Nhiều người khi gặp các vấn đề ngoài da dai dẳng như chàm, viêm da cơ địa hay nấm ngứa thường có tâm lý tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để đắp, rửa. Trong số đó, lá và vỏ cây óc chó trắng thường được đồn thổi như một loại thảo dược tự nhiên có khả năng diệt khuẩn, trừ nấm và làm dịu cơn ngứa ngáy tức thì.
Tuy nhiên, việc tự ý hái hoặc nghiền nát lá tươi cây óc chó trắng đắp trực tiếp lên vùng da thương tổn hoàn toàn không mang lại hiệu quả điều trị chàm như lời đồn, thậm chí tiềm ẩn rủi ro rất cao gây viêm da tiếp xúc kích ứng và bỏng rát hoá học. Dù các chiết xuất từ thân và vỏ cây từng ghi nhận hoạt tính kháng một số chủng vi nấm trong môi trường nuôi cấy phòng thí nghiệm, khoảng cách từ ống nghiệm đến ứng dụng lâm sàng trên da người còn rất xa.
Cơn sốt thảo dược truyền miệng và hiểu lầm về cây óc chó trắng
Cây óc chó trắng, tên khoa học là Juglans cinerea, là một loài thân gỗ bản địa thuộc vùng Bắc Mỹ. Trong lịch sử của các bộ tộc bản địa, vỏ và các bộ phận của loài cây này từng được thu hái để phục vụ các bài thuốc cổ truyền nhằm cải thiện một số chứng bệnh nhiễm khuẩn và tiêu hóa [1]. Khi thông tin này lan truyền sang cộng đồng mạng và các diễn đàn chăm sóc sức khỏe tự nhiên, nhiều người đã phóng đại công dụng của cây, cho rằng chỉ cần giã lá hoặc vỏ đắp lên da là có thể "đánh bay" bệnh chàm và các loại nấm ngoài da.
Bệnh chàm bản chất là tình trạng viêm da mạn tính gắn liền với sự rối loạn hàng rào bảo vệ da và đáp ứng miễn dịch quá mức, chứ không đơn thuần là một ổ nhiễm trùng bề mặt. Ngược lại, nấm ngứa ngoài da là do các loài nấm sợi hoặc nấm men ký sinh tại lớp sừng. Việc gộp chung chàm và nấm ngứa thành một nhóm bệnh để dùng chung biện pháp đắp lá cây là một sai lầm phổ biến, khiến tổn thương da trở nên phức tạp và khó chữa trị hơn.
Khoa học thực nghiệm nói gì về hoạt tính kháng nấm của óc chó trắng?
Để làm rõ giá trị y học dân gian của các loài cây bản địa, một công trình nghiên cứu công bố vào năm 2000 đã tiến hành sàng lọc hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm từ dịch chiết vỏ và gỗ của 14 loài cây gỗ cứng vùng đông Bắc Mỹ [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết trên 8 chủng vi khuẩn cùng 6 chủng vi nấm gây bệnh khác nhau [1].
Kết quả ghi nhận rằng 86% dịch chiết vỏ cây có hoạt tính ức chế vi khuẩn Staphylococcus aureus nhạy cảm methicillin; 71% có tác dụng với Bacillus subtilis và 79% kháng lại Mycobacterium phlei [1]. Đáng chú ý, dịch chiết vỏ cây óc chó trắng (Juglans cinerea) thể hiện phổ kháng khuẩn bao gồm cả Pseudomonas aeruginosa 187, Salmonella typhimurium và Klebsiella pneumoniae [1].
Xét về khả năng chống nấm, nghiên cứu ghi nhận 36% tổng số dịch chiết thể hiện hoạt tính chống lại ít nhất một chủng nấm thực nghiệm, trong đó dịch chiết vỏ cây vượt trội hơn nhiều so với dịch chiết lấy từ phần gỗ [1]. Đặc biệt, dịch chiết từ vỏ của loài óc chó trắng (Juglans cinerea) cho thấy phổ tác dụng kháng nấm rộng nhất trong số các loài được khảo sát, ức chế đồng thời cả sáu chủng nấm thử nghiệm gồm Candida albicans, Saccharomyces cerevisiae, Cryptococcus neoformans, Trichophyton mentagrophytes, Microsporum gypseum và Aspergillus fumigatus [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhìn chung dịch chiết từ các loài thực vật này có xu hướng nhạy hơn với vi khuẩn gram dương so với vi khuẩn gram âm, và tác động mạnh hơn lên nấm dạng sợi so với nấm men [1].
Từ đĩa thạch thí nghiệm đến làn da người: Rào cản rất lớn
Mặc dù dịch chiết vỏ cây óc chó trắng thể hiện phổ ức chế ấn tượng với Trichophyton mentagrophytes hay Microsporum gypseum (hai thủ phạm phổ biến gây bệnh hắc lào, nấm da) trong ống nghiệm [1], điều này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc đắp lá cây trực tiếp ngoài đời thực sẽ chữa khỏi bệnh.
Thứ nhất, nghiên cứu khoa học kiểm tra hoạt tính trên dịch chiết vỏ cây chứ không phải dịch nghiền thô từ lá tươi [1]. Nồng độ hoạt chất, độ tinh khiết và thành phần hóa học giữa lá và vỏ cây có sự khác biệt rất lớn. Thứ hai, thử nghiệm đĩa thạch (in vitro) diễn ra trong điều kiện vi nấm tiếp xúc trực tiếp và liên tục với dịch chiết đã qua xử lý dung môi vô trùng. Khi đưa lên da người, lớp sừng, bã nhờn, mồ hôi cùng độ pH da tạo nên một môi trường sinh học hoàn toàn khác biệt.
Thứ ba, bản thân cây óc chó trắng ngoài tự nhiên cũng không phải là loài "miễn nhiễm" tuyệt đối với nấm. Trên thực tế, loài cây này đang bị đe dọa nghiêm trọng trong tự nhiên bởi bệnh loét hoại tử do loài vi nấm Ophiognomonia clavigignenti-juglandacearum gây ra, xuất hiện lần đầu vào năm 1967 [2]. Để tìm kiếm khả năng chống chịu bệnh nấm hoại tử này, các nhà nghiên cứu đã phải lai tạo cây óc chó trắng với loài óc chó Nhật Bản (Juglans ailantifolia) [2], [3]. Một nghiên cứu năm 2020 khi cấy mẫu nấm gây bệnh vào cây 5 năm tuổi đã theo dõi suốt các mốc 8, 12, 20, 24 và 32 tháng, ghi nhận các giống lai mới có thể giúp giảm kích thước và số lượng vết loét nấm so với các cá thể óc chó trắng thuần chủng [2]. Điều này cho thấy trong tự nhiên, hệ thống đề kháng của bản thân cây óc chó trắng cũng có những giới hạn sinh học nhất định trước các chủng vi nấm gây hại.
Nguy cơ viêm da tiếp xúc kích ứng khi tự ý đắp lá tươi
Việc nghiền lá hoặc đắp thảo dược tươi chứa hoạt chất tự nhiên lên da chưa bao giờ là biện pháp an toàn, đặc biệt là với các loài thuộc chi óc chó. Cây họ Óc chó chứa các hợp chất phenolic tự nhiên và naphthoquinone, trong đó juglone là chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng gây kích ứng mô học rất mạnh.
Khi đem lá tươi giã nát rồi đắp kín lên bề mặt da, lượng độc tố và nhựa cây giải phóng cục bộ với nồng độ không kiểm soát sẽ nhanh chóng gây độc tế bào thượng bì. Hậu quả tức thì là tình trạng viêm da tiếp xúc kích ứng: vùng da đắp lá sẽ đỏ ửng, nóng rát dữ dội, nổi mụn nước li ti, thậm chí rộp mủ giống như bị bỏng hóa chất. Với những người đang bị chàm mạn tính, hàng rào biểu mô vốn dĩ đã suy yếu, mất khả năng ngăn chặn các phân tử lạ. Việc tiếp xúc thêm với dị nguyên từ lá cây sẽ kích hoạt phản ứng dị ứng bùng phát, làm tổn thương lan rộng và biến một vùng chàm khô thành chàm bội nhiễm trợt loét.
Bên cạnh nguy cơ độc chất, lá cây thu hái tự nhiên chứa lượng lớn tạp khuẩn, bào tử nấm mốc hoại sinh từ môi trường và đất cát. Đắp thứ hỗn hợp chưa qua khử khuẩn lên vùng da chàm đang trầy xước chẳng khác nào tạo cơ hội trực tiếp cho tụ cầu vàng hay trực khuẩn mủ xanh xâm nhập sâu vào mô mềm dưới da, dẫn đến viêm mô tế bào rất nguy hiểm.
Những ai tuyệt đối không nên thử nghiệm đắp lá cây óc chó trắng?
Nhóm người đầu tiên cần tránh xa hoàn toàn phương pháp đắp lá này là bệnh nhân viêm da cơ địa và chàm thể tạng. Làn da của nhóm đối tượng này thiếu hụt protein filaggrin và lipid gian bào, khiến bề mặt da liên tục bị nứt nẻ vi thể. Đắp bất kỳ loại lá cây nào chứa nhựa chát hay tinh dầu kích ứng đều đẩy nhanh nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn và biến chứng lichen hóa trầm trọng.
Nhóm thứ hai là trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh. Cấu trúc thượng bì của trẻ mỏng hơn người lớn rất nhiều, tỷ lệ diện tích bề mặt da so với thể trọng lại cao, do đó các hóa chất tự nhiên thẩm thấu qua da trẻ nhanh hơn và dễ gây ngộ độc toàn thân hoặc để lại các vết sẹo thâm, sẹo lồi khó phục hồi.
Nhóm thứ ba là những người đang có vết thương hở, vết trợt loét rỉ dịch, hoặc đã có dấu hiệu nhiễm trùng thứ phát như sưng nóng, nổi hạch, chảy mủ vàng. Việc đắp lá thô bạo vào thời điểm này có thể đẩy vi khuẩn vào máu gây nhiễm trùng huyết.
Cuối cùng, người có tiền sử dị ứng thực vật, viêm da tiếp xúc dị ứng với các loại phấn hoa, nhựa cây cũng cần loại trừ hoàn toàn các loại thảo dược đắp tự chế để tránh những cơn sốc phản vệ tại chỗ hoặc toàn thân.
Nhận biết và xử trí an toàn khi gặp vấn đề chàm, nấm ngứa
Để giải quyết triệt để cảm giác ngứa ngáy và phục hồi tổn thương da, người bệnh cần phân định rõ ràng giữa nấm và chàm bằng các xét nghiệm chuyên khoa tại cơ sở y tế thay vì tự chẩn đoán tại nhà.
Nếu nguyên nhân là nấm ngứa (như nấm thân, nấm bẹn do Trichophyton hoặc nấm men Candida), phác đồ chuẩn y khoa đòi hỏi sử dụng các hoạt chất kháng nấm bôi tại chỗ được định liều chính xác như nhóm azole hoặc allylamine. Những loại thuốc này đã được tinh chế, loại bỏ độc tính kích ứng mô và chứng minh hiệu quả lâm sàng qua hàng nghìn thử nghiệm kiểm soát. Bệnh nhân cần bôi thuốc đều đặn theo đúng liệu trình đủ số ngày bác sĩ chỉ định, ngay cả khi triệu chứng ngứa đã biến mất, nhằm diệt sạch các sợi nấm nằm sâu trong nang lông.
Đối với bệnh chàm, trọng tâm điều trị là bảo vệ và tái thiết lập hàng rào lipid của da. Người bệnh cần duy trì thói quen dưỡng ẩm thường xuyên bằng các loại kem chứa ceramide, thoa ngay sau khi tắm khi da còn ẩm. Cần tránh tắm nước quá nóng, hạn chế xà phòng tẩy rửa mạnh và tránh cào gãi làm rách da. Trong các đợt bùng phát cấp tính, bác sĩ da liễu có thể kê đơn thuốc bôi chống viêm có kiểm soát trong thời gian ngắn để dập tắt phản ứng viêm mà không gây teo da hay biến chứng kích ứng.
Hiệu quả kháng nấm của dịch chiết vỏ cây óc chó trắng trong phòng thí nghiệm là một gợi mở sinh học thú vị cho ngành dược học nghiên cứu tách chiết chất mới [1]. Tuy nhiên, việc tự ý lấy lá cây tươi đắp lên da là một hành vi mạo hiểm, đánh đổi sự an toàn của làn da lấy nguy cơ viêm da tiếp xúc kích ứng nặng nề. Khi làn da phát tín hiệu ngứa ngáy hay nổi mẩn, giải pháp bền vững và thông minh nhất vẫn là thăm khám chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán chính xác căn nguyên.
