Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây dân dã, trong đó có lá lụa, đem giã nát hoặc đun nước ngâm rửa để trị ngứa ngáy, mụn nhọt hay làm dịu các tổn thương ngoài da. Phương pháp truyền miệng này thường được xem là lành tính và an toàn vì hoàn toàn bắt nguồn từ tự nhiên. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi đắp lá lại gặp phải tình trạng da nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy dữ dội, thậm chí phồng rộp và trợt loét nghiêm trọng hơn ban đầu.
Câu trả lời trực tiếp là lá lụa cũng như bất kỳ loại thảo mộc tươi nào khác hoàn toàn có thể gây viêm da tiếp xúc nếu cơ địa người dùng mẫn cảm hoặc tiếp xúc với dịch nhựa có tính kích ứng. Các phản ứng ngoài da từ thực vật rất đa dạng, có thể xuất hiện ngay sau vài phút hoặc âm thầm khởi phát sau nhiều ngày tiếp xúc lặp lại. Việc chủ quan sử dụng thảo dược chưa qua kiểm chứng mẫn cảm tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây tổn thương hàng rào bảo vệ da.
Lá thảo mộc tác động lên làn da qua những con đường nào?
Khi tiếp xúc trực tiếp với bề mặt da, các thành phần hóa học hoặc dịch tiết của thực vật có thể gây phản ứng theo hai cơ chế bệnh sinh chính là kích ứng hoặc dị ứng [1]. Viêm da tiếp xúc kích ứng xảy ra khi các yếu tố kích thích không đặc hiệu tác động trực tiếp làm tổn thương tế bào biểu bì [1]. Quá trình này kích hoạt chủ yếu hệ thống miễn dịch bẩm sinh và gây ra hiện tượng viêm da mà không đòi hỏi cơ thể phải có giai đoạn mẫn cảm từ trước [1].
Ngược lại, phản ứng quá mẫn tiếp xúc biểu hiện dưới dạng viêm da tiếp xúc dị ứng lại bắt nguồn từ đáp ứng miễn dịch thu được của cơ thể [1]. Quá trình mẫn cảm xảy ra khi các phân tử nhỏ (hapten) liên kết với protein mang tạo thành phức hợp kháng nguyên, kích hoạt phản ứng dị ứng tiếp xúc qua trung gian tế bào T [1]. Khi da tiếp xúc lại với chính dị nguyên đó ở những lần sau, tế bào T sẽ nhận diện và kích hoạt đợt viêm da bùng phát [1].
Bên cạnh đó, các loài thực vật và sản phẩm từ thực vật có thể gây ra rất nhiều phản ứng tiếp xúc khác nhau trên bề mặt da và niêm mạc [2]. Những phản ứng này thường là viêm da tiếp xúc kích ứng, viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc viêm da do các dị nguyên lơ lửng trong không khí phát tán từ cây [2]. Đáng chú ý, thực vật còn có thể gây nên mày đay tiếp xúc dị ứng hoặc không dị ứng, viêm da tiếp xúc với protein và viêm da do ánh sáng thực vật [2]. Một số phản ứng mẫn cảm nặng như hội chứng giả u lympho do ánh sáng (actinic reticuloid) cũng được xem là một dạng phản ứng tiếp xúc bắt nguồn từ dị ứng tiếp xúc [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về phản ứng dị ứng tiếp xúc?
Hiện tượng dị ứng tiếp xúc thực chất là trạng thái đáp ứng miễn dịch đặc hiệu của da phát sinh sau khi da hoặc niêm mạc tiếp xúc lặp đi lặp lại với các chất có trong môi trường [3]. Tại Khoa Dị ứng thuộc Phòng khám Bệnh Da liễu ở Novi Sad, các nhà nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm áp da (patch test) cho các bệnh nhân nghi ngờ dị ứng tiếp xúc đến khám ngoại trú trong khoảng thời gian hai năm [3]. Kết quả đánh giá chỉ ra rằng dị ứng tiếp xúc không chỉ giới hạn ở một bệnh cảnh duy nhất, mà là một phổ rộng gồm nhiều thực thể lâm sàng khác nhau, trong đó viêm da tiếp xúc dị ứng và mày đay tiếp xúc là hai thái cực điển hình [3].
Đôi khi, phản ứng dị ứng tiếp xúc với thực vật có thể xảy ra theo cách gián tiếp mà người bệnh không ngờ tới. Một báo cáo lâm sàng năm 2005 đã ghi nhận trường hợp một người đàn ông 31 tuổi có tiền sử viêm mũi kết mạc và hắt hơi theo mùa bị nổi tổn thương dạng mày đay tái phát, kèm ban đỏ và ngứa dữ dội sau khi chạm vào móng vuốt của một con tắc kè hoa nuôi trong nhà [4]. Phản ứng ngứa và nổi sẩn này xuất hiện chỉ trong vòng vài phút và khu trú chính xác tại các vị trí móng vuốt cào xước [4]. Khi kiểm tra dị ứng, bệnh nhân dương tính với phấn hoa cây phỉ, tổng quán sủi, bạch dương, tần bì, mạt bụi nhà, lông mèo và đặc biệt là cây si cảnh (Ficus benjamina) [4]. Các chuyên gia xác định tổn thương da bắt nguồn từ việc móng vuốt con vật cào rách lá cây si trong nhà khiến dịch nhựa chứa dị nguyên dính vào móng rồi truyền thụ động sang da người bệnh [4].
Các dị nguyên tiếp xúc cũng có khả năng kích hoạt phản ứng nghiêm trọng trên diện rộng của cơ thể. Báo cáo năm 2014 mô tả một phụ nữ 36 tuổi bị viêm da tiếp xúc dị ứng toàn thân đối xứng, hoàn toàn không đáp ứng với các phác đồ điều trị thông thường [5]. Qua thử nghiệm áp da và xét nghiệm chuyển dạng tế bào lympho máu (LTT), các bác sĩ phát hiện bệnh nhân bị quá mẫn với các kim loại hợp kim nha khoa như niken, kali dicromat và vàng [5]. Trường hợp này cho thấy khi dị nguyên xâm nhập vào cơ thể, phản ứng viêm da có thể bùng phát toàn thân chứ không chỉ khu trú tại điểm tiếp xúc ban đầu [5].
Ngay cả các vật dụng quen thuộc tiếp xúc lâu ngày cũng có thể gây viêm da vùng mô mỏng manh. Một nghiên cứu năm 2003 đã ghi nhận trường hợp viêm da tiếp xúc dị ứng nghiêm trọng ở vùng mí mắt do đeo kính bơi [6]. Bệnh nhân được thực hiện thử nghiệm áp da lặp lại với một mảnh đệm mút cao su màu đen lấy từ chính chiếc kính bơi, kết hợp xét nghiệm lẩy da với dị nguyên đường hô hấp [6]. Kết quả thử nghiệm áp da dương tính mạnh mẽ với miếng đệm cao su, khẳng định quá trình mẫn cảm có thể diễn ra âm thầm sau thời gian dài tiếp xúc liên tục [6].
Mặt khác, phản ứng dị ứng tiếp xúc muộn còn có mối liên hệ mật thiết với tình trạng nhạy cảm ánh sáng trên da. Một nghiên cứu năm 1981 đã khảo sát phản ứng dị ứng tiếp xúc muộn trên 14 bệnh nhân viêm da nhạy cảm ánh sáng/reticuloid do ánh sáng, 145 bệnh nhân chàm dạng ban ánh sáng đa hình và nhóm đối chứng gồm 1714 bệnh nhân viêm da khác [7]. Kết quả cho thấy tình trạng quá mẫn với crom và hóa chất cao su xuất hiện ở nhóm viêm da nhạy cảm ánh sáng cao hơn hẳn so với nhóm chàm và nhóm đối chứng [7]. Ở nhóm bệnh nhân chàm, phản ứng dị ứng tiếp xúc muộn với neomycin, clioquinol, nhựa thơm Peru, hương liệu và colophonium cũng tăng rõ rệt, chứng minh dị ứng tiếp xúc muộn đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phản ứng chàm bùng phát khi tiếp xúc với ánh nắng mặt trời [7].
Nhận diện các dấu hiệu viêm da từ cấp tính đến mạn tính
Viêm da tiếp xúc là một rối loạn viêm da phổ biến do phơi nhiễm với nhiều loại kháng nguyên và chất kích ứng khác nhau, gây ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe và là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các yêu cầu bồi thường bệnh nghề nghiệp [8]. Dựa trên cơ chế phát triển, bệnh được chia thành nhiều thể lâm sàng bao gồm viêm da tiếp xúc dị ứng, viêm da tiếp xúc kích ứng, viêm da tiếp xúc do ánh sáng và mày đay tiếp xúc [8].
Biểu hiện lâm sàng của viêm da tiếp xúc có sự thay đổi rõ rệt tùy theo từng giai đoạn phát triển của bệnh [8]. Ở giai đoạn cấp tính, vùng da tiếp xúc với dị nguyên thường xuất hiện các dát đỏ kèm theo mụn nước và bọng nước khu trú rõ rệt [8]. Nếu tiếp xúc kéo dài hoặc tái phát nhiều lần chuyển sang giai đoạn mạn tính, tổn thương sẽ tiến triển thành các mảng da đỏ dày cộm, bong vảy và hằn cổ trâu (lichen hóa) [8].
Việc chẩn đoán bệnh thường được định hướng dựa vào vị trí khu trú của ban đỏ và tiền sử tiếp xúc trực tiếp với tác nhân gây hại trước đó [8]. Khi nghi ngờ bị viêm da tiếp xúc do thảo mộc như lá lụa, nguyên tắc điều trị quan trọng hàng đầu là phải loại bỏ ngay lập tức tác nhân gây bệnh khỏi bề mặt da [8]. Sau đó, các bác sĩ có thể phối hợp điều trị bằng kem bôi chứa steroid chống viêm, thuốc kháng histamin và chỉ định corticosteroid đường uống đối với các trường hợp bệnh diễn tiến nặng [8].
Những hiểu lầm phổ biến khi đắp lá cây tươi lên da
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại". Thực tế, dịch chiết tươi từ các loại lá như lá lụa chứa hỗn hợp rất nhiều hợp chất hóa học, protein thực vật và tinh dầu chưa qua tinh chế. Như các bằng chứng khoa học đã chỉ ra, thực vật có thể gây phản ứng từ kích ứng, dị ứng tức thì đến viêm da tiếp xúc do ánh sáng [2]. Việc tùy tiện đắp các loại lá chưa rõ độc tính lên da rất dễ khiến hàng rào biểu bì bị phá vỡ.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ khi có vết thương hở thì lá cây mới gây viêm da. Các nghiên cứu miễn dịch học khẳng định các phân tử dị nguyên hoàn toàn có thể thấm qua lớp sừng nguyên vẹn của da, liên kết với protein để tạo thành kháng nguyên hoàn chỉnh và kích hoạt tế bào lympho T [1]. Thậm chí việc tiếp xúc nhiều lần trên vùng da lành lặn cũng tạo nên tình trạng mẫn cảm âm thầm trước khi bùng phát thành đợt viêm da cấp [3].
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là cho rằng phản ứng ngứa rát sau khi đắp lá là dấu hiệu "thuốc đang phát huy tác dụng thải độc". Cảm giác châm chích, nóng rát hay nổi sẩn ngứa ngay sau khi tiếp xúc thực chất là phản ứng viêm kích ứng hoặc mày đay tiếp xúc [2]. Nếu tiếp tục duy trì đắp lá, phản ứng viêm có thể bùng phát dữ dội thành các bọng nước lớn và dẫn đến nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn nguy hiểm [8].
Ai nên đặc biệt thận trọng trước khi dùng lá thảo mộc?
Những người có cơ địa dị ứng, tiền sử viêm da cơ địa hoặc chàm cần hết sức cẩn trọng khi tiếp xúc với các loại lá cây lạ. Làn da của nhóm đối tượng này thường có hàng rào bảo vệ suy yếu, khiến các dị nguyên thực vật dễ dàng xâm nhập sâu vào các lớp tế bào biểu bì và kích hoạt phản ứng miễn dịch quá mức [1].
Người làm việc ngoài trời hoặc thường xuyên tiếp xúc với ánh nắng cũng cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng thảo dược bôi ngoài. Một số chất trong thực vật khi kết hợp với tia cực tím có thể gây viêm da do ánh sáng hoặc thúc đẩy phản ứng quá mẫn muộn phát triển mạnh mẽ [2, 7]. Nếu bôi hoặc đắp lá cây rồi ra nắng, vùng da đó có thể bị bỏng rát, thâm sạm kéo dài hoặc nổi mảng chàm lan rộng [7].
Bên cạnh đó, những người đang có tổn thương da cấp tính, trầy xước, vết loét hở tuyệt đối không được tự ý đắp lá lụa hay bất kỳ loại lá tươi nào. Dịch lá cây không chỉ mang nguy cơ dị ứng mà còn có thể chứa nấm mốc, vi khuẩn và bụi bẩn từ môi trường, làm gia tăng nguy cơ nhiễm trùng mô bào nguy hiểm. Khi có bệnh nền da liễu hoặc đang điều trị thuốc bôi theo đơn, người bệnh phải luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
Hướng dẫn thử nghiệm trên vùng da nhỏ trước khi sử dụng
Để phòng tránh nguy cơ viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc dị ứng khi muốn sử dụng lá lụa, việc thử nghiệm phản ứng trước trên một vùng da nhỏ là bước bắt buộc. Phương pháp này dựa trên nguyên lý thử nghiệm áp da nhằm phát hiện sớm khả năng quá mẫn của cơ thể [3, 5].
Các bước thực hiện kiểm tra phản ứng tại nhà:
Bước 1: Rửa sạch một lượng nhỏ lá lụa bằng nước muối loãng, sau đó tráng lại bằng nước sạch để loại bỏ bụi bẩn và để ráo hoàn toàn. Giã nát lấy một lượng nhỏ dịch chiết lá tươi.
Bước 2: Vệ sinh sạch sẽ vùng da thử nghiệm ở mặt trong cẳng tay hoặc nếp gấp khuỷu tay bằng xà phòng dịu nhẹ, sau đó lau khô bằng khăn mềm. Đây là vùng da mỏng và nhạy cảm, rất thích hợp để quan sát phản ứng tiếp xúc.
Bước 3: Thoa một lượng nhỏ dịch lá lụa lên vùng da có diện tích khoảng 1-2 cm vuông, có thể dùng băng dán y tế che phủ lại để giữ dịch tiếp xúc ổn định trên bề mặt da.
Bước 4: Theo dõi liên tục trong vòng 24 đến 48 giờ. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào như ngứa ngáy, nổi mẩn đỏ, nóng rát hoặc xuất hiện mụn nước li ti, cần tháo băng, rửa sạch vùng da bằng nhiều nước mát và tuyệt đối không sử dụng loại lá này trên cơ thể [8]. Nếu da hoàn toàn bình thường sau 48 giờ, nguy cơ quá mẫn tức thì là tương đối thấp, tuy nhiên vẫn cần sử dụng với lượng vừa phải và theo dõi phản ứng tiếp theo.
Lời khuyên an toàn khi dùng thảo dược tự nhiên
Việc sử dụng các loại cây cỏ dân gian như lá lụa đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn và thận trọng cần thiết. Các phản ứng da do thực vật có thể diễn biến phức tạp từ viêm da kích ứng bẩm sinh đến dị ứng qua trung gian tế bào miễn dịch [1, 2].
Chủ động thử nghiệm mẫn cảm trên vùng da nhỏ, sử dụng nguồn thảo mộc sạch và dừng ngay khi có dấu hiệu bất thường là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe làn da. Khi không may xuất hiện các triệu chứng viêm da phồng rộp, ngứa rát lan rộng, người dân không nên tự ý bôi đắp thêm các loại thuốc lạ mà cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám và xử trí kịp thời [8].
