Đúng hay sai: Uống nước có ga giúp tiêu hóa thức ăn nhanh hơn?

Sau những bữa ăn nhiều dầu mỡ hoặc quá no, nhiều người thường có thói quen tìm ngay đến một lon nước ngọt có ga hay một ly nước khoáng có ga mát lạnh. Thói quen này bắt nguồn từ cảm giác quen thuộc: chỉ vài phút sau khi uống, một tiếng ợ hơi vang lên mang lại sự khoan khoái tức thì, khiến nhiều người tin rằng thức ăn đang được tiêu hóa nhanh hơn.

Tuy nhiên, cảm giác nhẹ bụng sau khi ợ hơi phần lớn chỉ là sự giải tỏa cơ học tạm thời. Nước có ga không phải là thần dược giúp dạ dày co bóp nhanh hơn hay phân giải thức ăn thần tốc, thậm chí khí carbon dioxide hòa tan tạo thành acid carbonic còn có thể gây tác dụng ngược như chướng hơi, đầy bụng và kích ứng niêm mạc tiêu hóa nếu lạm dụng.

Ợ hơi sau khi uống nước có ga: Vì sao tạo cảm giác nhẹ bụng giả tạo?

Nhiều người lầm tưởng rằng tiếng ợ hơi sau khi uống nước có ga là dấu hiệu thức ăn đã bắt đầu được tiêu hóa và đẩy xuống ruột non. Thực tế, đây hoàn toàn là một hiện tượng vật lý học đơn thuần xảy ra tại dạ dày.

Nước có ga chứa khí carbon dioxide ($CO_2$) được nén dưới áp suất cao. Khi vào trong môi trường ấm của dạ dày, nhiệt độ cơ thể làm khí $CO_2$ nhanh chóng tách ra khỏi chất lỏng, giãn nở thể tích và tích tụ tại phần đáy dạ dày. Sự tích tụ khí đột ngột này làm căng giãn thành dạ dày cục bộ, kích thích thụ thể cơ học và gây áp lực lên cơ vòng thực quản dưới. Khi cơ vòng này mở ra để giải phóng bớt áp lực, khí thoát ngược lên thực quản qua đường miệng, tạo nên cơn ợ hơi. Sự sụt giảm áp lực đột ngột sau khi khí thoát ra tạo cảm giác "nhẹ bụng", nhưng khối thức ăn rắn vẫn nằm nguyên trong lòng dạ dày và chưa hề được làm rỗng nhanh hơn.

Ngược lại, nếu lượng khí này không được thoát ra ngoài kịp thời qua đường ợ hơi, nó sẽ di chuyển xuống ruột non hoặc tiếp tục gây căng trướng dạ dày. Điều này dẫn đến cảm giác óc ách, căng tức khó chịu, thậm chí làm nặng thêm tình trạng trào ngược acid dạ dày lên thực quản.

Nghiên cứu khoa học nói gì về nước có ga và chức năng tiêu hóa?

Để đánh giá khách quan tác động của loại thức uống này lên hệ tiêu hóa, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh có triệu chứng khó tiêu chức năng.

Một nghiên cứu công bố năm 2002 đã đánh giá tác động của nước có ga trên bệnh nhân mắc chứng khó tiêu chức năng và táo bón thứ phát ^[1]. Thử nghiệm được thiết kế ngẫu nhiên, mù đôi trên 21 bệnh nhân, chia thành hai nhóm: một nhóm gồm 10 người uống nước có ga và nhóm còn lại gồm 11 người uống nước máy thông thường trong gần 15 ngày ^[1]. Kết quả cho thấy điểm số khó tiêu ở nhóm uống nước có ga giảm đáng kể từ 7,9 ± 2,8 xuống còn 5,4 ± 1,7 (p < 0,05), trong khi nhóm uống nước máy gần như không đổi (từ 9,7 ± 5,3 thành 9,9 ± 4,0) ^[1]. Điểm số táo bón cũng giảm rõ rệt ở nhóm nước có ga từ 16,0 ± 3,9 xuống 12,1 ± 4,4 (p < 0,05), đồng thời khả năng co bóp tống xuất mật của túi mật được cải thiện rõ rệt (tăng độ co bóp từ 39,9 ± 16,1% lên 53,6 ± 16,7%, p < 0,01) ^[1].

Mặc dù nghiên cứu này ghi nhận nước có ga giúp giảm cảm giác no sớm và cải thiện triệu chứng khó tiêu, nhưng kích thước mẫu lại rất nhỏ (chỉ 21 người) ^[1]. Đặc biệt, nghiên cứu này sử dụng nước có ga đơn thuần, hoàn toàn không phải các loại nước ngọt có ga chứa đường hay chất tạo ngọt nhân tạo vốn phổ biến trên thị trường.

Vai trò của khoáng chất và thuốc tác động lên tốc độ làm rỗng dạ dày

Bên cạnh khí ga, thành phần khoáng chất trong nước cũng là yếu tố được nghiên cứu khi đánh giá tốc độ tiêu hóa thức ăn ở người có dạ dày co bóp kém.

Năm 1999, một nghiên cứu trên 14 đối tượng (gồm 8 bệnh nhân khó tiêu vô căn có chậm làm rỗng dạ dày qua xạ hình và 6 người khỏe mạnh) đã so sánh tốc độ tống xuất của nước khoáng Tettuccio từ Montecatini với nước máy ^[2]. Kết quả ghi nhận ở cả người bệnh lẫn người khỏe mạnh, tốc độ làm rỗng nước khoáng qua dạ dày đều nhanh hơn đáng kể so với nước máy thông thường ^[2].

Nối tiếp hướng đi này, một nghiên cứu công bố năm 2004 đã khảo sát việc bổ sung nước khoáng có hàm lượng muối khoáng cao (như Acqua Tettuccio, Acqua Regina) với liều 500 ml/ngày trong 8 ngày trên 8 bệnh nhân khó tiêu chức năng và 2 người khỏe mạnh ^[3]. Thông qua nghiệm pháp thở bằng acid octanoic gắn đồng vị carbon 13, các nhà khoa học ghi nhận bệnh nhân khó tiêu có sự sụt giảm rõ rệt về các thông số làm rỗng dạ dày với thức ăn đặc (cả thời gian bán hủy và thời gian trễ), kèm theo cải thiện thang điểm triệu chứng ^[3]. Tuy vậy, cỡ mẫu của nghiên cứu này chỉ vỏn vẹn 10 người và các tác giả lưu ý cần thêm nghiên cứu dài hạn để khẳng định hiệu quả duy trì ^[3].

Mặt khác, tình trạng khó tiêu chậm làm rỗng dạ dày trên lâm sàng đôi khi cần đến can thiệp y khoa chuyên biệt. Một nghiên cứu năm 1985 dùng kỹ thuật đồng vị phóng xạ kép trên 60 bệnh nhân có triệu chứng khó tiêu sau ăn (nôn, buồn nôn, chướng bụng) ghi nhận tình trạng chậm làm rỗng thức ăn đặc hoặc lỏng gặp ở 90% bệnh nhân sau cắt dây thần kinh phế vị hoặc khó tiêu thứ phát, và 44% ở nhóm khó tiêu vô căn ^[4]. Khi thử nghiệm mù đôi bắt chéo thuốc điều hòa vận động cisapride (8 mg tiêm tĩnh mạch) trên 10 bệnh nhân, tốc độ làm rỗng thức ăn đặc (p < 0,01) và thức ăn lỏng (p < 0,05) đã tăng lên rõ rệt ở những người có ứ trệ ban đầu ^[4]. Điều này cho thấy nước uống chỉ hỗ trợ một phần triệu chứng chức năng nhẹ, không thể thay thế thuốc điều trị khi có rối loạn nhu động thực thể.

Thực tế về chậm làm rỗng dạ dày: Không phải ai khó tiêu cũng do ứ đọng thức ăn

Nhiều người nghĩ rằng hễ thấy nặng bụng, ấm ách sau ăn tức là dạ dày đang co bóp quá chậm chạp và cần uống nước có ga để kích thích tiêu hóa. Tuy nhiên, các khảo sát y khoa cho thấy điều này không hoàn toàn đúng cho mọi trường hợp.

Một nghiên cứu năm 2009 trên 142 bệnh nhân khó tiêu chức năng đánh giá sự tống xuất thức ăn đặc qua nghiệm pháp thở ghi nhận chỉ có 45 người (chiếm 31,7%) thực sự bị chậm làm rỗng dạ dày ^[5]. Phân tích đa biến trong nghiên cứu này chỉ ra rằng triệu chứng buồn nôn, nôn mửa và giới tính nữ có liên quan độc lập với nguy cơ chậm tống xuất thức ăn đặc (p < 0,05) ^[5]. Tương tự, nghiên cứu năm 2010 thực hiện xạ hình lưu chuyển toàn bộ đường tiêu hóa trên 55 bệnh nhân có triệu chứng tiêu hóa mạn tính cho thấy tốc độ làm rỗng dạ dày với chất lỏng hoàn toàn bình thường ở 43% bệnh nhân khó tiêu, và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tốc độ làm rỗng dạ dày giữa các nhóm táo bón, tiêu chảy hay khó tiêu ^[6].

Ngoài ra, cảm giác khó chịu sau ăn còn liên quan mật thiết đến sự nhạy cảm nội tạng và khả năng giãn tiếp nhận của đáy vị. Nghiên cứu năm 2015 trên 120 bệnh nhân khó tiêu chức năng và 30 người khỏe mạnh bằng siêu âm kết hợp uống nước đã chỉ ra sự suy giảm khả năng giãn tiếp nhận của dạ dày sau khi uống 1.000 ml nước, chậm làm rỗng sau 5 phút và tình trạng tăng cảm giác nội tạng xuất hiện sau khi uống 400 ml nước ở nhóm bệnh nhân so với nhóm chứng (p < 0,05) ^[7]. Nghiên cứu năm 2013 trên 50 bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn cuối chạy thận nhân tạo cũng ghi nhận 34 người (68%) mắc chứng khó tiêu, và điểm số khó tiêu có mối tương quan thuận với thời gian bán hủy tống xuất dạ dày (bệnh nhân khó tiêu có thời gian tống xuất là 238,0 ± 92,9 phút so với 185,5 ± 45,5 phút ở người không khó tiêu, p = 0,042) ^[8]. Như vậy, nguyên nhân gây ấm ách bụng rất đa dạng, việc vội vã đưa thêm khí gas vào một dạ dày vốn đang quá nhạy cảm hay giảm co giãn có thể khiến cảm giác căng tức trở nên tồi tệ hơn.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng nước có ga để "chữa" đầy bụng

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người tiêu dùng là đánh đồng mọi loại nước có ga với nhau. Họ tin rằng uống một lon nước ngọt có ga nhiều đường, hương liệu nhân tạo sau bữa tiệc ê hề sẽ giúp "tiêu nhanh" chất béo và đạm.

Thực tế, lượng đường sucrose hoặc siro ngô giàu fructose cao trong các loại nước ngọt công nghiệp đòi hỏi ruột phải tiết thêm men tiêu hóa, làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột và thậm chí làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày đối với các chất dinh dưỡng khác. Ngoài ra, tính acid của các loại nước ngọt giải khát kết hợp cùng acid dạ dày sẵn có dễ gây kích ứng lớp màng nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày.

Một hiểu lầm khác là cho rằng ợ hơi liên tục là dấu hiệu tốt cho thấy hệ tiêu hóa đang hoạt động mạnh mẽ. Ngược lại, ợ hơi quá nhiều sau khi uống nước có ga chứng tỏ dạ dày đang phải tiếp nhận một thể tích khí vượt mức cần thiết. Áp lực căng phồng này có thể làm dãn cơ vòng thực quản dưới, khiến dịch vị acid dễ trào ngược lên cổ họng, gây ra cảm giác nóng rát xương ức, khản tiếng và đắng miệng.

Những ai cần thận trọng hoặc tránh xa nước có ga?

Mặc dù một số dữ liệu cho thấy nước khoáng có ga đơn thuần có thể hỗ trợ cải thiện chứng khó tiêu và táo bón ở một nhóm nhỏ bệnh nhân ^[1], nhiều đối tượng cần tuyệt đối thận trọng:

• Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Khí $CO_2$ làm căng giãn dạ dày, kích thích phản xạ mở cơ vòng thực quản dưới thường xuyên hơn, trực tiếp dẫn đến các cơn ợ chua, ợ nóng và tổn thương niêm mạc thực quản.
• Người bị viêm loét dạ dày - tá tràng: Môi trường acid carbonic cùng với sự căng trướng thành dạ dày cơ học có thể gây kích thích các vết loét, làm tăng cảm giác đau rát vùng thượng vị.
• Người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc chứng tăng cảm giác nội tạng: Dạ dày và quai ruột của nhóm người này rất nhạy cảm với sự căng giãn ^[7]. Khí gas không thoát hết qua đường ợ hơi sẽ đi xuống đại tràng, tạo ra các cơn co thắt gây đau quặn bụng, sình hơi và rối loạn đi tiêu.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn cho hệ tiêu hóa

Nếu bạn yêu thích cảm giác sảng khoái của nước có ga hoặc muốn sử dụng để hỗ trợ giảm cảm giác đầy ứ nhẹ, hãy tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Chọn loại nước phù hợp: Ưu tiên nước khoáng có ga tự nhiên không đường, không calo, không hương liệu nhân tạo thay vì nước ngọt đóng lon có ga.
• Liều lượng và thời điểm: Không nên uống quá nhiều trong hoặc ngay sau bữa ăn no vì dễ làm dạ dày quá tải về mặt thể tích. Mỗi lần chỉ nên dùng khoảng 150 - 200 ml, uống từng ngụm nhỏ chậm rãi thay vì uống một hơi cạn cốc. Nghiên cứu bổ sung nước khoáng cải thiện tiêu hóa thường sử dụng lượng khoảng 500 ml chia đều trong ngày ^[3].
• Hỗ trợ tiêu hóa tự nhiên: Thay vì phụ thuộc vào nước có ga, hãy tập thói quen ăn chậm nhai kỹ để giảm nuốt không khí vào bụng, đi dạo nhẹ nhàng 15-20 phút sau ăn để kích thích nhu động ruột cơ học, và duy trì chế độ ăn cân đối nhiều chất xơ.

Cảm giác dễ chịu sau tiếng ợ hơi từ một ly nước có ga chỉ là hiện tượng cơ học giải tỏa áp lực tức thì chứ không đồng nghĩa với việc thức ăn được tiêu hóa nhanh chóng. Để bảo vệ đường tiêu hóa khỏe mạnh, không nên lạm dụng nước có ga như một biện pháp giải cứu sau các bữa ăn quá no, đặc biệt khi có các triệu chứng bệnh lý dạ dày cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.