Mỗi khi thời tiết thay đổi, các chứng bệnh đường hô hấp như viêm họng, ho gió, ho khan lại xuất hiện phổ biến ở nhiều gia đình. Bên cạnh việc dùng thuốc tây y, không ít người tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng để mong giảm nhanh cảm giác ngứa rát cổ họng mà không bị tác dụng phụ. Gần đây, lá cây kim giao đang được chia sẻ rầm rộ trên các hội nhóm mạng xã hội như một loại "thần dược" có thể đánh bay viêm xoang, dứt hẳn ho dai dẳng và trị khỏi viêm họng mãn tính.
Tuy nhiên, xét dưới góc nhìn y học chứng cứ, hiệu quả thực tế của lá kim giao trong việc trị ho và viêm họng chưa hề được khẳng định như những lời quảng cáo thổi phồng. Dù một số hoạt chất chiết xuất từ cành và lá cây cho thấy tiềm năng kháng viêm trong ống nghiệm, hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh loại lá này chữa được các bệnh lý hô hấp. Việc tự ý hái lá đun uống hoặc nhỏ nước cốt lá tươi vào mũi họng thậm chí còn tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.
Hiểu đúng về cây kim giao và kinh nghiệm dùng trong dân gian
Cây kim giao, có tên khoa học là Nageia fleuryi (Hickel) de Laub., thuộc họ Thông tre (Podocarpaceae) [1]. Trong tự nhiên, loài cây thân gỗ này phân bố chủ yếu tại khu vực Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam, Trung Quốc và Campuchia [1]. Gỗ kim giao từ xa xưa đã rất nổi tiếng trong đời sống cung đình nhờ đặc tính quý hiếm, thớ mịn, thường được dùng làm đũa thử độc hoặc đồ mỹ nghệ cao cấp [1].
Bên cạnh giá trị lấy gỗ và nguồn tinh dầu, cây kim giao cũng từng được ghi nhận trong y học cổ truyền ở một số địa phương [1]. Tuy nhiên, các tài liệu y văn dân gian truyền thống chủ yếu ghi chép việc dùng kim giao để hỗ trợ điều trị bệnh phong thấp, đau nhức xương khớp và đau lưng, chứ không phải bài thuốc chuyên biệt hàng đầu cho chứng ho hay viêm đường hô hấp [1]. Sự xuất hiện của thông tin lá kim giao chữa viêm xoang, viêm họng thực chất là kinh nghiệm rải rác trong dân gian, truyền miệng từ người này sang người khác mà chưa qua kiểm chứng bài bản.
Để làm rõ cấu trúc di truyền của loài cây này, một nghiên cứu di truyền học công bố năm 2022 đã lần đầu tiên giải trình tự và lắp ráp hoàn chỉnh hệ gene lục lạp của cây Nageia fleuryi [1]. Nghiên cứu này phân tích mẫu lá tươi thu thập tại Vườn bách thảo Quý Châu (Trung Quốc), xác định hệ gene lục lạp của cây có kích thước 133.870 cặp base, chứa 119 gene gồm 82 gene mã hóa protein, 33 gene tRNA và 4 gene rRNA [1]. Kết quả giải trình tự cho thấy loài kim giao này có quan hệ di truyền rất gần gũi với loài Nageia nagi [1]. Dù mang giá trị lớn về mặt phân loại sinh học và bảo tồn nguồn gene, nghiên cứu này thuần túy về thực vật học và không đưa ra bất kỳ kết luận nào về khả năng chữa bệnh hô hấp của lá kim giao [1].
Dữ liệu phòng thí nghiệm: Kháng viêm trên tế bào khác xa chữa bệnh ở người
Để kiểm chứng các hoạt tính sinh học của kim giao, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập từng thành phần hóa học từ cành và lá cây nhằm kiểm tra tác động trên mô hình tế bào thực nghiệm. Đáng chú ý nhất là một nghiên cứu hóa thực vật được công bố vào năm 2023 đã phân tích chi tiết các hợp chất có trong cành và lá cây Nageia fleuryi [2].
Trong công trình này, các nhà khoa học đã phân lập được hai hợp chất diterpenoid mới là 12,15-di-O-acetylhypargenin B (ký hiệu hợp chất 1) và taiwanin F-12-O-beta-D-glucopyranoside (hợp chất 2), cùng một hợp chất monoterpenoid mới mang tên (S)-7-methyl-3-methyleneoct-6-ene-1,2-diyl diacetate (hợp chất 3), bên cạnh tám hợp chất đã biết khác (được đánh số từ 4 đến 11) [2]. Cấu trúc của các chất mới được xác định rõ ràng thông qua kỹ thuật quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân và khối phổ phân giải cao [2].
Khi tiến hành thử nghiệm sinh học, các tác giả ghi nhận hợp chất 1 và hợp chất 11 thể hiện hoạt tính ức chế rất mạnh đối với quá trình sản sinh oxit nitric (NO) được kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 [2]. Trong phản ứng viêm của hệ miễn dịch, đại thực bào khi bị kích thích sẽ giải phóng một lượng lớn NO như một chất trung gian hóa học gây viêm. Việc hợp chất 1 và 11 ức chế được tín hiệu này cho thấy chúng có tiềm năng kháng viêm nhất định trên mô hình nuôi cấy tế bào ống nghiệm [2].
Cũng trong nghiên cứu năm 2023 này, các hợp chất 1, 3 và 5 đã thể hiện hoạt tính cảm ứng enzyme quinone reductase đáng kể trên dòng tế bào ung thư gan chuột Hepa 1c1c7 [2]. Ngoài ra, hai hợp chất số 7 và số 8 từ cành lá kim giao còn cho thấy khả năng ức chế sự tăng sinh của dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt ở người DU145 trong đĩa thí nghiệm [2].
Mặc dù các kết quả lab trên mở ra triển vọng cho việc nghiên cứu dược chất trong tương lai, độc giả cần hiểu rõ rằng việc ức chế viêm trên tế bào đại thực bào chuột trong đĩa petri hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước lá kim giao sẽ làm hết sưng đau họng ở người. Tế bào cô lập tiếp xúc trực tiếp với hoạt chất tinh khiết có nồng độ cao trong môi trường nuôi cấy nhân tạo rất khác với việc toàn bộ cơ thể con người tiêu hóa và chuyển hóa một hỗn hợp dịch chiết thô qua đường ruột.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá kim giao trị ho
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là đánh đồng "tiềm năng kháng viêm trong ống nghiệm" với "tác dụng kháng khuẩn, diệt virus gây viêm họng". Trên thực tế, viêm họng và ho thường do nhiễm virus hô hấp (như rhinovirus, adenovirus, virus cúm) hoặc do vi khuẩn (phổ biến nhất là liên cầu khuẩn nhóm A). Trong các nghiên cứu chuyên sâu về cành lá cây Nageia fleuryi, mục tiêu khảo sát chỉ tập trung vào khả năng ức chế NO, cảm ứng enzyme gan và ức chế tế bào ung thư [2]. Hiện tại, không có dữ liệu khoa học nào xác nhận cành và lá kim giao có khả năng ức chế hay tiêu diệt các chủng vi khuẩn, virus gây bệnh đường hô hấp thường gặp ở người.
Một ngộ nhận tai hại khác là suy nghĩ thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối, dùng càng nhiều càng tốt. Nhiều người nghe lời mách bảo đã tự ý hái lá kim giao tươi giã nát lấy nước cốt nhỏ vào mũi hoặc ngậm sâu trong cổ họng. Niêm mạc mũi họng khi đang viêm vốn rất nhạy cảm và dễ tổn thương. Việc tiếp xúc với dịch lá thô chưa qua tinh chế, lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc bụi bẩn có thể gây kích ứng niêm mạc dữ dội, dẫn tới phù nề, bỏng rát, thậm chí bội nhiễm nặng hơn.
Ngoài ra, việc tự ý sắc lá kim giao uống dài ngày để mong trị dứt ho mãn tính có thể khiến người bệnh bỏ lỡ "thời gian vàng" điều trị các bệnh lý tiềm ẩn nguy hiểm. Ho kéo dài có thể là triệu chứng cảnh báo của trào ngược dạ dày thực quản, viêm phế quản, hen suyễn, viêm phổi hoặc tổn thương thanh quản. Nếu chỉ trông chờ vào một loại lá cây chưa rõ liều lượng an toàn, bệnh tình có thể diễn tiến xấu đi mà người bệnh không hay biết.
Khoảng trống nghiên cứu và giới hạn của y học hiện đại
Khi nhìn nhận một cách công tâm, nghiên cứu hóa thực vật năm 2023 đã mang lại những đóng góp khoa học đáng trân trọng trong việc làm sáng tỏ thành phần hóa học của cây kim giao (Nageia fleuryi) [2]. Các nhà khoa học đã tìm ra những hoạt chất terpenoid mới có hoạt tính ức chế chất trung gian gây viêm NO ở cấp độ tế bào miễn dịch chuột [2]. Đây là bước đi nền tảng đầu tiên trong quy trình khám phá thuốc từ tự nhiên.
Tuy nhiên, khoảng cách từ một phát hiện trong ống nghiệm đến một bài thuốc điều trị an toàn cho con người là vô cùng lớn. Điểm hạn chế lớn nhất hiện nay là:
- Toàn bộ dữ liệu kháng viêm mới chỉ dừng lại ở các tế bào macrophage nuôi cấy nhân tạo trong phòng thí nghiệm, chưa từng được thử nghiệm trên bất kỳ mô hình động vật sống nào bị viêm đường hô hấp, càng chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh ho hay viêm họng [2].
- Chưa có nghiên cứu xác định độc tính cấp tính, độc tính bán trường diễn hay độc tính trên gan, thận khi dung nạp dịch chiết lá kim giao bằng đường uống.
- Các hợp chất có hoạt tính ức chế NO (hợp chất 1 và 11) chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trong cành và lá cây [2]. Khi người dân đun sắc lá tươi hoặc lá khô theo phương pháp thủ công, hàm lượng hoạt chất này chiết xuất ra được bao nhiêu, có bị nhiệt độ phá hủy hay không, và cơ thể hấp thu được đến đâu vẫn là một dấu hỏi lớn chưa có lời giải đáp.
Do đó, cho đến thời điểm hiện tại, khẳng định lá kim giao có thể thay thế thuốc điều trị ho và viêm họng là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học tin cậy.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng với thảo dược truyền miệng?
Vì chưa có các nghiên cứu đánh giá độ an toàn trên cơ thể người, các chuyên gia y tế khuyến cáo nhiều nhóm đối tượng đặc biệt không nên tự ý sử dụng lá kim giao dưới bất kỳ hình thức nào:
Thứ nhất là phụ nữ đang mang thai và phụ nữ cho con bú. Một số hoạt chất diterpenoid có trong cành lá kim giao có hoạt tính sinh học mạnh trên tế bào [2]. Dược lý học chưa rõ ràng về việc các chất này có qua được hàng rào nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ hay không, do đó tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến thai nhi và trẻ sơ sinh.
Thứ hai là trẻ nhỏ. Hệ hô hấp và niêm mạc họng của trẻ em rất non nớt, gan và thận chưa hoàn thiện chức năng giải độc. Tuyệt đối không được dùng nước cốt lá kim giao nhỏ mũi, rơ lưỡi hay cho trẻ uống theo kinh nghiệm dân gian, bởi điều này có thể gây co thắt thanh quản, suy hô hấp cấp hoặc ngộ độc dị ứng nghiêm trọng.
Thứ ba là người có bệnh nền mạn tính về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị theo toa. Các nghiên cứu bước đầu cho thấy một số hợp chất trong lá kim giao có khả năng tương tác với enzyme quinone reductase của tế bào gan [2]. Điều này cho thấy nguy cơ xảy ra tương tác thuốc hoặc làm thay đổi quá trình chuyển hóa tại gan nếu dung nạp các chất chiết xuất từ loại cây này cùng với các loại thuốc điều trị khác.
Cuối cùng là những người đang bị viêm họng cấp tính do nhiễm khuẩn (có sốt cao, xuất hiện mủ hoặc giả mạc trắng ở amidan). Nhóm bệnh nhân này bắt buộc phải được bác sĩ thăm khám và chỉ định kháng sinh thích hợp nếu cần. Việc dùng lá kim giao không rõ tác dụng kháng khuẩn sẽ khiến vi khuẩn lan rộng, dễ biến chứng thành áp-xe quanh amidan hoặc thấp tim.
Lời khuyên chăm sóc họng an toàn và áp dụng thực tế
Thay vì mạo hiểm sử dụng những loại lá cây rừng chưa được y học chuẩn hóa liều lượng và độc tính như lá kim giao, người bệnh nên lựa chọn các giải pháp chăm sóc đường hô hấp đã được chứng minh hiệu quả và an toàn rộng rãi:
Khi bắt đầu cảm thấy ngứa rát họng hoặc húng hắng ho, biện pháp đơn giản và hữu hiệu nhất là súc họng đều đặn bằng dung dịch nước muối sinh lý 0,9%. Lưu ý nên ngửa cổ sâu để nước muối tiếp xúc được đáy họng rồi nhổ ra, thực hiện từ 2 đến 3 lần mỗi ngày. Nước muối giúp làm sạch chất nhầy, dịu niêm mạc và giảm tải lượng vi sinh vật bám dính một cách an toàn.
Bên cạnh đó, việc duy trì uống đủ nước ấm trong ngày là vô cùng cần thiết. Nước ấm giúp giữ ẩm cho lớp niêm mạc họng, làm loãng đờm đặc và hỗ trợ phản xạ ho tống xuất đờm ra ngoài dễ dàng hơn. Người bệnh có thể dùng thêm một lượng vừa phải các thảo dược thông dụng, lành tính đã được kiểm chứng như ngậm mật ong chanh đào hoặc uống trà gừng ấm để làm dịu cơn ho tức thì (lưu ý không dùng mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi).
Nếu muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào có chứa thành phần từ cây kim giao để hỗ trợ sức khỏe, người dân cần đến các bệnh viện y học cổ truyền hoặc cơ sở khám chữa bệnh được cấp phép để được bác sĩ bắt mạch, kê đơn theo liều lượng đã được kiểm soát. Tuyệt đối không tự ý tìm mua lá cây khô trôi nổi trên mạng hoặc tự tiện hái cành lá tươi về nấu uống.
Tóm lại, dù nghiên cứu bước đầu trong phòng thí nghiệm cho thấy cành và lá kim giao (Nageia fleuryi) chứa một số hoạt chất có khả năng kháng viêm ở cấp độ tế bào [2], khoảng cách để biến chúng thành thuốc trị ho và viêm họng ở người vẫn còn rất xa. Để bảo vệ đường hô hấp trong mùa dịch bệnh, mỗi người hãy là người tiêu dùng thông thái, ưu tiên lối sống lành mạnh, giữ ấm cổ ngực và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa thay vì đặt cược sức khỏe vào các kinh nghiệm đồn thổi thiếu kiểm chứng.
