Nhiều gia đình tại Việt Nam thường có thói quen trồng vạn tuế làm cảnh, đồng thời truyền tai nhau bài thuốc dùng lá, hoa hoặc hạt của loài cây này đem ngâm rượu để xoa bóp hoặc uống với hy vọng đẩy lùi các chứng đau nhức xương khớp, tê bì chân tay. Việc thấy cây vạn tuế xanh tốt quanh năm và có sức sống bền bỉ khiến không ít người tin rằng các bộ phận của cây chứa dược tính quý giá bồi bổ gân cốt.

Tuy nhiên, khoa học hiện đại chưa từng công nhận việc ngâm rượu lá hay hoa vạn tuế có khả năng điều trị khỏi bệnh đau nhức. Ngược lại, chi vạn tuế từ lâu đã nằm trong danh mục các loài thực vật chứa độc chất tự nhiên có khả năng gây tổn hại đến hệ thần kinh và các cơ quan nội tạng nếu sử dụng tùy tiện.

Thói quen ngâm rượu cây vạn tuế và những lời đồn thổi

Tại nhiều vùng nông thôn cũng như các đô thị, phong trào tự ngâm rượu thuốc tại nhà phát triển mạnh mẽ dựa trên kinh nghiệm truyền miệng chưa qua kiểm chứng. Cây vạn tuế với vẻ ngoài cổ kính thường bị gán ghép cho những tác dụng trị phong thấp, đau lưng, mỏi gối mà không dựa trên bất kỳ căn cứ dược lý học chính thống nào.

Nhiều người thậm chí còn gom nhặt hạt rơi, cắt trộm hoa hay chặt lá vạn tuế đem sao vàng rồi ngâm với rượu gạo nồng độ cao trong thời gian dài. Họ tin rằng rượu ngâm càng lâu thì dược tính tiết ra càng nhiều, từ đó tạo ra loại cồn thuốc xoa bóp giảm đau hiệu quả tức thì.

Thực tế, cảm giác giảm đau nhức thoáng qua sau khi thoa rượu ngâm vạn tuế phần lớn đến từ tác dụng giãn mạch tại chỗ của cồn và động tác xoa bóp cơ học. Trong khi đó, việc tự ý ngâm ủ thực vật hoang dại hoặc cây cảnh vào rượu có thể vô tình trích xuất các độc chất nguy hiểm vào dung môi cồn, dẫn đến nguy cơ ngộ độc qua da hoặc đe dọa tính mạng nếu uống nhầm.

Bản chất sinh học và các hợp chất bên trong cây vạn tuế

Cây vạn tuế thuộc chi Cycas, bộ Cycadales, là nhóm thực vật cổ xưa có nguồn gốc phân bố rộng khắp ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Trong tự nhiên, chi vạn tuế bao gồm nhiều loài khác nhau như Cycas revoluta, Cycas circinalis hay Cycas media.

Để sinh tồn trước các loài côn trùng và động vật ăn cỏ qua hàng triệu năm, các loài vạn tuế tự tổng hợp nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh, điển hình là các độc tố thần kinh và các glycoside gây độc cho gan. Một trong những hợp chất được giới khoa học nghiên cứu nhiều là axit 2-amino-3-(methylamino)-propanoic (viết tắt là BMAA), một axit amin không tạo protein có mặt trong mô hạt của cây.

Khi ngâm các bộ phận của cây vào rượu, ethanol đóng vai trò là một dung môi hữu cơ mạnh hòa tan cả những chất có lợi lẫn các độc tố tiềm ẩn. Do đó, dung dịch rượu ngâm tự chế không đơn thuần là một bài thuốc mà thực chất là một hỗn hợp hóa chất phức tạp chưa được tinh chế hay kiểm soát hàm lượng.

Bằng chứng khoa học về độc tính thần kinh của chi vạn tuế

Mối liên hệ giữa việc sử dụng các sản phẩm từ cây vạn tuế và nguy cơ thoái hóa thần kinh đã thu hút sự chú ý của các nhà khoa học quốc tế từ nhiều thập kỷ trước. Đáng chú ý là trường hợp người dân bản địa tại đảo Guam từng sử dụng bột chế biến từ hạt vạn tuế làm thực phẩm truyền thống và ghi nhận tỷ lệ mắc các rối loạn thần kinh bất thường.

Một nghiên cứu công bố năm 1992 đã sử dụng mô hình nuôi cấy tế bào thần kinh vùng trung não và tế bào hạt tiểu não để kiểm tra độc tính của các chất chiết xuất từ hạt vạn tuế thuộc chi Cycas cùng các mẫu bột vạn tuế chế biến theo phương pháp truyền thống tại Guam [1]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá chiết xuất từ mô giao tử cái của ba loài vạn tuế gồm C. circinalis, C. revoluta, C. media, bột mì thông thường và 17 mẫu bột vạn tuế từ Guam [1].

Kết quả ban đầu cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về độc tính giữa chiết xuất chuẩn bị từ mô giao tử cái của C. circinalis, C. revoluta, C. media, bột mì thông thường và 13 trong số 17 mẫu bột vạn tuế [1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu phát hiện chiết xuất chuẩn bị từ 4 trong số 17 mẫu bột tại Guam đã thể hiện độc tính thần kinh rõ rệt phụ thuộc vào liều lượng đối với cả tế bào trung não và tế bào hạt tiểu não [1].

Đáng chú ý, độc tính này không có mối tương quan với hàm lượng BMAA, đồng thời nồng độ BMAA đo được trong môi trường nuôi cấy từ các chiết xuất này thấp hơn rất nhiều so với mức cần thiết để gây độc thần kinh [1]. Độc tính của các chiết xuất trên cũng không bị ngăn chặn bởi chất đối kháng thụ thể NMDA là MK-801 hay chất đối kháng thụ thể non-NMDA là 6-cyano-7-dinitroquinoxaline-2,3-dione, chứng tỏ phản ứng độc hại không thông qua các thụ thể axit amin kích thích [1].

Nguy cơ thôi nhiễm độc chất từ dụng cụ chế biến và ngâm ủ

Điểm bất ngờ và mang tính cảnh báo sâu sắc trong nghiên cứu năm 1992 chính là nguồn gốc gây ra độc tính thần kinh trong các mẫu bột vạn tuế. Khi phân tích kỹ 4 mẫu bột có độc tính cao, các nhà khoa học phát hiện hàm lượng kẽm tăng vọt bất thường [1].

Thử nghiệm tiếp theo chỉ ra rằng kẽm tạo ra phản ứng ngộ độc thần kinh phụ thuộc vào nồng độ trên các tế bào trung não và tế bào hạt tiểu não, tương ứng trực tiếp với nồng độ kẽm tính toán được trong dịch nuôi cấy từ 4 mẫu bột độc hại nói trên [1]. Để tìm ra nguyên nhân, các nhà nghiên cứu đã mô phỏng quá trình chế biến mô hạt C. circinalis trong phòng thí nghiệm bằng cách ngâm chúng trong một thùng chứa mạ kẽm [1].

Kết quả thực nghiệm xác nhận rằng khi ngâm mô hạt vạn tuế trong thùng mạ kẽm, hàm lượng kẽm đã gia tăng tỷ lệ thuận theo thời gian ngâm ủ [1]. Phát hiện này cho thấy các mô thực vật thuộc chi vạn tuế trong quá trình ngâm rửa dài ngày có khả năng hấp thụ và tích tụ kim loại nặng từ chính dụng cụ chứa đựng [1].

Trong đời sống thực tế, việc người dân tự ngâm rượu vạn tuế tại nhà thường sử dụng các loại bình, can nhựa tái chế, hoặc các vật dụng kim loại không rõ nguồn gốc. Dưới tác động thẩm thấu của cồn và axit hữu cơ từ thực vật, quá trình ngâm kéo dài nhiều tháng không chỉ giải phóng các hoạt chất của cây mà còn thôi nhiễm kim loại và tạp chất từ đồ chứa, tạo nên một dung dịch độc hại cho sức khỏe.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu ngâm vạn tuế

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "cây trồng làm cảnh quen thuộc trước sân nhà thì hoàn toàn vô hại". Trên thực tế, giới thực vật học đã chứng minh rất nhiều loại cây cảnh đô thị chứa độc tố chết người nhằm mục đích tự vệ sinh học, và vạn tuế là ví dụ điển hình khi toàn bộ cây từ lá, hoa, vỏ thân đến hạt đều chứa các hợp chất có khả năng hủy hoại tế bào.

Một ngộ nhận tai hại khác là việc đồng nhất giữa "tác dụng giảm đau" với "bệnh đã khỏi". Cồn rượu nguyên chất khi thoa lên da bốc hơi nhanh tạo cảm giác mát lạnh, đồng thời gây ức chế nhẹ các đầu mút dây thần kinh ngoại vi, khiến người bệnh nhầm tưởng khớp xương bớt sưng viêm. Thực chất, nguyên nhân gốc rễ gây thoái hóa khớp, thoát vị đĩa đệm hay viêm khớp dạng thấp hoàn toàn không bị đẩy lùi.

Quan trọng hơn, cần nhấn mạnh rằng nghiên cứu khoa học năm 1992 chỉ tập trung khảo sát trên mô hình tế bào thần kinh nuôi cấy đối với hạt và bột vạn tuế [1]. Hiện nay, y văn khoa học chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh lá hoặc hoa vạn tuế ngâm rượu có tác dụng chữa đau nhức xương khớp trên cơ thể người, cũng như chưa có dữ liệu nào xác nhận độ an toàn của việc bôi hay uống loại rượu tự chế này.

Ai nên đặc biệt thận trọng và tránh xa?

Mọi người dân đều không nên thử nghiệm việc ngâm rượu lá, hoa hay hạt vạn tuế để sử dụng dưới bất kỳ hình thức nào. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng đặc thù sau đây đối mặt với nguy cơ biến chứng nguy hiểm cao gấp nhiều lần nếu tiếp xúc với các bài thuốc truyền miệng này:

  • Người cao tuổi và người mắc bệnh thoái hóa khớp mạn tính: Nhóm đối tượng này thường có tâm lý nóng vội muốn tìm kiếm các bài thuốc dân gian trị dứt điểm đau nhức. Việc thoa rượu độc hại có thể làm tổn thương làn da vốn đã mỏng manh, gây viêm da tiếp xúc hoặc nhiễm độc qua các vết trầy xước.
  • Bệnh nhân mắc bệnh lý gan và thận: Nếu uống nhầm rượu ngâm vạn tuế, gan và thận là hai cơ quan đầu tiên phải gánh chịu độc tính từ các hợp chất chuyển hóa thực vật và kim loại thôi nhiễm, dễ dẫn đến suy gan cấp hoặc tổn thương thận tiến triển.
  • Người có tiền sử rối loạn thần kinh hoặc bệnh tim mạch: Tác động gây độc tế bào thần kinh đã được cảnh báo trong nghiên cứu thực nghiệm có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng thần kinh sẵn có.
  • Trẻ em, phụ nữ mang thai và cho con bú: Tuyệt đối không để nhóm đối tượng này tiếp xúc hay sử dụng các loại rượu ngâm thực vật lạ do nguy cơ nhiễm độc thần kinh và ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi.

Hướng xử lý an toàn và khoa học khi bị đau nhức xương khớp

Thay vì đặt cược sức khỏe vào những bình rượu thuốc tự ngâm tiềm ẩn hiểm họa, người bệnh cần trang bị cho mình phương pháp tiếp cận khoa học khi cơ thể xuất hiện các cơn đau mỏi:

  • Thăm khám chuyên khoa kịp thời: Đau nhức xương khớp có thể xuất phát từ hàng chục nguyên nhân khác nhau như thoái hóa sụn khớp, viêm bao hoạt dịch, gút, loãng xương hoặc tổn thương dây chằng. Việc chụp X-quang, cộng hưởng từ (MRI) hoặc xét nghiệm máu tại các bệnh viện uy tín sẽ giúp bác sĩ đưa ra chẩn đoán chính xác.
  • Tuân thủ phác đồ chuẩn y khoa: Sử dụng các loại thuốc giảm đau, kháng viêm hoặc các chất bổ trợ sụn khớp theo đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý tăng liều hay kết hợp bừa bãi với các loại thảo dược không rõ nguồn gốc.
  • Vật lý trị liệu và vận động hợp lý: Các bài tập kéo giãn cơ, bơi lội, đạp xe nhẹ nhàng hoặc chườm ấm đúng cách mang lại hiệu quả giảm đau tự nhiên và bền vững hơn nhiều so với việc xoa bóp bằng rượu thuốc lạ.
  • Từ bỏ thói quen ngâm rượu dược liệu tự phát: Tuyệt đối không thu hái lá, hoa, vỏ hay hạt của cây vạn tuế cũng như các loại cây cảnh khác để ngâm rượu uống hoặc xoa bóp ngoài da khi chưa có hướng dẫn chính thống từ cơ quan y tế.

Đau nhức xương khớp là vấn đề sức khỏe mạn tính đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp của các biện pháp y học đã được chứng thực. Cây vạn tuế mang giá trị thẩm mỹ cao trong cảnh quan nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc tế bào thần kinh khó lường. Người dân cần tỉnh táo loại bỏ các bài thuốc truyền miệng nguy hại để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.