Nhiều thai phụ khi thấy mắt cá chân sưng to hoặc số đo huyết áp nhích nhẹ liền vội vàng cắt bỏ hoàn toàn gia vị trong bữa ăn. Nỗi sợ nhiễm độc thai nghén khiến trào lưu ăn nhạt tuyệt đối lan truyền rộng rãi trong các hội nhóm làm mẹ.

Tuy nhiên, kiêng muối ngặt nghèo không giúp phòng ngừa phù chân hay tăng huyết áp thai kỳ [1]. Trái lại, cắt giảm natri cực đoan có thể gây hạ natri máu ở trẻ sơ sinh [2], ảnh hưởng xấu đến sự thích nghi sinh lý bình thường của cơ thể mẹ trong thai kỳ [1, 6].

Hiểu lầm phổ biến về muối và phù chân khi mang thai

Nhiều người mặc định cơ chế giữ muối gây ứ nước ở người bình thường cũng áp dụng nguyên vẹn cho thai phụ. Khi chân sưng húp, phản xạ đầu tiên thường là nấu nướng không nêm muối, thậm chí kiêng cả thực phẩm chứa natri tự nhiên. Đây là nhận thức chưa chính xác xuất phát từ việc đánh đồng phù sinh lý với các bệnh lý tim mạch mạn tính.

Ở người mang thai, lượng nước toàn cơ thể gia tăng tự nhiên [3]. Trong đó, ít nhất 25% lượng dịch lỏng chuyển dịch vào khoang gian bào, biểu hiện rõ nhất trên lâm sàng là tình trạng phù ở cẳng chân và bàn chân [3]. Tình trạng tích tụ dịch này đi kèm sự tích lũy natri lũy tiến, biến đổi áp lực thẩm thấu nội mạch và thay đổi hydrat hóa của chất nền ngoại bào [3]. Vì vậy, sưng phù chi dưới là hiện tượng sinh lý bình thường gặp ở hầu hết phụ nữ mang thai [4, 8].

Đáng chú ý, các hướng dẫn y khoa nhấn mạnh triệu chứng phù nề không được dùng làm tiêu chuẩn bắt buộc để chẩn đoán tiền sản giật [4, 8]. Phù nề xuất hiện do hiện tượng giữ nước tự nhiên của cơ thể mẹ để chuẩn bị nuôi dưỡng thai nhi, chứ không hoàn toàn do dư thừa lượng muối ăn vào [4, 8].

Cơ chế sinh học: Vì sao thai kỳ không cần kiêng natri?

Ở người bình thường, ăn nhiều muối kích thích giữ nước nội mạch làm huyết áp tăng vọt. Tuy nhiên, trong thai kỳ, tuần hoàn của người mẹ trải qua quá trình tái cấu trúc sâu sắc để đảm bảo dòng máu nuôi dưỡng bánh nhau [4]. Nếu ép cơ thể theo chế độ ăn quá nhạt, thể tích huyết tương giảm sút, cản trở việc tưới máu đến thai nhi [4].

Nghiên cứu trên mô hình động vật năm 2025 chỉ ra sự giữ nước ở mô trong thai kỳ chịu ảnh hưởng lớn từ kali - một chất thẩm thấu nội bào thiết yếu cho sự phân chia tế bào - chứ không chỉ riêng natri [5]. Thai chuột ghi nhận lượng nước và kali tăng rõ rệt ở mô da so với cá thể không mang thai, trong khi tỷ lệ natri tương đối không biến đổi [5]. Khi thiếu hụt kali, cơ thể mẹ phải huy động kali từ khối cơ bắp để bù đắp cho thai, làm giảm tăng trưởng bào thai [5]. Điều này cho thấy cân bằng dịch thai kỳ là mạng lưới phức tạp của nhiều chất điện giải, việc cắt giảm đơn độc natri không giải quyết được căn nguyên ứ dịch.

Mặt khác, cơ chế bệnh sinh của tiền sản giật xuất phát từ sự biến đổi bất thường của các động mạch xoắn và tổn thương nội mô đa cơ quan [4]. Quá trình này liên quan mật thiết đến stress oxy hóa bánh nhau, gia tăng các sản phẩm phụ peroxy hóa lipid và cytokine gây viêm, làm tổn thương màng lọc cầu thận và gây protein niệu [6]. Huyết áp tăng vọt trong tiền sản giật là hiện tượng thứ phát đi kèm, do đó việc giảm muối trong khẩu phần ăn không thể can thiệp vào chuỗi tổn thương gốc rễ này [1, 6].

Các nghiên cứu nói gì về chế độ ăn nhạt ở thai phụ?

Các nghiên cứu lâm sàng trên người đã bác bỏ quan điểm cho rằng giảm natri giúp điều trị hoặc cải thiện tiền sản giật [1, 2].

Một nghiên cứu hồi cứu tại bệnh viện trên 160 bệnh nhân tiền sản giật giai đoạn 1989 - 1993 đã theo dõi nồng độ natri huyết thanh ở các mốc: khi nhập viện, mức thấp nhất trước sinh, ngay sau sinh và từ 3 đến 8 ngày hậu sản [2]. Kết quả ghi nhận nồng độ natri huyết thanh trung bình lúc nhập viện là 135,6 mmol/l, giảm xuống mức thấp nhất trước sinh là 134,9 mmol/l và tiếp tục hạ còn 134,0 mmol/l sau sinh [2]. Phân tích thống kê cho thấy không có bất kỳ mối liên hệ nào giữa nồng độ natri máu với các triệu chứng lâm sàng như huyết áp tâm trương, mức độ phù, protein niệu hay tăng phản xạ [2].

Nghiên cứu cũng ghi nhận 5 bệnh nhân có nồng độ natri máu tụt rất thấp, chạm mức 130 mmol/l [2]. Hậu quả là 3 trong số 5 đứa trẻ sinh ra từ các bà mẹ này bị hạ natri máu, trong đó 2 trẻ phải can thiệp bổ sung natri y tế khẩn cấp [2]. Từ kết quả này, các tác giả kết luận không có căn cứ ủng hộ chế độ ăn nhạt để điều trị tiền sản giật vì không làm giảm triệu chứng mà còn gây nguy cơ hạ natri máu cho trẻ sơ sinh [2].

Một bài tổng quan công bố năm 2018 tổng hợp các dữ liệu y khoa cũng xác nhận chưa có bằng chứng thuyết phục nào cho thấy giảm muối giúp phòng ngừa hay điều trị tăng huyết áp thai kỳ [1]. Do đó, các hướng dẫn sản khoa hiện hành không khuyến nghị hạn chế natri trong thai kỳ để ngăn chặn tiền sản giật hay tăng huyết áp thai kỳ [1]. Tương tự, một nghiên cứu tổng quan năm 2013 về huyết áp ở phụ nữ nhấn mạnh các biện pháp can thiệp phi dược lý cần được khuyến khích mạnh mẽ, ngoại trừ việc kiêng cữ natri trong thai kỳ [4].

Dù vậy, tiền sử huyết áp thai kỳ lại để lại hệ lụy lâu dài [1, 6]. Một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện trên 40 phụ nữ tiền mãn kinh sau sinh 10 năm cho thấy những người từng bị tiền sản giật nặng có độ nhạy cảm muối của huyết áp cao hơn nhóm đối chứng [7]. Khi ăn nhiều muối, huyết áp tâm thu/tâm trương ban ngày của nhóm từng bị tiền sản giật tăng từ 115/79 mmHg lên 123/80 mmHg, chỉ số nhạy cảm natri (SSI) đạt 51,2 so với mức 6,6 của nhóm bình thường [7]. Nghiên cứu chỉ ra cơ địa nhạy cảm muối xuất hiện ở giai đoạn muộn sau sinh, củng cố quan điểm việc can thiệp muối cần đặt đúng thời điểm thay vì áp dụng máy móc lúc đang có thai [7].

Nhận diện triệu chứng nguy hiểm và cảnh báo thuốc

Phù sinh lý ở cẳng chân thường lành tính, giảm bớt sau khi nằm nghỉ kê cao chân [3]. Tuy nhiên, nếu phát hiện phù ở các vị trí không điển hình, phù một bên chân hoặc sưng nề mặt, tay đột ngột, thai phụ phải đến bệnh viện kiểm tra ngay để loại trừ các biến chứng thai kỳ nguy hiểm khác [3].

Trong trường hợp tiền sản giật nặng, tình trạng quá tải dịch có thể dẫn đến biến chứng phù phổi đe dọa tính mạng [8]. Về điều trị, thuốc lợi tiểu tuyệt đối không được dùng tùy tiện để xử lý phù thông thường trong thai kỳ mà chỉ giới hạn nghiêm ngặt trong điều trị biến chứng phù phổi của tiền sản giật [3]. Đồng thời, các nhóm thuốc tim mạch tác động lên hệ renin-angiotensin (như thuốc ức chế men chuyển, ức chế thụ thể angiotensin) cũng chống chỉ định cho phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú vì nguy cơ độc tính cao [4].

Để dự phòng tiền sản giật cho nhóm nguy cơ cao, y học hiện đại ưu tiên sử dụng aspirin liều thấp theo chỉ định chuyên khoa từ tam cá nguyệt đầu chứ không sử dụng biện pháp ăn kiêng muối [8].

Lời khuyên dinh dưỡng cân bằng cho mẹ bầu

Thay vì cắt bỏ muối cực đoan dẫn đến chán ăn, suy nhược và đe dọa sức khỏe thai nhi, mẹ bầu nên duy trì mức nêm nếm gia vị vừa phải:

  • Giữ thói quen ăn uống cân bằng, nêm lượng muối vừa miệng, không ăn mặn chát nhưng tuyệt đối không nấu nướng nhạt thếch.
  • Hạn chế các nguồn muối ẩn có hại từ thực phẩm siêu chế biến, đồ đóng hộp, dưa cà muối chua hay snack mặn.
  • Chú trọng bổ sung đa dạng thực phẩm tự nhiên giàu khoáng chất để hỗ trợ cân bằng điện giải và tích trữ dịch mô khỏe mạnh [5].
  • Uống đủ nước hàng ngày; khi làm việc hoặc nghỉ ngơi, nên kê cao chân nhẹ nhàng để hỗ trợ tuần hoàn máu trở về tim, giảm ứ dịch sinh lý ở mắt cá chân.

Phù chân sinh lý là phản ứng tự nhiên của cơ thể để nuôi dưỡng thai nhi phát triển. Hãy ăn uống đủ chất, nêm gia vị vừa phải và đi khám thai định kỳ theo lịch hẹn thay vì tự ý áp dụng các chế độ ăn kiêng hà khắc.