Nhiều người khi bị ngứa ngáy dữ dội do ghẻ thường ngại đi khám vì tâm lý e dè, mặc cảm [1]. Thay vào đó, bà con hay rỉ tai nhau tìm các loại lá cây quanh vườn, trong đó có cây lá lụa (thuộc chi Cynometra), đem nấu nước tắm hoặc giã nát đắp lên da.

Vậy mẹo dân gian dùng lá lụa trị ghẻ là bài thuốc hiệu quả hay chỉ là sự hiểu lầm? Dưới góc nhìn dược lý hiện đại, lá lụa hoàn toàn chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào chứng minh khả năng tiêu diệt ký sinh trùng cái ghẻ. Việc tự ý dùng lá cây vườn nhà để chữa ghẻ tiềm ẩn nhiều rủi ro bội nhiễm nguy hiểm.

Ghẻ ngứa hình thành do đâu?

Bệnh ghẻ ở người bắt nguồn từ sự xâm nhập của loài ký sinh trùng nhỏ mang tên Sarcoptes scabiei [2]. Con cái ghẻ này đào hang sâu vào lớp biểu bì, chủ yếu xuyên qua lớp sừng của da người [2].

Sau khi giao phối, con cái sẽ đẻ trứng trực tiếp bên trong các đường hầm dưới da [2]. Ấu trùng nở ra tiếp tục đào các hốc nhỏ để lột xác thành nhộng rồi phát triển thành con trưởng thành [2]. Chu trình ký sinh này tạo nên các nốt sẩn ngứa ngáy dữ dội, mẩn đỏ, vảy da rụng và rụng lông tóc; nếu kéo dài có thể dẫn đến hiện tượng tăng sừng hóa hoặc hình thành các lớp vảy tiết dịch [2].

Bệnh ghẻ có tính lây lan rất mạnh trong cộng đồng và ảnh hưởng tới hơn 150 loài vật chủ khác nhau [2]. Vì cái ghẻ đào hang ẩn sâu dưới biểu bì, bất kỳ phương pháp điều trị nào muốn dứt điểm đều phải tiếp cận và diệt trừ tận gốc ký sinh trùng cũng như ấu trùng của chúng [2].

Cây lá lụa dưới góc nhìn nghiên cứu dược lý thực tế

Trong kho tàng thực vật học, cây lá lụa thuộc chi Cynometra, phổ biến là loài Cynometra ramiflora [3]. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2022 đã tổng hợp chi tiết các dữ liệu hóa thực vật và hoạt tính sinh học của chi thực vật này [3].

Các nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận chiết xuất từ lá cây Cynometra ramiflora bằng dung môi methanol cho thấy hoạt tính hạ đường huyết đáng kể, khả năng chống loét dạ dày ở mức thấp (ức chế khoảng 13,9%), có tác dụng chống oxy hóa và độc tế bào đối với ấu trùng tôm ngâm nước mặn (brine shrimp) [3]. Chiết xuất ethanol của lá thể hiện độc tính tế bào đối với các dòng tế bào HeLa, T47D, WiDr, tác dụng ức chế tăng sinh thấp đối với tế bào MCF-7, cùng hoạt tính kháng khuẩn yếu đối với hai chủng vi khuẩn thông thường là Escherichia coli và Bacillus subtilis [3].

Ngoài ra, ở các bộ phận khác của cây chi Cynometra, tinh dầu từ lá, cành non và quả được ghi nhận có hoạt tính chống oxy hóa [3]. Tinh dầu cành non thể hiện hoạt tính kháng khuẩn và độc tính tế bào mạnh hơn các phần khác [3]. Chiết xuất vỏ cây cho thấy độc tính thấp đối với tế bào nguyên bào sợi chuột [3].

Rõ ràng, toàn bộ các nghiên cứu về cây lá lụa (Cynometra) cho đến nay mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm về kháng khuẩn yếu, chống oxy hóa, độc tế bào hoặc hạ đường huyết [3]. Dược điển và y văn quốc tế không có bất kỳ dòng dữ liệu nào ghi nhận dịch chiết lá lụa có khả năng diệt mạt ký sinh trùng Sarcoptes scabiei.

Tại sao mẹo dân gian truyền miệng dùng lá lụa trị ghẻ?

Tâm lý tìm đến thảo dược khi bị bệnh ngoài da rất phổ biến ở nhiều nền văn hóa [1], [4]. Người bệnh ghẻ thường có cảm giác xấu hổ vì định kiến xã hội gắn căn bệnh này với sự nghèo đói hay vệ sinh kém, dẫn đến xu hướng tự chữa bằng cây cỏ trước khi đến gặp bác sĩ [1].

Một nghiên cứu định tính năm 2020 tại Fiji cho thấy người dân địa phương thường hái thảo dược quanh nhà nấu với dầu dừa (gọi là dầu rewa) để xoa bóp lên các nốt ghẻ cho trẻ nhỏ [4]. Người dân chia sẻ rằng loại dầu lá này giúp giảm ngứa ban đêm [4]. Tuy nhiên, nhiều người thừa nhận cơn ngứa chỉ tạm lắng khoảng 3 đến 4 ngày rồi lại tái phát dữ dội [4]. Khi tổn thương ghẻ chuyển nặng thành viêm da mủ (chốc lở), các bài thuốc lá bôi ngoài trời hoàn toàn mất tác dụng và họ bắt buộc phải nhập viện [4].

Cây lá lụa có thể chứa một số hợp chất chống viêm hoặc làm dịu da tạm thời nhờ hoạt tính chống oxy hóa [3]. Khi người bệnh giã lá đắp hoặc tắm nước lá, cảm giác mát mẻ tức thì tạo ảo tưởng rằng bệnh đã thuyên giảm. Trên thực tế, cái ghẻ vẫn sống nguyên vẹn và tiếp tục sinh sôi dưới lớp biểu bì sâu [2].

Bằng chứng khoa học về việc dùng thảo mộc trị ghẻ

Dù y học không phủ nhận tiềm năng của cây cỏ, việc nghiên cứu hoạt tính chống ghẻ đòi hỏi thử nghiệm rất khắt khe [2], [5]. Năm 1992, một nghiên cứu sàng lọc 15 loài cây thuốc dùng trong y học cổ truyền Rwanda để trị ghẻ chỉ ghi nhận được 4 loài có hoạt tính kháng lại loài mạt Psoroptes cuniculi [6].

Một đánh giá tổng quan năm 2020 chỉ ra rằng nhiều thảo dược như tràm trà (Melaleuca alternifolia), nghệ tây (Curcuma longa), sầu đâu (Azadirachta indica), hương thảo (Rosmarinus officinalis) chứa các hoạt chất sinh học triển vọng chống lại Sarcoptes scabiei [5]. Chẳng hạn, một thử nghiệm năm 1992 trên 814 người sử dụng hỗn hợp nghệ và lá sầu đâu dạng bột nhão đã ghi nhận tỷ lệ khỏi bệnh 97% trong 3 đến 15 ngày điều trị mà không thấy phản ứng phụ [7].

Các nhà khoa học cũng thử nghiệm dạng thuốc mỡ nồng độ 2% kết hợp hoạt chất carvacrol (1g) chiết xuất từ cỏ xạ hương và phong lữ (1g) trộn với sáp ong và các tá dược trên 25 cá thể chó mắc các chủng ghẻ Demodex và Sarcoptes, cho thấy khả năng phục hồi tốt mà không cần rửa lại da [8].

Tuy vậy, các chuyên gia nhấn mạnh rào cản lớn hiện nay là sự thiếu hụt các thử nghiệm tiền lâm sàng đạt chuẩn, đòi hỏi phải xác thực và phân lập đúng hoạt chất [5]. Quan trọng nhất, danh mục thảo dược có tiềm năng trị ghẻ này hoàn toàn không có tên cây lá lụa [5].

Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng mẹo dân gian chưa kiểm chứng

Việc tự ý thu hái lá lụa hoặc các loại lá lạ đắp lên da ghẻ lở đem lại nhiều hệ lụy cho sức khỏe:

Thứ nhất, việc dùng các mẹo dân gian truyền miệng trích xuất từ kinh nghiệm lịch sử thường không đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn hiện đại, rất dễ dẫn đến tác dụng phụ và biến chứng [1]. Những bài thuốc dân gian cổ truyền dùng các chất tẩy rửa, than, hắc ín hay kiềm mạnh có thể diệt ký sinh nhưng lại gây nhiễm độc và kích ứng da nghiêm trọng [1].

Thứ hai, ghẻ không được điều trị đúng cách và kịp thời sẽ dẫn đến các biến chứng nguy hiểm [5]. Sự chậm trễ chẩn đoán khiến bệnh tiến triển mạn tính, mở đường cho biến chứng viêm da mủ, nhiễm trùng huyết, viêm cầu thận cấp sau nhiễm liên cầu khuẩn và bệnh lý tim mạch [5].

Thứ ba, người chăm sóc khi tự điều chế nước lá hoặc dầu thảo mộc thường không có biện pháp phòng hộ, khiến ghẻ tiếp tục lây lan sang các thành viên khác trong gia đình mà không hay biết [4].

Ai cần tuyệt đối tránh xa mẹo tắm lá tự chế?

Những nhóm đối tượng sau không bao giờ được tự ý lấy lá lụa hay nước lá vườn nhà bôi lên tổn thương ghẻ:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Da trẻ mỏng, hàng rào bảo vệ yếu, rất dễ bị viêm da tiếp xúc kích ứng và ngộ độc qua da [1].
  • Người có vùng da ghẻ đã trầy xước, chảy dịch, đóng mài mòn vảy tiết: Bôi đắp nước lá không vô trùng sẽ đưa vi khuẩn xâm nhập trực tiếp, gây bội nhiễm vi khuẩn và chốc lở lan rộng [4], [5].
  • Người có tiền sử viêm da dị ứng, cơ địa nhạy cảm: Hoạt chất không tinh khiết trong nhựa lá lụa dễ gây phản ứng dị ứng bùng phát [3].
  • Người mắc bệnh thận hoặc suy giảm miễn dịch: Nguy cơ biến chứng nhiễm trùng huyết và viêm cầu thận khi ghẻ kéo dài là rất cao [5].

Xử trí bệnh ghẻ đúng cách theo hướng dẫn khoa học

Bệnh ghẻ là bệnh nhiễm ký sinh trùng hoàn toàn có thể chữa khỏi bằng thuốc tân dược hiện đại [1]. Phác đồ điều trị chuẩn mực thường dựa trên việc sử dụng các hoạt chất đặc hiệu như permethrine dạng bôi hoặc ivermectine dạng uống [2]. Do các phân tử này không có tác dụng diệt trứng cái ghẻ, người bệnh cần tuân thủ dùng nhắc lại nhiều hơn một liều theo đúng chỉ định y khoa để loại trừ lứa ấu trùng mới nở [2].

Nếu nghi ngờ mắc ghẻ ngứa, người bệnh cần thực hiện các bước sau:

  • Đi khám chuyên khoa da liễu: Bác sĩ sẽ cạo da soi tìm cái ghẻ, trứng hoặc phân của chúng dưới kính hiển vi để chẩn đoán chuẩn xác, không tự ý đoán mò [8].
  • Dùng đúng thuốc được kê đơn: Bôi hoặc uống đúng liều lượng chỉ định; tuyệt đối không tự điều chế thuốc mỡ thảo mộc hay đun các loại lá dân gian khi chưa có nghiên cứu chứng minh [1], [8].
  • Điều trị đồng thời: Phải điều trị cho cả các thành viên sống cùng nhà hoặc người có tiếp xúc da kề da để ngăn chặn vòng lây nhiễm chéo [2], [4].
  • Vệ sinh đồ dùng: Giặt sạch chăn màn, quần áo bằng nước nóng và sấy khô để tiêu diệt mạt ký sinh còn vương vãi trong môi trường sống [2].

Lời khuyên cân bằng

Mẹo dân gian dùng lá lụa chữa ghẻ chỉ là sự hiểu lầm từ việc cảm nhận làn da dịu mát tạm thời, hoàn toàn không có cơ sở khoa học để tiêu diệt ký sinh trùng cái ghẻ [2], [3]. Tự ý đắp lá cây có thể làm mất thời gian vàng điều trị, đẩy người bệnh vào nguy cơ bội nhiễm và biến chứng nội tạng nghiêm trọng [5]. Khi xuất hiện cơn ngứa dữ dội về đêm cùng các nốt sẩn trên da, hãy đến bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị dứt điểm bằng thuốc chuẩn y khoa [1], [2].