Băn khoăn về men bia và đường huyết
Nhiều người mắc đái tháo đường luôn tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để kiểm soát đường huyết bên cạnh thuốc điều trị. Men bia nổi lên như một thực phẩm bổ sung nhận được nhiều sự quan tâm. Nhiều lời đồn cho rằng đây là liệu pháp hỗ trợ điều hòa đường máu rất hiệu quả.
Nghiên cứu lâm sàng cho thấy men bia, đặc biệt là loại giàu crom, có thể hỗ trợ cải thiện chỉ số đường huyết đói, HbA1c và độ nhạy insulin ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 [1]. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ đóng vai trò hỗ trợ kết hợp điều trị thông thường, không thể thay thế phác đồ y khoa [1].
Men bia là gì và vì sao lại tác động được tới quá trình chuyển hóa đường trong cơ thể? Việc tìm hiểu cơ chế sinh học sẽ giúp người bệnh có cái nhìn khoa học và đúng đắn nhất.
Cơ chế tác động: Yếu tố dung nạp glucose và crom
Cơ chế chính giúp men bia tác động lên chuyển hóa carbohydrate nằm ở hàm lượng crom và phức hợp yếu tố dung nạp glucose (GTF) [1]. Men bia được xem là nguồn cung cấp dồi dào yếu tố dung nạp glucose tự nhiên, giúp tăng cường hoạt tính của thụ thể insulin [1]. Khi insulin hoạt động hiệu quả hơn, tế bào sẽ hấp thu đường từ máu tốt hơn [1].
Crom hữu cơ trong men bia tham gia vào chuyển hóa tinh bột và chất béo [2]. Nó kích thích tế bào nhạy cảm hơn với tín hiệu insulin đưa glucose vào mô [1]. Ngoài ra, bổ sung crom từ men bia còn ghi nhận khả năng hỗ trợ cải thiện chức năng tế bào beta của tuyến tụy [2].
Cơ chế này đã được nhiều nhóm nghiên cứu đưa vào thử nghiệm trên người bệnh nhằm đánh giá hiệu quả thực tế.
Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nói gì?
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng công bố năm 2013 thực hiện trên 84 người bệnh đái tháo đường tuýp 2 (21 nam, 63 nữ, tuổi trung bình 46,3) [1]. Nhóm can thiệp dùng 1800 mg men bia mỗi ngày (chia 6 viên 300 mg) trong 12 tuần, nhóm chứng dùng giả dược [1]. Kết quả cho thấy đường huyết lúc đói, chỉ số HbA1c và độ nhạy insulin ở nhóm dùng men bia cải thiện rõ rệt so với nhóm giả dược (lần lượt P = 0,002, P < 0,001, P = 0,02 sau hiệu chỉnh giá trị ban đầu), trong khi chỉ số khối cơ thể không đổi [1].
Ở một nhánh nghiên cứu khác trên chính nhóm bệnh nhân này (ban đầu tuyển 90 người, 84 người hoàn thành), các nhà khoa học nhận thấy huyết áp tâm thu và tâm trương giảm lần lượt 4,1 mmHg và 5,7 mmHg sau 12 tuần bổ sung men bia 1800 mg/ngày [3]. Tuy vậy, các chỉ số mỡ máu như LDL-c, HDL-c, triglyceride và cholesterol không thay đổi có ý nghĩa thống kê [3].
Trước đó, một nghiên cứu chéo mù đôi 4 giai đoạn năm 2000 trên 78 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 so sánh men bia (chứa 23,3 microgam Cr/ngày) với crom vô cơ (200 microgam Cr/ngày), mỗi đợt kéo dài 8 tuần [4]. Kết quả ghi nhận men bia làm giảm đường huyết đói, đường huyết sau nạp 75g glucose, fructosamine và triglyceride, đồng thời tăng HDL-cholesterol [4]. Tỷ lệ bệnh nhân đáp ứng tích cực với men bia cao hơn so với crom vô cơ, crom được cơ thể giữ lại tốt hơn, và liều thuốc điều trị (đặc biệt là Glibenclamide) giảm nhẹ [4].
Tuy nhiên, kết quả không phải lúc nào cũng đồng nhất. Nghiên cứu năm 2011 trên 20 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 dùng men bia chứa 500 microgam Cr/ngày trong 8 tuần theo thiết kế chéo mù đôi [2]. Dù nồng độ crom trong huyết thanh tăng 116% và chỉ số chức năng tế bào beta tăng 18,8%, các tác giả kết luận men bia giàu crom chỉ có tiềm năng hạ đường huyết yếu và không làm thay đổi các chỉ số mỡ máu hay thể trọng [2].
Bằng chứng trên người cao tuổi và các nghiên cứu khác
Ảnh hưởng của men bia cũng được ghi nhận trên những đối tượng lớn tuổi. Một thử nghiệm năm 1980 trên 24 người tình nguyện cao tuổi (tuổi trung bình 78, bao gồm 8 người đái tháo đường không phụ thuộc insulin nhẹ) cho dùng 9 g men bia giàu crom mỗi ngày trong 8 tuần [5]. Nhóm đối chứng sử dụng men torula nghèo crom [5].
Kết quả cho thấy ở nhóm dùng men bia giàu crom, khả năng dung nạp glucose được cải thiện đáng kể, lượng insulin tiết ra giảm và độ nhạy insulin tăng lên [5]. Lượng cholesterol và lipid toàn phần cũng giảm, đặc biệt rõ rệt ở những người có cholesterol ban đầu trên 300 mg/dl [5]. Ngược lại, nhóm dùng men torula nghèo crom không có thay đổi đáng kể về dung nạp glucose hay lipid máu [5].
Một nghiên cứu bán thực nghiệm năm 2012 theo dõi 55 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 kèm tăng cholesterol máu uống 12 viên men bia 300 mg mỗi ngày (mỗi viên chứa 1,2 microgam crom) trong 8 tuần [6]. Sau 8 tuần, đường huyết đói giảm có ý nghĩa (P = 0,043), đồng thời triglyceride và LDL-C giảm, còn HDL-C tăng lên [6].
Các thử nghiệm trên động vật cũng bổ sung thêm góc nhìn đa chiều. Thử nghiệm năm 2020 trên chuột Wistar bị tiểu đường do streptozotocin cho thấy chiết xuất men bia chứa GTF làm giảm đáng kể đường huyết và cải thiện lipid máu sau 4 tuần [7]. Ngược lại, nghiên cứu năm 1989 trên chuột đột biến gen đái tháo đường C57BL/KsJ db/db lại ghi nhận men bia không cải thiện được dung nạp glucose hay độ nhạy insulin sau 56 ngày [8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Các dữ liệu lâm sàng cho thấy men bia có thể đem lại lợi ích trong việc hỗ trợ kiểm soát đường huyết lúc đói, giảm HbA1c và tăng độ nhạy insulin [1]. Một số nghiên cứu ghi nhận thêm tác dụng hạ huyết áp nhẹ hoặc cải thiện mỡ máu ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 [2, 8].
Tuy nhiên, giới hạn bằng chứng hiện nay vẫn còn tồn tại. Quy mô các nghiên cứu nhìn chung còn nhỏ, thời gian can thiệp ngắn (thường chỉ 8 đến 12 tuần) [1, 4, 8]. Mức độ đáp ứng giữa các nghiên cứu có sự khác biệt, có nghiên cứu ghi nhận hiệu quả rõ rệt trên HbA1c [1], nhưng nghiên cứu khác chỉ nhận định men bia có tiềm năng hạ đường huyết yếu [2].
Men bia cần được hiểu đúng là liệu pháp dinh dưỡng bổ trợ, không thể đứng độc lập để chữa bệnh đái tháo đường.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là uống bia có thể mang lại tác dụng tương tự như bổ sung men bia. Bia chứa cồn và nhiều năng lượng rỗng, hoàn toàn không tương đồng với men bia khô đã qua chế biến hay tinh chế dùng trong nghiên cứu y học. Cồn trong bia thậm chí còn gây rối loạn kiểm soát đường huyết nghiêm trọng.
Nhiều người cũng lầm tưởng men bia có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ đường huyết hoặc insulin. Dù có nghiên cứu ghi nhận liều thuốc hạ đường huyết giảm nhẹ ở một số bệnh nhân khi dùng men bia [4], việc tự ý ngưng thuốc điều trị là hành vi cực kỳ nguy hiểm có thể dẫn đến biến chứng cấp tính.
Ngoài ra, men bia không phải thảo dược có tác dụng giảm cân nhanh chóng. Các thử nghiệm lâm sàng đều chỉ ra chỉ số khối cơ thể và cân nặng không suy giảm đáng kể sau thời gian can thiệp bằng men bia [1, 2, 4].
Ai nên thận trọng khi dùng men bia?
Người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường (như metformin, glibenclamide hay tiêm insulin) cần đặc biệt thận trọng [4]. Sự cộng hưởng giữa men bia và thuốc hạ đường huyết có thể làm tăng nguy cơ tụt đường huyết quá mức nếu không theo dõi sát [3, 5].
Hiện chưa có nghiên cứu đánh giá mức độ an toàn và hiệu quả của men bia giàu crom trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; các dữ liệu hiện có mới chỉ thực hiện trên người trưởng thành và người cao tuổi mắc đái tháo đường tuýp 2 hoặc động vật [1, 4, 6, 7]. Nhóm đối tượng này không nên tự ý sử dụng khi chưa có chỉ định chuyên môn.
Bệnh nhân mắc bệnh nền phức tạp, bệnh thận mạn hoặc có tiền sử dị ứng với nấm men cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Người bệnh đái tháo đường tuýp 2 muốn bổ sung men bia cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được tư vấn dạng bào chế và liều dùng thích hợp. Trong các nghiên cứu lâm sàng, liều lượng được sử dụng dao động từ 1800 mg men bia mỗi ngày (chia làm các viên nhỏ 300 mg) trong 12 tuần [1, 2], hoặc dùng chế phẩm men bia cung cấp từ 23,3 đến 500 microgam crom mỗi ngày trong 8 tuần [3, 4].
Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các sản phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc hàm lượng crom. Cần chia nhỏ liều uống trong ngày theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chuyên gia y tế, uống cùng bữa ăn để hạn chế khó chịu đường tiêu hóa.
Song song với việc bổ sung, việc tự đo đường huyết tại nhà là bắt buộc để theo dõi kịp thời sự dao động của chỉ số đường máu. Men bia chỉ phát huy vai trò hỗ trợ khi đi kèm chế độ ăn giảm đường bột tinh chế và vận động thể lực đều đặn.
Men bia giàu crom mở ra triển vọng hỗ trợ kiểm soát đường huyết và cải thiện độ nhạy insulin cho bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 [1]. Tuy vậy, sản phẩm này chỉ đóng vai trò đồng hành cùng lối sống lành mạnh và phác đồ y khoa chuẩn mực [1]. Bệnh nhân hãy luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng để đảm bảo an toàn tuyệt đối.
