Cây cảnh quen thuộc và lời đồn về công dụng trị khuẩn
Mai chiếu thủy từ lâu đã là loại cây cảnh quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam nhờ dáng thế đẹp và hoa tỏa hương thơm thanh khiết. Gần đây, trong đời sống dân gian và các hội nhóm mạng xã hội, xuất hiện không ít lời truyền miệng về việc sử dụng vỏ và rễ loại cây này để làm nước ngâm rửa, bôi đắp trị mụn nhọt, vết thương nhiễm trùng hoặc bệnh răng miệng. Điều này khiến nhiều người băn khoăn liệu khả năng kháng khuẩn của mai chiếu thủy có thực sự được khoa học chứng minh hay chỉ là kinh nghiệm đồn thổi?
Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y học chứng cứ: Các nghiên cứu thực vật học sơ bộ mới chỉ ghi nhận tiềm năng kháng khuẩn ở quy mô ống nghiệm (in vitro) của một số loài thuộc cùng chi hoặc họ thực vật liên quan [1]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người xác nhận việc dùng rễ hay vỏ cây mai chiếu thủy có thể điều trị khỏi các bệnh lý nhiễm trùng. Mọi hành vi tự ý điều chế, sử dụng loại cây này để thay thế thuốc chữa bệnh đều tiềm ẩn rủi ro khôn lường cho sức khỏe.
Cơ chế tác động kháng khuẩn được giải thích thế nào?
Trong tự nhiên, thực vật tự tổng hợp hàng loạt hợp chất chuyển hóa thứ cấp để bảo vệ bản thân trước sự tấn công của sâu bọ, vi nấm và vi khuẩn ngoài môi trường. Các nghiên cứu tổng quan dược lý chỉ ra rằng nhiều chiết xuất thực vật chứa các hoạt chất sinh học mang khả năng làm biến tính protein, phá vỡ cấu trúc màng tế bào của vi sinh vật hoặc can thiệp vào chu trình nhân lên của chúng [2].
Khi thực hiện chiết xuất bằng dung môi (như cồn hoặc nước nóng), các phân tử hoạt tính này được cô đặc lại và thử nghiệm trực tiếp trên đĩa nuôi cấy vi khuẩn. Nếu có hiệu lực, các chất này sẽ tạo ra một vùng vô khuẩn xung quanh đĩa thử nghiệm, ngăn chặn sự phát triển của vi sinh vật gây hại [3], [1]. Dù vậy, cơ chế trên đĩa thí nghiệm hoàn toàn khác biệt với phản ứng phức tạp trong cơ thể sống, nơi thuốc phải vượt qua các rào cản hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ.
Phòng thí nghiệm nói gì qua các thử nghiệm in vitro?
Để tìm hiểu khả năng kháng khuẩn của mai chiếu thủy, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá phổ kháng khuẩn của nhiều loài cây dược liệu và cây cảnh khác nhau.
Một nghiên cứu sàng lọc quy mô lớn công bố năm 2006 đã đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của 35 loài thực vật thuộc 20 họ khác nhau trên các chủng vi khuẩn phân lập từ bệnh viện [1]. Trong số này, có 43% số cây thử nghiệm thể hiện hoạt tính kháng khuẩn, và 15 loài thuộc 10 họ có tác dụng chống lại cả vi khuẩn Gram dương lẫn Gram âm [1]. Đáng chú ý, loài Wrightia tinctoria (cùng chi Wrightia với mai chiếu thủy Wrightia religiosa) được ghi nhận là một trong 4 loài cây có hoạt tính ức chế đáng kể đối với vi khuẩn Gram dương [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chiết xuất lá của các loài thực vật thử nghiệm có tỷ lệ ức chế khác nhau: Staphylococcus aureus (40%), Escherichia coli (28%), Shigella sp (25%), Salmonella sp (22%), Pseudomonas aeruginosa và Bacillus subtilis (20%), Klebsiella pneumoniae và Proteus vulgaris (17%), Vibrio cholera (14%) và Corynebacterium diphtheriae (11%) [1].
Bên cạnh đó, các loài cây thuộc họ thực vật lân cận cũng cho thấy tiềm năng kháng khuẩn và nấm trong khoang miệng. Một nghiên cứu in vitro năm 2016 sử dụng phương pháp khuếch tán đĩa giấy Kirby-Bauer trên dịch chiết vỏ và thân cây cồn 67% cho thấy hoạt tính ức chế vi khuẩn mảng bám ban đầu và vi khuẩn gây bệnh nha chu [3]. Kết quả đo đường kính vòng ức chế (ZOI) ghi nhận Glycyrrhiza glabra đạt hiệu quả cao với ZOI là 9,2 ± 1,09 mm sau 24 giờ, trong khi mẫu vỏ/thân Ficus religiosa thể hiện tác dụng kháng khuẩn mảng bám ở mốc 48 giờ với đường kính vòng ức chế đạt 2,6 ± 0,54 mm [3].
Ở mảng kháng nấm, thử nghiệm năm 2016 trên nấm men Candida albicans trong khoang miệng bằng dịch chiết ethanol 67% cho thấy đường kính vòng ức chế của Glycyrrhiza glabra lần lượt là 19,8 ± 0,83 mm (24 giờ), 19,4 ± 0,54 mm (48 giờ) và 18,2 ± 1,09 mm (72 giờ) [4]. Phân tích thống kê Tukey's post hoc trong nghiên cứu này chỉ ra rằng hiệu quả kháng nấm của Ficus religiosa và Plantago major không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê so với thuốc kháng nấm tiêu chuẩn itraconazole 10 mcg [4].
Không chỉ ức chế chủng nhạy cảm thông thường, các nhà khoa học còn thử nghiệm dịch chiết thực vật trên vi khuẩn kháng thuốc. Nghiên cứu năm 2010 đã đánh giá dịch chiết cồn nóng từ vỏ cây kết hợp với các loại lá dược liệu khác nhau [5]. Khi phối hợp dịch chiết vỏ cây và đưa vào các dạng nền thuốc mỡ như polyethylene glycol, gelatin, sodium alginate, carbopol, tá dược kem và mật ong, chế phẩm thể hiện hoạt tính diệt khuẩn trong vòng 2 giờ đối với chủng vi khuẩn đa kháng thuốc Pseudomonas spp. phân lập từ nhiễm trùng da và mô mềm [5].
Lợi ích tiềm năng và khoảng cách bằng chứng
Những dữ liệu trên đem lại cái nhìn lạc quan về nguồn dược liệu tự nhiên trong bối cảnh tình trạng vi khuẩn kháng kháng sinh ngày càng gia tăng trên toàn cầu [5]. Các nghiên cứu đã cho thấy methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA) hay Enterococcus faecium kháng vancomycin là tác nhân hàng đầu gây nhiễm trùng da, mô mềm, viêm nang lông, nhọt và nhiễm trùng vết bỏng [5]. Hoạt tính sinh học của các hợp chất từ vỏ và thân cây mở ra hướng đi cho việc nghiên cứu phát triển các dạng thuốc bôi ngoài da mới [5].
Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn rất lớn của các bằng chứng này. Tất cả các kết quả khả quan nêu trên mới chỉ được thực hiện trên đĩa thạch hoặc ống nghiệm trong điều kiện môi trường nhân tạo vô trùng [3], [1]. Hiệu quả trên đĩa petri không đồng nghĩa với hiệu quả khi áp dụng trên da hoặc cơ thể sống. Chưa có bất kỳ thử nghiệm nào đánh giá độc tính tế bào, khả năng kích ứng mô, khả năng hấp thu qua da cũng như tính an toàn của dịch chiết rễ và vỏ mai chiếu thủy trên người.
Những hiểu lầm nguy hại cần tránh
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ". Rất nhiều người khi thấy trên da có vết thương hở, vết loét, nhọt sưng đau đã tự ý giã rễ hoặc cạo vỏ cây mai chiếu thủy để đắp trực tiếp. Hành động này vô cùng nguy hiểm vì vỏ cây ngoài tự nhiên chứa đầy nấm mốc, bụi bẩn, tạp chất và vi khuẩn hoại thư. Việc đắp trực tiếp lên da bị tổn thương dễ gây nhiễm trùng thứ phát, hoại tử mô và nhiễm trùng huyết.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng hoạt tính ức chế trong phòng thí nghiệm với tác dụng "chữa khỏi bệnh". Chiết xuất được dùng trong nghiên cứu là cao chiết tinh khiết qua các dung môi chuẩn hóa (như cồn hoặc chiết xuất nhiệt) với nồng độ xác định [3], [5]. Nước nấu hoặc rượu ngâm rễ cây tại nhà hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, thậm chí có thể chứa các độc tố thực vật chưa được loại bỏ. Không có cơ sở nào để coi dịch ngâm rễ mai chiếu thủy là thuốc kháng sinh thay thế phác đồ y khoa.
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về rễ và vỏ mai chiếu thủy trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền suy giảm miễn dịch. Do đó, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không được sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ loại cây này.
Những người đang có vết thương hở, vết bỏng diện rộng, viêm da tiếp xúc hoặc các bệnh lý ngoài da mạn tính càng phải tránh xa việc bôi đắp cây cảnh không rõ nguồn gốc. Sự tiếp xúc giữa mô tổn thương với dịch cây lạ có thể khởi phát phản ứng dị ứng nghiêm trọng, sốc phản vệ hoặc bội nhiễm vi khuẩn kháng thuốc nguy hiểm [5].
Cách ứng xử đúng và khuyến cáo thực tế
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho bản thân và gia đình, người dân chỉ nên thưởng thức mai chiếu thủy như một loài hoa cảnh thưởng ngoạn trong khuôn viên nhà. Không nên tự ý thu hái, phơi khô, ngâm rượu, đun nước uống hay chế biến rễ và vỏ mai chiếu thủy dưới bất kỳ hình thức nào nhằm mục đích kháng khuẩn hay trị bệnh.
Khi gặp các vấn đề về nhiễm trùng ngoài da, mụn nhọt hay tổn thương nha chu, giải pháp đúng đắn duy nhất là đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám và kê đơn thuốc điều trị chuẩn hóa. Nếu quan tâm đến các sản phẩm chiết xuất từ thảo dược, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn để lựa chọn những chế phẩm đã qua thử nghiệm lâm sàng, được cơ quan y tế cấp phép lưu hành.
Tóm lại, dù các nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy tiềm năng kháng khuẩn thú vị của các loài thực vật cùng nhóm [1], mai chiếu thủy vẫn chưa đủ cơ sở khoa học để trở thành thuốc chữa bệnh. Sự tỉnh táo trước những lời đồn thổi dân gian sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe bản thân một cách khoa học và an toàn nhất.
