần xét nghiệm cortisol, nếu không biết giờ lấy mẫu, thời điểm thức dậy và lịch trực, không đủ để chẩn đoán “rối loạn cortisol” hoặc quyết định uống thảo dược.

Có thử nghiệm Ashwagandha nào ở người làm ca đêm không?

Trong các nghiên cứu lâm sàng và tổng quan được đối chiếu cho bài viết này, chưa thấy thử nghiệm đối chứng chất lượng tốt tuyển riêng người làm ca đêm hoặc người mắc rối loạn giấc ngủ do làm việc theo ca để đánh giá Ashwagandha. Vì vậy, hiện không thể trả lời rằng sản phẩm có giúp họ ngủ ban ngày, tỉnh táo an toàn khi làm đêm, giảm tai nạn do mệt mỏi hay cải thiện sức khỏe lâu dài hay không.

Các bài đăng quảng bá thường lấy nghiên cứu ở người trưởng thành tự báo cáo căng thẳng rồi suy rộng sang người trực đêm. Cách suy luận đó bỏ qua những khác biệt quan trọng: giờ ngủ, ánh sáng, lịch luân phiên, số ca liên tiếp, thời gian hồi phục và bệnh nền. Một chiết xuất có thể thay đổi điểm bảng hỏi sau vài tuần trong một nhóm nghiên cứu, nhưng điều đó không chứng minh hiệu quả trong ca đêm, càng không chứng minh khả năng điều chỉnh nhịp sinh học.

Nghiên cứu ở người trưởng thành nói gì về stress?

Một phân tích gộp công bố năm 2024 tổng hợp các thử nghiệm ngẫu nhiên về Ashwagandha và stress/lo âu. Nhóm tác giả báo cáo khác biệt trung bình có lợi trên một số thang điểm tự đánh giá stress, thang lo âu và nồng độ cortisol so với nhóm đối chứng [1]. Những kết quả đó là tín hiệu đáng nghiên cứu thêm, không phải bằng chứng rằng mọi người dùng sẽ cảm thấy bớt căng thẳng. Thang điểm triệu chứng, một phép đo hormone và chẩn đoán rối loạn lo âu là các kết quả khác nhau.

Các nghiên cứu trong tổng quan dùng công thức, bộ phận cây, liều và thời gian khác nhau; số người tham gia từng thử nghiệm nhìn chung không lớn [1]. Một số nghiên cứu tuyển người khỏe mạnh tự báo cáo stress nhẹ hoặc vừa, loại trừ người có bệnh tâm thần, người dùng thuốc thường xuyên và người có bệnh nền đáng kể. Điều này khiến kết quả khó áp dụng cho người làm ca đêm đang dùng thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc tuyến giáp hoặc có bệnh mạn tính.

Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi năm 2012, 64 người trưởng thành có căng thẳng được phân vào nhóm dùng chiết xuất rễ Ashwagandha hoặc giả dược trong 60 ngày [2]. Chế phẩm nghiên cứu là chiết xuất rễ chuẩn hóa 300 mg mỗi viên, dùng hai lần mỗi ngày. Nhóm tác giả báo cáo điểm trên một số thang tự đánh giá stress và cortisol giảm hơn nhóm giả dược. Tuy nhiên, nghiên cứu diễn ra tại một trung tâm, thời gian ngắn, cỡ mẫu nhỏ và không tuyển người làm ca đêm; nhóm tham gia cũng không đại diện cho người đang dùng nhiều thuốc hoặc có bệnh nền [2]. Không nên biến liều trong thử nghiệm thành hướng dẫn dùng cho độc giả.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2024 tuyển người trưởng thành tự báo cáo stress mạn tính và so sánh ba liều chiết xuất nước từ rễ và lá với giả dược trong tám tuần [3]. Tác giả báo cáo cải thiện một số chỉ số stress ở các nhóm dùng chiết xuất. Đây vẫn là một dạng chế phẩm cụ thể trên người trưởng thành được chọn theo tiêu chí nghiên cứu, không phải thử nghiệm về ca đêm, không xác lập liều chuẩn cho sản phẩm ngoài thị trường và không cho biết tác dụng kéo dài sau khi ngừng dùng.

NCCIH nhận định một số chế phẩm Ashwagandha có thể có ích với stress hoặc mất ngủ, nhưng nhiều thử nghiệm còn nhỏ và sử dụng các chế phẩm khác nhau; bằng chứng về tác dụng với lo âu vẫn chưa rõ [4]. Vì vậy, cách diễn đạt hợp lý là “có tín hiệu ban đầu ở một số người trưởng thành”, không phải “đã chứng minh trị stress cho người làm ca đêm”.

Giảm cortisol có đồng nghĩa hết stress hoặc ngủ tốt hơn không?

Không. Cortisol là một hormone có nhịp tiết tự nhiên và chịu ảnh hưởng bởi giờ thức dậy, giấc ngủ, bệnh cấp tính, thuốc và nhiều yếu tố khác. Mức thấp hơn trong một lần lấy mẫu không tự chứng minh nhịp sinh học đã bình thường, người đó ngủ đủ hơn, giảm nguy cơ tai nạn hoặc đã điều trị được rối loạn stress. Một kết quả có ý nghĩa thống kê cũng chưa chắc tạo ra thay đổi người bệnh nhận thấy trong đời sống.

Để đánh giá lợi ích thực tế cho người làm đêm, thử nghiệm cần tuyển đúng nhóm này, mô tả lịch trực và thời lượng ngủ, đo cả chất lượng giấc ngủ lẫn tỉnh táo trong ca, chức năng ban ngày, tác dụng phụ và kết quả sau khi dừng can thiệp. Các thử nghiệm Ashwagandha hiện có chưa trả lời đầy đủ những câu hỏi đó. Không nên tự xét nghiệm cortisol nhiều lần hoặc mua sản phẩm chỉ để “hạ cortisol” khi chưa có chỉ định y tế.

Ashwagandha có cải thiện giấc ngủ ban ngày hoặc tỉnh táo khi trực không?

Chưa được chứng minh cho người làm ca đêm. Một số nghiên cứu riêng về ngủ được đưa vào tổng quan, nhưng thử nghiệm khác nhau về đối tượng và chế phẩm; dữ liệu đó không khẳng định Ashwagandha điều trị rối loạn giấc ngủ do làm việc theo ca [4]. Tác dụng gây buồn ngủ ở một số người còn có thể bất lợi nếu họ phải lái xe về nhà, vận hành máy móc hoặc cần phản ứng nhanh trong ca.

Không thử sản phẩm lần đầu trước ca trực, trước khi lái xe hoặc khi đang phải vận hành thiết bị nguy hiểm. Đây là biện pháp thận trọng do tác dụng buồn ngủ đã được ghi nhận, không phải một thời điểm dùng đã được kiểm nghiệm trong thử nghiệm ca đêm. Nếu buồn ngủ quá mức, ngủ gật khi lái xe, mất ngủ kéo dài hoặc triệu chứng làm suy giảm khả năng làm việc, nên trao đổi với chuyên gia y tế hoặc dịch vụ sức khỏe nghề nghiệp thay vì cố che lấp bằng thực phẩm bổ sung.

Có nên tự dùng, và ai cần tránh hoặc trao đổi trước?

Không có liều dùng Ashwagandha được xác lập để giảm stress cho người làm ca đêm. Các sản phẩm khác nhau có thể làm từ rễ, lá hoặc phối hợp cả hai; hàm lượng hoạt chất và quy trình chiết xuất cũng khác. Một liều được nghiên cứu trên một chiết xuất không tương đương với bột rễ hoặc viên phối hợp nhiều thành phần bán trên mạng.

NCCIH cho biết Ashwagandha có thể gây buồn ngủ, khó chịu dạ dày, tiêu chảy hoặc nôn; độ an toàn khi dùng lâu hơn khoảng ba tháng chưa được xác định đủ [4]. Hiếm gặp nhưng đã có báo cáo tổn thương gan liên quan đến sản phẩm. Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm, ngứa lan tỏa, buồn nôn kéo dài hoặc đau vùng bụng trên cần được đánh giá y tế; không tiếp tục tự thử một chế phẩm khác để xem triệu chứng có hết không.

Người mang thai nên tránh dùng; người đang cho con bú không nên dùng. NCCIH cũng khuyên tránh hoặc trao đổi kỹ với bác sĩ nếu có bệnh tuyến giáp, bệnh tự miễn, sắp phẫu thuật, ung thư tuyến tiền liệt nhạy cảm hormone hoặc đang dùng thuốc điều trị [4]. Ashwagandha có thể tương tác với thuốc tuyến giáp, thuốc tiểu đường, thuốc huyết áp, thuốc ức chế miễn dịch, thuốc chống co giật và thuốc an thần. Người làm ca đêm dùng thuốc gây buồn ngủ cần đặc biệt thận trọng vì không có dữ liệu đủ để xác định phối hợp này an toàn.

Ưu tiên nào thiết thực hơn cho sức khỏe người làm ca?

Trước tiên, hãy xem lại lịch trực, cơ hội ngủ đủ và điều kiện ngủ ban ngày. NIOSH khuyến nghị người lao động và nơi làm việc chú ý đến sự lệch nhịp ngủ – thức, nguy cơ buồn ngủ trong ca và quãng nghỉ phục hồi giữa các ca [5]. Phòng ngủ tối, yên tĩnh, mát và hạn chế ánh sáng khi cần ngủ ban ngày có thể giúp giảm những tác nhân thường làm giấc ngủ bị gián đoạn; việc điều chỉnh lịch cần phù hợp công việc và sức khỏe của từng người.

Về đồ ăn và thức uống, nên tránh để caffeine làm chậm giấc ngủ dự kiến sau ca; tác động kéo dài khác nhau theo lượng dùng và độ nhạy từng người. Rượu có thể khiến buồn ngủ lúc đầu nhưng làm giấc ngủ kém liền mạch, nên không dùng như thuốc ngủ. Nếu cần thay đổi chế độ ăn hoặc thời điểm dùng thuốc khi làm ca, hãy trao đổi với bác sĩ/dược sĩ, nhất là khi có đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tuyến giáp hoặc đang mang thai.

Nếu lịch làm việc kéo dài gây mất ngủ, lo âu hoặc kiệt sức, đánh giá chuyên môn có thể giúp phân biệt thiếu ngủ do lịch ca, rối loạn giấc ngủ do làm việc theo ca, bệnh lý khác và vấn đề sức khỏe tâm thần. Ashwagandha không thay thế điều chỉnh lịch làm, chăm sóc giấc ngủ, tư vấn tâm lý hoặc điều trị đã được kê. Người muốn đọc thêm về mối liên hệ giữa ca đêm và sức khỏe sinh sản nam có thể xem bài Làm ca đêm ảnh hưởng đến khả năng thụ thai ở nam giới như thế nào?.

Kết luận

Ashwagandha có tín hiệu ban đầu về stress trong một số thử nghiệm ngắn ở người trưởng thành, nhưng chưa có bằng chứng đủ để khuyến nghị cho người làm ca đêm. Không có cơ sở để dùng dược liệu nhằm điều chỉnh cortisol, điều trị mất ngủ do ca kíp, bảo đảm tỉnh táo hay thay thế điều trị. Nếu đang cân nhắc sản phẩm, hãy kiểm tra thành phần và trao đổi với bác sĩ/dược sĩ về thuốc đang dùng, bệnh nền, nguy cơ buồn ngủ và an toàn gan [1–5].

Câu hỏi thường gặp

Ashwagandha đã được thử nghiệm riêng ở nhân viên làm ca đêm chưa? Chưa tìm thấy thử nghiệm đối chứng chất lượng tốt tuyển riêng người làm ca đêm để đánh giá hiệu quả và độ an toàn. Nghiên cứu ở người trưởng thành đang stress không tự đại diện cho nhóm này.

Có nên uống trước ca đêm để giảm stress? Không có thời điểm dùng được chứng minh. Vì sản phẩm có thể gây buồn ngủ, không nên thử lần đầu trước khi lái xe, trực ca hoặc vận hành máy móc.

Giảm cortisol nghĩa là đã hết stress? Không. Cortisol thay đổi theo nhịp ngày – đêm và thời điểm thức; một thay đổi xét nghiệm không chứng minh người đó ngủ tốt hơn hoặc đã điều trị được stress.

Có liều Ashwagandha chuẩn cho người làm ca đêm không? Chưa có. Các thử nghiệm dùng chiết xuất và liều khác nhau trong thời gian ngắn; không thể áp dụng nguyên liều nghiên cứu cho sản phẩm thương mại khác.

Ashwagandha có tương tác với thuốc ngủ hoặc thuốc an thần không? Dữ liệu tương tác cụ thể còn hạn chế, trong khi NCCIH ghi nhận nguy cơ tương tác với thuốc an thần và một số nhóm thuốc khác. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi phối hợp.

Người có bệnh tuyến giáp có nên dùng không? NCCIH không khuyến nghị tự dùng cho người mắc bệnh tuyến giáp; Ashwagandha cũng có thể tương tác với thuốc hormone tuyến giáp. Cần trao đổi với bác sĩ đang điều trị.

Làm gì nếu buồn ngủ nguy hiểm hoặc mất ngủ kéo dài? Không tự tăng liều thảo dược. Tránh lái xe khi buồn ngủ và tìm đánh giá y tế hoặc dịch vụ sức khỏe nghề nghiệp để xem xét lịch ca, rối loạn giấc ngủ và nguyên nhân khác.