Lacto-ovo vegetarian và Địa Trung Hải: Chế độ nào bảo vệ tim tốt hơn?

Nhiều người đứng trước lựa chọn thay đổi lối sống để bảo vệ hệ tim mạch thường băn khoăn: liệu nên cắt bỏ hoàn toàn thịt cá để chuyển sang ăn chay trứng sữa (lacto-ovo vegetarian), hay áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải vốn nổi tiếng với dầu ô liu và cá béo? Cả hai phương pháp đều được đánh giá cao nhờ tập trung vào thực phẩm nguồn gốc thực vật, nhưng hiệu quả thực tế trên từng chỉ số sinh học lại có sự khác biệt rõ rệt.

Không có người chiến thắng tuyệt đối khi đặt hai mô hình ăn uống này lên bàn cân. Các bằng chứng lâm sàng trực tiếp cho thấy ăn chay trứng sữa vượt trội hơn trong việc kiểm soát mỡ máu xấu LDL, trong khi chế độ ăn Địa Trung Hải lại chiếm ưu thế ở việc hạ triglyceride và duy trì các dưỡng chất thiết yếu ^[1].

Bức tranh đối đầu lâm sàng giữa hai chế độ ăn

Chế độ ăn chay trứng sữa loại bỏ hoàn toàn các loại thịt động vật và hải sản, nhưng vẫn giữ lại trứng và các sản phẩm từ sữa. Ngược lại, thực đơn Địa Trung Hải nhấn mạnh việc tiêu thụ lượng lớn rau củ, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, quả hạch, dầu ô liu nguyên chất, kèm cá béo với lượng vừa phải và hạn chế thịt đỏ.

Cả hai cùng hướng đến việc giảm thiểu thực phẩm chế biến sẵn và chất béo bão hòa từ thịt động vật trên cạn. Tuy nhiên, việc giữ lại cá béo và dầu thực vật nguyên chất ở chế độ Địa Trung Hải tạo ra hồ sơ dinh dưỡng khác biệt so với việc bổ sung protein qua trứng và sữa.

Dù có sự khác nhau về thành phần, việc lựa chọn chế độ nào thường phụ thuộc vào mục tiêu sức khỏe cụ thể của từng cá nhân: cần ưu tiên hạ cholesterol máu, kiểm soát mỡ máu trung tính, hay cải thiện các cơ quan chuyển hóa khác.

Nghiên cứu CARDIVEG: Cuộc thử nghiệm đối đầu trực tiếp

Để làm rõ sự khác biệt giữa hai chế độ, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo mang tên CARDIVEG đã được tiến hành trên 118 người thừa cân có mức nguy cơ tim mạch từ thấp đến trung bình, với độ tuổi trung bình 51,1 và 78% là nữ giới ^[1]. Những người tham gia được phân ngẫu nhiên áp dụng chế độ ăn chay trứng sữa giảm calo hoặc chế độ ăn Địa Trung Hải giảm calo trong thời gian 3 tháng, sau đó đổi ngược lại ^[1]. Tỷ lệ hoàn thành nghiên cứu đạt 84,7% ^[1].

Kết quả ghi nhận cả hai chế độ ăn đều mang lại hiệu quả giảm cân tương đương: nhóm ăn chay trứng sữa giảm trung bình 1,88 kg, còn nhóm Địa Trung Hải giảm 1,77 kg ^[1]. Sự cải thiện về chỉ số khối cơ thể (BMI) và khối lượng mỡ cũng tương đương nhau giữa hai can thiệp ^[1].

Tuy nhiên, sự khác biệt lớn xuất hiện ở các chỉ số sinh hóa máu. Kết thúc thử nghiệm, nhóm ăn chay trứng sữa đạt mức giảm cholesterol tỷ trọng thấp (LDL) tốt hơn nhóm Địa Trung Hải với độ chênh lệch là 9,10 mg/dL (p = 0,01) ^[1]. Ngược lại, chế độ ăn Địa Trung Hải lại hiệu quả hơn hẳn trong việc hạ triglyceride máu, với mức chênh lệch 12,70 mg/dL có ý nghĩa thống kê (p < 0,01) ^[1].

Bên cạnh mỡ máu, nồng độ vitamin B12 ở nhóm ăn chay trứng sữa ghi nhận mức thấp hơn nhóm Địa Trung Hải với độ chênh lệch 32,32 pg/mL (p < 0,01) ^[1]. Về các dấu ấn viêm và stress oxy hóa, phần lớn chỉ số không có khác biệt, ngoại trừ interleukin-17 chỉ ghi nhận sự cải thiện ở nhóm ăn Địa Trung Hải ^[1]. Tổng kết can thiệp, có 46 người trong giai đoạn ăn chay và 35 người trong giai đoạn Địa Trung Hải đạt được giá trị mục tiêu cho ít nhất một yếu tố nguy cơ tim mạch ^[1].

Tác động bất ngờ đến chức năng thận từ nghiên cứu nhánh

Đi sâu vào dữ liệu từ cuộc thử nghiệm CARDIVEG, một phân tích công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của hai chế độ ăn lên chức năng thận trên 107 đối tượng (82 nữ, 25 nam, tuổi trung vị 52) theo dõi chế độ ăn chay (54 người) và Địa Trung Hải (53 người) ^[2].

Các nhà nghiên cứu đã hiệu chỉnh nhiều yếu tố gây nhiễu gồm tuổi, giới tính, mức độ vận động, tình trạng hút thuốc, uống rượu, huyết áp, đường huyết, LDL và mức thay đổi cân nặng ^[2]. Kết quả cho thấy trong 3 tháng theo chế độ ăn chay trứng sữa, creatinine máu giảm 5,3% (p < 0,001), nồng độ nitơ ure giảm 9% (p = 0,001), chỉ số BUN giảm 8,7% (p = 0,001), tỷ lệ BUN/creatinine giảm 5,8% (p < 0,001) và độ lọc cầu thận ước tính (eGFR) tăng 3,5% (p = 0,001) ^[2].

Trái lại, nhóm áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải không ghi nhận sự thay đổi đáng kể ở các chỉ số này ^[2]. Xu hướng biến thiên giữa hai nhóm có sự đối lập rõ rệt với độ chênh lệch có ý nghĩa thống kê rất cao (p < 0,0001) đối với creatinine, tỷ lệ BUN/creatinine và eGFR ^[2]. Điều này gợi mở rằng việc cắt giảm protein thịt động vật trong 3 tháng mang lại dấu hiệu cải thiện lọc cầu thận ở nhóm đối tượng có nguy cơ tim mạch từ thấp đến trung bình ^[2].

Bằng chứng dài hạn: Tỷ lệ tử vong và biến cố mạch vành

Bên cạnh các thử nghiệm can thiệp ngắn hạn, dữ liệu quan sát dài hạn cung cấp cái nhìn thực tế hơn về biến cố tim mạch. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2019 tập hợp các nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu lớn đã đánh giá mối liên quan giữa mô hình ăn chay (gồm ăn chay trứng sữa và thuần chay) với sức khỏe tim mạch ^[3].

Kết quả phân tích gộp trên 8 đoàn hệ (197.737 người với 2.988 ca tử vong) cho thấy chế độ ăn thực vật giúp giảm 22% nguy cơ tử vong do bệnh tim thiếu máu cục bộ (CHD) và giảm 28% tỷ lệ mắc mới CHD (theo dõi trên 44.561 người) ^[3]. Tuy nhiên, chế độ ăn chay không ghi nhận mối liên quan đáng kể đối với việc giảm tỷ lệ tử vong chung do bệnh tim mạch (CVD) và tử vong do đột quỵ ^[3].

Song song đó, báo cáo từ các đoàn hệ tín đồ Cơ Đốc Phục Lâm (Adventist) cũng khẳng định chế độ ăn chay mang lại khả năng bảo vệ trước các rối loạn tim mạch chuyển hóa và một số bệnh ung thư ^[4]. Đáng chú ý, các dữ liệu này quan sát thấy mức độ bảo vệ tim mạch của chế độ ăn thực vật biểu hiện rõ nét hơn ở nam giới so với nữ giới ^[4]. Chế độ thuần chay hoàn toàn không trứng sữa có thể mang lại thêm một số lợi ích nhỏ trong kiểm soát huyết áp, tiểu đường tuýp 2 và béo phì khi so sánh với ăn chay trứng sữa ^[4].

Chất lượng bữa ăn: Yếu tố quyết định hơn việc "kiêng thịt"

Một hiểu lầm rất phổ biến là chỉ cần bỏ thịt là trái tim tự khắc khỏe mạnh. Nghiên cứu tiền cứu quy mô lớn trên 391.124 người tham gia từ ngân hàng dữ liệu UK Biobank với thời gian theo dõi trung vị 10,4 năm đã làm sáng tỏ vấn đề này ^[5].

Các nhà nghiên cứu chia người tham gia thành nhóm ăn chay trứng sữa và nhóm ăn thịt, sau đó tiếp tục phân loại thành nhóm ăn uống lành mạnh và kém lành mạnh dựa trên hướng dẫn dinh dưỡng ^[5]. Trong thời gian theo dõi, có 40.048 biến cố tim mạch bất lợi lớn (MACE) xảy ra ^[5]. Kết quả chỉ ra người ăn chay lành mạnh giảm 18% nguy cơ biến cố tim mạch, người ăn thịt lành mạnh giảm 5% nguy cơ so với người ăn thịt kém lành mạnh ^[5].

Tuy nhiên, nguy cơ tim mạch ở những người ăn chay kém lành mạnh (tiêu thụ nhiều đường, tinh bột tinh chế, đồ chiên xào) không hề có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với những người ăn thịt kém lành mạnh ^[5]. Điều này khẳng định phẩm chất của thực phẩm quyết định kết quả bảo vệ tim, chứ không chỉ là danh xưng ăn chay hay Địa Trung Hải.

Khảo sát dinh dưỡng INVITA tại Ý năm 2024 trên 470 đối tượng (116 người ăn thịt, 49 người ăn cá, 116 người ăn chay trứng sữa và 189 người thuần chay) cũng chỉ ra lượng tiêu thụ các chất dinh dưỡng chính ở tất cả các nhóm đều tương đối cân bằng và nằm trong ngưỡng khuyến nghị bình thường ^[6]. Dù vậy, các nghiên cứu cũng lưu ý khi lối sống, hút thuốc và tổng lượng calo tương đương nhau, việc chỉ ăn chay trứng sữa mà không kiểm soát tổng chất béo có thể không tạo ra khác biệt lớn về các chỉ số béo bụng ^[7].

Những ai cần thận trọng khi lựa chọn thực đơn?

Dù hai chế độ đều tốt, người áp dụng cần cân nhắc thể trạng cá nhân để điều chỉnh phù hợp:

• Người có nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) cao: Nhóm này có thể thu được nhiều lợi ích hơn từ chế độ Địa Trung Hải nhờ lượng axit béo không bão hòa đơn và omega-3 từ cá giúp hạ triglyceride hiệu quả hơn ^[1].
• Người có cholesterol LDL tăng cao: Chế độ ăn chay trứng sữa giảm calo có thể là ưu tiên ngắn hạn thích hợp hơn để kéo chỉ số mỡ xấu này xuống ^[1].
• Nguy cơ thiếu hụt vi chất: Người chuyển sang ăn chay trứng sữa cần đặc biệt chú ý đến tình trạng vitamin B12, do nồng độ chất này trong máu ghi nhận giảm đáng kể sau 3 tháng ăn chay so với chế độ Địa Trung Hải ^[1].
• Người có bệnh lý nền: Những người có bệnh lý thận mạn tính hoặc đang điều trị thuốc tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi cắt giảm triệt để các nhóm thực phẩm, nhằm điều chỉnh liều lượng protein và thuốc huyết áp phù hợp.

Gợi ý áp dụng thực tế vào đời sống hàng ngày

Để khai thác tối đa lợi ích bảo vệ tim mạch mà không làm đảo lộn sinh hoạt, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc phối hợp sau:

• Xây dựng nền tảng thực vật chất lượng cao: Ưu tiên rau xanh đậm, các loại đậu, ngũ cốc nguyên cám. Hạn chế tối đa các sản phẩm ăn chay giả thịt công nghiệp, đồ chiên ngập dầu và đường tinh luyện nhằm tránh biến chế độ ăn thành "ăn chay kém lành mạnh" ^[5].
• Kết hợp điểm mạnh của cả hai chế độ: Tận dụng ưu điểm hạ LDL của rau củ hạt kết hợp với nguồn chất béo tốt từ dầu ô liu nguyên chất và cá béo 2 lần mỗi tuần theo phong cách Địa Trung Hải ^[1].
• Kiểm soát trứng và sữa: Ở chế độ ăn chay, chỉ nên tiêu thụ vừa phải các loại sữa ít béo hoặc trứng luộc để tránh tích lũy thêm chất béo bão hòa [1, 5].
• Theo dõi vi chất: Nếu chọn ăn chay trứng sữa lâu dài, hãy kiểm tra công thức máu định kỳ để theo dõi nồng độ vitamin B12 và có phương án bổ sung kịp thời ^[1].

Mỗi chế độ ăn đều có những thế mạnh sinh học riêng trong phòng ngừa tim mạch. Việc hiểu rõ tác động lên từng chỉ số máu giúp người tiêu dùng chủ động thiết kế bữa ăn phù hợp nhất với tình trạng sức khỏe của chính mình.