Cây roi (miền Nam gọi là cây mận, tên khoa học Syzygium samarangense) là loại cây ăn quả quen thuộc tại các vùng quê Việt Nam. Gần đây, trào lưu hái lá roi tươi hoặc phơi khô để nấu nước uống hàng ngày rộ lên trên mạng xã hội với những lời đồn thổi về công dụng thanh nhiệt, giải độc và trị bách bệnh. Tuy nhiên, việc tự ý sắc nấu các loại thảo mộc chưa qua kiểm chứng khoa học luôn tiềm ẩn những nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe.
Thực tế, dữ liệu khoa học hiện đại cho thấy lá roi chứa nhiều hợp chất polyphenol quý có hoạt tính sinh học tốt [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật hoặc tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm. Việc uống nước sắc lá roi tươi chưa thể coi là phương pháp điều trị bệnh thay thế y học hiện đại và cần thận trọng về vấn đề kiểm soát liều lượng cũng như độ an toàn lâu dài.
Thành phần hóa thực vật và cơ chế chống oxy hóa
Nghiên cứu về thành phần hóa thực vật cho thấy lá roi là nguồn nguyên liệu rất dồi dào các chất chống oxy hóa tự nhiên. Một nghiên cứu công bố năm 2018 sử dụng kỹ thuật phân tích UPLC-MS/MS độ phân giải cao đã định danh được 92 hợp chất trong chiết xuất methanol của lá cây roi [1]. Các hợp chất này thuộc nhiều nhóm sinh học như flavonoid, axit phenolic, tannin cô đọng và ellagitannin [1]. Tổng hàm lượng phenolic đo được đạt mức 419 mg đương lượng axit gallic trên mỗi gam chiết xuất [1].
Về mặt cơ chế, chiết xuất lá roi thể hiện khả năng quét gốc tự do rất ấn tượng với giá trị EC50 là 5,80 mcg/mL trong thử nghiệm DPPH [1]. Đáng chú ý, trong mô hình tế bào HaCaT, dịch chiết lá roi đã ức chế hoàn toàn sự sinh sản các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) do tia UVA gây ra, đồng thời bảo vệ tế bào khỏi sự cạn kiệt glutathione (GSH) và ngăn ngừa hiện tượng phosphoryl hóa p38 [1]. Các chất chống oxy hóa này đóng vai trò quan trọng trong việc vô hiệu hóa stress oxy hóa – yếu tố gốc rễ gây ra nhiều tổn thương mô mạn tính.
Hoạt tính bảo vệ dạ dày và giảm viêm đường tiêu hóa
Một trong những công dụng dược lý đáng chú ý của lá roi là khả năng can thiệp vào các phản ứng viêm thông qua con đường truyền tín hiệu nội bào. Năm 2021, một nghiên cứu trên chuột bị loét dạ dày do thuốc indomethacin đã chứng minh tiềm năng bảo vệ niêm mạc vượt trội của chiết xuất lá roi (Syzygium samarangense) [2].
Ở nhóm chuột đối chứng sử dụng indomethacin, chỉ số vết loét tăng vọt kèm theo tổn thương niêm mạc nặng nề [2]. Nồng độ các chất chỉ thị gây viêm trong dạ dày như nhân tố hạt nhân NF-kappaB p65, myeloperoxidase (MPO), interleukin-6 (IL-6), tumor necrosis factor alpha (TNF-alpha), cùng sản phẩm peroxy hóa lipid MDA và biểu hiện Caspase-3 đều tăng mạnh [2]. Đồng thời, lượng men chống oxy hóa nội sinh (GSH, GPx) và dịch nhầy bảo vệ bị suy giảm nghiêm trọng [2].
Khi được điều trị dự phòng bằng chiết xuất lá roi, chuột ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt ở chỉ số loét, sự thâm nhiễm tế bào viêm, nồng độ các cytokine gây viêm, chỉ số MDA và lượng protein Caspase-3 [2]. Ngược lại, nồng độ chất chống oxy hóa nội sinh, hàm lượng dịch nhầy và sự tăng sinh tế bào hình đài (goblet cells) tăng lên đáng kể so với nhóm dùng indomethacin [2]. Phân tích cấu trúc phân tử còn phát hiện các chất chuyển hóa thứ cấp trong dịch chiết lá roi có năng lượng liên kết thấp khi gắn vào thụ thể prostaglandin EP3 và EP4, gợi ý khả năng kích hoạt thụ thể bảo vệ tế bào [2].
Đánh giá tác động hạ huyết áp và giãn mạch
Bên cạnh hoạt tính kháng viêm tiêu hóa, lá roi còn cho thấy tác dụng tác động trực tiếp lên hệ tuần hoàn thông qua các nghiên cứu mạch máu cô lập. Nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành kiểm tra dịch chiết lá Syzygium samarangense trên các vòng động mạch chủ ngực tách rời từ chuột [3]. Kết quả ghi nhận chiết xuất lá roi gây giãn mạch phụ thuộc vào nồng độ đối với các mẫu động mạch đã được co trước bằng phenylephrine [3].
Cơ chế sinh học được làm sáng tỏ khi hiện tượng giãn mạch này biến mất hoàn toàn khi lớp nội mô chức năng bị loại bỏ khỏi thành mạch [3]. Việc can thiệp bằng chất ức chế nitric oxide synthase (L-NAME) hoặc propranolol đã ức chế khả năng giãn mạch của dịch chiết, trong khi atropine không làm thay đổi đáp ứng giãn mạch [3]. Ngoài ra, các chất ức chế guanylate cyclase (ODQ), ức chế adenylate cyclase (MDL), môi trường KCl ngoại bào nồng độ cao và indomethacin đều làm triệt tiêu tác dụng làm giãn động mạch của chiết xuất [3]. Từ đó, các nhà khoa học kết luận dịch chiết lá roi kích thích giãn mạch thông qua trục truyền tín hiệu nitric oxide (NO)/cGMP phụ thuộc hoàn toàn vào tế bào nội mô mạch máu [3].
Tiềm năng bảo vệ gan trước độc chất
Những nghi ngại về gánh nặng chuyển hóa khi dùng thảo dược thô luôn được đặt ra đối với chức năng gan. Tuy nhiên, các phân tích dược lý cho thấy chiết xuất lá roi ngược lại sở hữu hoạt tính bảo vệ tế bào gan rất mạnh mẽ. Thử nghiệm trên mô hình chuột bị tổn thương gan cấp tính bằng độc chất carbon tetrachloride (CCl4) cho thấy kết quả vô cùng khả quan [1].
Cụ thể, việc can thiệp bằng chiết xuất lá roi giúp phục hồi hệ thống phòng thủ oxy hóa tại gan chuột, làm tăng nồng độ glutathione khử (GSH) lên 84,75% và tăng hoạt tính men superoxide dismutase (SOD) thêm 26,27% [1]. Cùng lúc đó, các chỉ số tổn thương và mỡ máu giảm rõ rệt: nồng độ MDA giảm 19,08%, men gan ALT giảm 63,05%, men gan AST giảm 52,21%, bilirubin toàn phần (TB) giảm 37,00%, cholesterol toàn phần (TC) giảm 13,26% và triglycerid (TG) giảm 15,15% [1]. Các lát cắt mô bệnh học đã xác nhận tổn thương tế bào gan suy giảm đáng kể, khẳng định hoạt tính hepatoprotective từ nguồn polyphenol tự nhiên này [1].
Dữ liệu về an toàn thận và chống nhiễm độc kim loại nặng
Thận là cơ quan đảm nhận nhiệm vụ bài tiết chính, dễ chịu ảnh hưởng xấu nếu dược liệu chứa chất độc. Nghiên cứu thực hiện năm 2025 đã phân tích tác dụng bảo vệ thận của chiết xuất khử béo 80% methanol-nước từ lá Syzygium samarangense trên chuột bị gây độc thận bởi cadmium chloride (CdCl2) [4]. Kỹ thuật HPLC-MS đã xác định sơ bộ 62 hợp chất sinh học thuộc nhóm axit phenolic, flavonoid và các chất liên quan khác trong dịch chiết lá roi [4].
Thử nghiệm được thực hiện trên 56 chuột cống cái Sprague Dawley, chia làm 8 nhóm, gồm nhóm đối chứng, nhóm nhiễm độc CdCl2 (3 mg/kg tiêm phúc mạc trong 7 ngày) và các nhóm can thiệp chiết xuất lá roi ở các liều uống 250, 500 và 1000 mg/kg [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá roi được đánh giá an toàn lên tới ngưỡng liều rất cao là 5 g/kg [4]. Ở liều thử nghiệm can thiệp tối đa, dịch chiết đã cải thiện vượt bậc tình trạng nhiễm độc: làm tăng nồng độ các chất chống oxy hóa từ 3,3 đến 6 lần, hạ các chỉ số viêm từ 66,8% đến 75,1%, và giảm các thông số chết rụng tế bào (apoptosis) từ 45,4% đến 73,3% so với nhóm chỉ tiêm CdCl2 [4].
Chiết xuất lá roi còn duy trì chức năng ty thể và ức chế quá trình tự thực tế bào thông qua việc làm giảm protein kinase hoạt hóa bởi AMP (AMPK) từ 49,2% đến 50,6%, giảm beclin-1 từ 49,5% đến 56,1%, đồng thời tăng biểu hiện mục tiêu rapamycin ở động vật có vú (mTOR) lên 4,7 đến 4,9 lần [4]. Đặc biệt, chiết xuất thảo mộc này đã cải thiện hiệu quả tình trạng tăng các chỉ số bất thường trong huyết thanh do cadmium gây ra [4].
Ranh giới giữa thử nghiệm phòng thí nghiệm và đời sống
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mở ra triển vọng lớn, người dùng cần tỉnh táo nhìn nhận khoảng cách rất xa giữa thử nghiệm trên chuột và việc đun lá uống hàng ngày tại nhà. Các nghiên cứu đều sử dụng dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa cao bằng dung môi chuyên dụng (methanol, phân đoạn ethyl acetate) nhằm thu hồi hoạt chất tinh khiết [4, 7]. Khi người dân tự hái lá tươi hoặc lá phơi khô đun sôi với nước theo cách thủ công, lượng hoạt chất hòa tan được có thể rất thấp hoặc biến tính do nhiệt độ cao kéo dài.
Hơn nữa, toàn bộ số liệu về khả năng hạ men gan, giảm tải độc thận hay giãn mạch nói trên đều được ghi nhận trên cơ thể động vật hoặc mô động vật biệt lập [1, 2, 3, 7]. Cho đến thời điểm hiện tại, y văn thế giới vẫn còn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người để xác định hiệu quả thực tế cũng như sinh khả dụng của nước lá roi. Do đó, việc tự ý uống nước lá roi đậm đặc dài ngày để tự chữa bệnh viêm loét hay cao huyết áp là hành động thiếu căn cứ và tiềm ẩn rủi ro chuyển hóa.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng nước lá roi?
Người mắc bệnh hạ huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cao huyết áp cần đặc biệt cẩn trọng. Dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận dịch chiết lá roi có hoạt tính làm giãn cơ vòng động mạch thông qua con đường giải phóng nitric oxide [3]. Việc kết hợp nước lá roi đậm đặc cùng thuốc hạ áp có thể gây cộng hưởng làm tụt huyết áp quá mức, dẫn tới hoa mắt, chóng mặt hoặc ngất xỉu.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân suy gan, suy thận nặng cũng là nhóm đối tượng không nên tự ý dùng nước lá thảo mộc này. Mặc dù chiết xuất lá roi an toàn ở chuột lên đến 5 g/kg [4], các thành phần tannin và hợp chất thứ cấp chưa qua phân lập có thể gây áp lực lên dạ dày nhạy cảm hoặc cản trở hấp thu các vi chất dinh dưỡng khác. Người chuẩn bị phẫu thuật cũng cần ngưng dùng để tránh tương tác với thuốc gây mê và thuốc điều hòa vận mạch.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và lời khuyên cân bằng
Nếu yêu thích hương vị tự nhiên và muốn dùng lá roi như một dạng thức uống thảo mộc giải khát thông thường, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thận trọng. Chỉ nên sử dụng lá từ những cây roi trồng sạch, không phun thuốc trừ sâu hay hóa chất kích thích tăng trưởng. Rửa thật sạch bụi bẩn và ngâm qua nước muối loãng trước khi chế biến nhằm loại bỏ nấm mốc hoặc ấu trùng sâu bọ bám trên bề mặt lá.
Không nên sắc nước lá roi quá đặc hoặc uống thay thế hoàn toàn cho nước lọc mỗi ngày. Mỗi lần chỉ nên dùng vài lá tươi hoặc một nhúm nhỏ lá phơi khô hãm với nước sôi tương tự như cách pha trà xanh loãng, uống ấm và xen kẽ cùng chế độ ăn uống đa dạng. Tuyệt đối không dùng nước thảo mộc để uống thuốc tây. Nước lá roi chỉ nên xem là một loại nước thanh nhiệt dân dã, không có tác dụng thay thế bất kỳ phác đồ điều trị nội khoa nào từ bác sĩ.
Tóm lại, các bằng chứng khoa học cho thấy lá roi chứa nguồn polyphenol dồi dào, có hoạt tính kháng viêm tiêu hóa, bảo vệ gan và hỗ trợ lọc độc tại thận trên mô hình động vật [1, 3, 7]. Dù vậy, người dân không nên thần thánh hóa loại lá cây vườn nhà này thành thần dược trị bệnh. Lựa chọn nguồn lá sạch, sử dụng ở mức độ thưởng thức chừng mực và tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu đang điều trị bệnh lý nền là giải pháp thông minh để bảo vệ sức khỏe toàn diện.
