Nhiều người Việt có thói quen hái lá bạch đàn trắng đun nước tắm mỗi khi ngứa ngáy, nổi mẩn hoặc viêm da ngoài da. Cách làm này dựa trên niềm tin truyền miệng rằng nước lá chứa tinh dầu thơm có khả năng làm sạch và diệt mụn ngứa. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự dưới góc nhìn y học hiện đại vẫn là điều nhiều người thắc mắc.
Tắm nước lá bạch đàn trắng chỉ đúng một phần về mặt lý thuyết chiết xuất trong phòng thí nghiệm, nhưng thực hành tại nhà tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các hoạt chất trong lá có khả năng ức chế vi khuẩn và nấm gây bệnh da liễu, song việc đun nấu tự phát khó kiểm soát nồng độ và dễ gây kích ứng biểu bì. Người bệnh không nên xem đây là phương pháp điều trị thay thế thuốc kê đơn.
Các hoạt chất tự nhiên tác động ra sao trên da?
Lá bạch đàn trắng (tên khoa học là Eucalyptus camaldulensis) chứa nhiều hợp chất thứ cấp, bao gồm các hợp chất phenolic chống oxy hóa và tinh dầu bay hơi [4, 8]. Khi phân tích thành phần hóa học của tinh dầu lá, các nhà nghiên cứu xác định các chất chính gồm p-cymene chiếm 42,1%, eucalyptol (1,8-cineole) chiếm 14,1%, alpha-pinene chiếm 12,7% và alpha-terpinol chiếm 10,7% [1]. Tinh dầu lá cũng ghi nhận sự hiện diện của phenol, limonene, rượu tự nhiên và terpinen [2].
Bên cạnh tinh dầu, phần chiết xuất giàu hợp chất phenolic của lá bạch đàn trắng chứa các chất chống oxy hóa tự nhiên như ellagic acid, quercetin 3-O-rhamnoside, quercetin 3-O-b-D-glucuronide, caffeic acid và chlorogenic acid [3]. Những hợp chất này giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương oxy hóa [4, 8]. Trên mô hình sinh học, các chất bay hơi và hợp chất phenolic thẩm thấu qua màng tế bào của vi sinh vật, làm rối loạn cấu trúc màng và ức chế sự phát triển của mầm bệnh.
Nghiên cứu khoa học ghi nhận hoạt tính kháng nấm
Tác nhân gây ngứa da thường gặp bao gồm các loài vi nấm sợi (dermatophytes) và nấm men. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2012 đã khảo sát tác dụng của tinh dầu lá Eucalyptus camaldulensis trên các chủng nấm sợi gây bệnh [2]. Bằng phương pháp khuếch tán giếng thạch, thể tích ức chế tối thiểu của tinh dầu thô đối với Microsporum canis, Microsporum gypseum, Trichophyton rubrum và Trichophyton verrucosum được ghi nhận là 0,125 ml (tương đương 125 microlit) [1, 2]. Nhóm nghiên cứu đã bọc thành công 95 ± 0,57% lượng tinh dầu này vào hạt liposome kích thước từ 40,5 đến 298 nm để tạo dạng gel bôi ngoài da nhằm tăng độ ổn định và cải thiện tác dụng kháng nấm [1, 2].
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2019 cũng tổng hợp hoạt tính kháng nấm của các dịch chiết từ loài cây này [4]. Dịch chiết methanol từ lá và vỏ cây cho thấy khả năng ức chế nấm sợi với nồng độ 0,8–1,6 mg/mL đối với Microsporum spp., 0,125–1,6 mg/mL đối với Trichophyton spp., và 0,2 mg/mL đối với Epidermophyton floccosum [4]. Một nghiên cứu năm 2017 tại Thổ Nhĩ Kỳ ghi nhận tinh dầu lá bạch đàn trắng có hoạt tính diệt các loại nấm men Candida tropicalis và Candida glabrata nhờ hàm lượng monoterpene dồi dào [1]. Tác dụng ức chế nấm mốc Rhizopus stolonifer cũng được ghi nhận với mức giảm đến 96% sự phát triển của khuẩn ty khi dùng dịch chiết từ các bộ phận của cây [5].
Khả năng ức chế vi khuẩn gây viêm ngứa
Nhiều trường hợp ngứa da xuất phát từ tình trạng nhiễm khuẩn thứ phát, bội nhiễm tụ cầu hoặc vi khuẩn cơ hội. Một nghiên cứu năm 2017 thực hiện tại Ai Cập khảo sát dịch chiết methanol thô từ lá cây Eucalyptus camaldulensis [3]. Kết quả cho thấy dịch chiết này ức chế hiệu quả vi khuẩn Gram dương với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 0,08 microgam/mL đối với Bacillus cereus và 0,22 microgam/mL đối với tụ cầu vàng Staphylococcus aureus [3]. Nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) tương ứng là 0,16 microgam/mL với B. cereus và 0,40 microgam/mL với S. aureus [3].
Cùng năm 2017, các nhà khoa học thử nghiệm tinh dầu lá bạch đàn trắng trên môi trường thạch giếng [1]. Tinh dầu lá ức chế có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) cả vi khuẩn Gram dương (Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis) lẫn vi khuẩn Gram âm (Escherichia coli, Streptococcus sp.) [1]. Hoạt tính kháng khuẩn của tinh dầu lá mạnh hơn tinh dầu vỏ quả, được giải thích do hàm lượng p-cymene trong lá cao hơn [1]. Một nghiên cứu năm 2016 được trích dẫn trong y văn cũng chỉ ra rằng tinh dầu loài cây này ức chế được trực khuẩn đa kháng thuốc Acinetobacter baumannii [6]. Dịch chiết thô từ nang rỗng của cây với dung môi acetone 30% thậm chí tạo vòng ức chế rộng 35 mm đối với vi khuẩn này [5].
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ tự nhiên
Mặc dù các dữ liệu chứng minh tinh dầu và dịch chiết có hoạt tính diệt khuẩn, toàn bộ các nghiên cứu trên đều thực hiện trong ống nghiệm (in vitro), chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người sống. Việc chiết xuất trong phòng thí nghiệm dùng dung môi hữu cơ hoặc hệ thống chưng cất áp suất chuẩn xác, hoàn toàn khác với việc đun lá tươi trong nước sôi tại nhà [2, 5].
Đáng chú ý, tài liệu tổng quan năm 2019 cảnh báo cây Eucalyptus camaldulensis là ổ chứa tự nhiên của nấm gây bệnh nguy hiểm Cryptococcus gattii và Cryptococcus neoformans var. grubii [4]. Loài nấm này sống ký sinh trên hoa, vỏ cây của các loài bạch đàn và có thể gây bệnh nhiễm trùng hô hấp, hệ thần kinh nghiêm trọng ở người và động vật [4]. Khi tự ý thu hái cành lá ngoài tự nhiên mà không qua khử trùng y tế, người dùng có nguy cơ tiếp xúc với các mầm bệnh ký sinh này [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước lá tắm
Nhiều người lầm tưởng rằng nước lá càng đậm đặc thì khả năng trị ngứa càng nhanh. Thực tế, các hợp chất bay hơi như 1,8-cineole và limonene là những chất dễ gây viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc kích ứng nếu dùng ở nồng độ cao trực tiếp trên bề mặt da [1, 3]. Việc đun nấu lá quá đặc làm tăng nồng độ tinh dầu lơ lửng không hòa tan, dễ gây rát bỏng biểu bì.
Hiểu lầm thứ hai là nước lá cây tự nhiên thì an toàn tuyệt đối cho mọi loại ngứa. Ngứa có thể do nhiều căn nguyên: ghẻ ngứa, viêm da cơ địa dị ứng, nấm da, chàm hoặc bệnh suy gan, suy thận. Việc dùng nước lá bừa bãi có thể làm che lấp triệu chứng bệnh lý chính, làm chậm trễ quá trình điều trị y tế chuẩn xác.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi có lớp sừng mỏng manh, tuyệt đối không nên tắm nước lá bạch đàn trắng tự nấu. Tinh dầu phân tán không đều trong nước nóng có thể làm bỏng rát làn da non nớt của trẻ hoặc gây co thắt đường thở do mùi bay hơi mạnh.
Người đang có vết thương hở, da trầy xước rỉ dịch, lở loét hoặc viêm da cơ địa đang trong đợt bùng phát nặng cũng cần tránh. Khi hàng rào da bị tổn thương, vi khuẩn bám trên lá cây hoặc nấm ký sinh tự nhiên như Cryptococcus có thể xâm nhập trực tiếp vào mô mềm [4]. Những người có cơ địa dễ dị ứng phấn hoa, thảo mộc cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
Cách ứng xử và áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn tận dụng tính chất kháng khuẩn nhẹ của lá thảo dược để làm sạch da cơ thể thông thường, người dùng cần sơ chế cẩn thận. Chọn lá cây bánh tẻ sạch, không sâu bệnh, không thu hái ở nơi có khói bụi hay ô nhiễm. Rửa sạch lá dưới vòi nước chảy để loại bỏ bụi đất, bào tử nấm mốc bên ngoài [4].
Chỉ dùng một lượng nhỏ, khoảng 5 đến 10 lá cho một nồi nước lớn, đun sôi nhẹ trong 5 phút rồi tắt bếp để tránh làm bay hơi hết các hoạt chất monoterpene quý [1]. Pha thật loãng nước lá với nước sạch nguội để đạt độ ấm vừa phải, tuyệt đối không tắm khi nước quá nóng làm khô da. Trước khi tắm toàn thân, nên thử thoa một ít nước lá đã pha loãng lên vùng da nhỏ ở cẳng tay và theo dõi trong 24 giờ. Nếu xuất hiện mẩn đỏ, ngứa rát, phải ngừng ngay lập tức.
Đun nước lá bạch đàn trắng để tắm có cơ sở lý thuyết nhờ hoạt tính kháng nấm và kháng khuẩn của các hợp chất tự nhiên [1, 3, 4]. Tuy nhiên, giải pháp dân gian này không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa khi bạn gặp các bệnh da liễu nghiêm trọng. Khi bị ngứa kéo dài kèm tổn thương thực thể, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và dùng thuốc phù hợp.
