Liều dùng và cách ngâm rượu dây càng cua: Bằng chứng nói gì?

Nhiều người có thói quen thu hái các loại thảo dược tự nhiên đem về ngâm rượu để uống mỗi ngày nhằm bồi bổ hoặc chữa bệnh. Dây càng cua (danh pháp khoa học thường liên quan đến Cryptolepis sanguinolenta) là một trong những loại dược liệu được truyền miệng với nhiều công dụng trị bệnh đa dạng. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm rượu thảo mộc tại gia đình tiềm ẩn rất nhiều rủi ro cho sức khỏe mà người dùng ít khi lường trước được.

Liệu việc ngâm rượu dây càng cua có thực sự an toàn và mang lại hiệu quả chữa bệnh như lời đồn? Câu trả lời từ góc độ khoa học là phương pháp ngâm rượu tự phát tại nhà rất khó kiểm soát liều lượng hoạt chất và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tế bào do quá liều alkaloid. Các nghiên cứu hiện đại chỉ ra rằng cồn chiết xuất rất mạnh các hợp chất sinh học, dẫn đến nồng độ hoạt chất thay đổi thất thường và có thể gây độc cho cơ thể.

Dây càng cua và thói quen ngâm rượu chữa bệnh dân gian

Trong y học cổ truyền ở nhiều nơi trên thế giới, các bộ phận của cây Cryptolepis sanguinolenta từ lâu đã được tận dụng để kiểm soát nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau ^[1]. Người dân thường dùng rễ, thân cây sắc nước uống hoặc đem ngâm với rượu trắng để tạo thành các bài thuốc dân gian hỗ trợ điều trị đái tháo đường hoặc nhiễm khuẩn đường tiêu hóa ^[1], ^[2].

Tại Việt Nam, tâm lý chuộng rượu thuốc khiến không ít người tìm kiếm loại thảo dược này đem về sơ chế thủ công rồi ngâm cồn độ cao. Thói quen phổ biến là ngâm ước lượng theo cảm tính, uống vài chén nhỏ mỗi ngày trước bữa ăn hoặc trước khi đi ngủ. Việc ngâm ủ không theo quy chuẩn kỹ thuật khiến sản phẩm tạo ra có thành phần hóa học biến động rất lớn, không đảm bảo an toàn cho người uống.

Cơ chế tác động: Khả năng chiết xuất mạnh mẽ của cồn

Để hiểu vì sao rượu ngâm thảo mộc dễ gây nguy hiểm, cần xem xét cơ chế hòa tan của dung môi cồn (ethanol). Cồn là một dung môi hữu cơ phân cực có khả năng hòa tan và kéo các hợp chất hóa thực vật từ mô tế bào thực vật ra ngoài dung dịch hiệu quả hơn nhiều so với nước thông thường.

Khi phân tích thành phần hóa thực vật, các nhà khoa học ghi nhận trong rễ của Cryptolepis sanguinolenta chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh gồm alkaloid, glycoside tim và saponin ^[3]. Đặc biệt, hoạt chất chính tạo nên tác dụng sinh học chủ yếu của loại cây này là cryptolepine - một hợp chất thuộc nhóm indoloquinoline alkaloid ^[1].

Thử nghiệm so sánh hiệu suất chiết xuất cho thấy hàm lượng polyphenol tổng số (tính theo g/100 g GAE) trong chiết xuất ethanol của rễ cây đạt mức 26,888 ± 4,248, cao hơn gấp đôi so với mức 11,642 ± 4,248 khi chiết bằng nước ^[3]. Điều này chứng minh rằng môi trường cồn giải phóng và cô đặc các hợp chất thực vật với nồng độ rất cao, biến bình rượu ngâm tại gia thành một hỗn hợp dược lý phức tạp khó kiểm soát.

Bằng chứng khoa học về tác dụng sinh học qua các nghiên cứu

Các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận một số tác dụng sinh học đáng chú ý của chiết xuất từ loại thảo dược này đối với chuyển hóa đường và vi khuẩn gây bệnh:

Nghiên cứu công bố năm 2012 đã khảo sát tác dụng hạ đường huyết và lipid máu của chiết xuất ethanol từ thân cây Cryptolepis sanguinolenta trên mô hình động vật gặm nhấm ^[1]. Động vật thí nghiệm được chia làm 4 nhóm: nhóm đối chứng uống 2 ml nước cất, các nhóm can thiệp uống chiết xuất với các mức liều lần lượt là 50, 150 và 250 mg/kg thể trọng mỗi ngày, liên tục trong 21 ngày ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm giảm đáng kể khả năng vận chuyển và hấp thu glucose ở ruột, đồng thời làm giảm glucose huyết tương, cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL cholesterol theo cơ chế phụ thuộc liều dùng ^[1]. Đánh giá mô bệnh học còn ghi nhận sự gia tăng kích thước của các tế bào beta ở tuyến tụy ^[1]. Dù vậy, nghiên cứu này mới chỉ thực hiện trên động vật thí nghiệm có đường huyết bình thường, chưa đủ dữ liệu lâm sàng trên cơ thể người bệnh.

Về khả năng kháng khuẩn, một nghiên cứu trong ống nghiệm sử dụng phương pháp khuếch tán giếng thạch cải tiến đã đánh giá chiết xuất cồn của rễ cây đối với các chủng vi khuẩn chuẩn bao gồm Staphylococcus aureus, Staphylococcus saprophyticus, Escherichia coli, Salmonella typhi, Pseudomonas aeruginosa và Proteus mirabilis ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất chỉ có tác dụng ức chế chọn lọc đối với chủng Staphylococcus aureus ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 1996 khảo sát các bài thuốc truyền thống tại Guinea-Bissau cũng xác nhận chiết xuất ethanol của rễ cây có hoạt tính ức chế vi khuẩn Escherichia coli, vi khuẩn Staphylococcus aureus và nấm men Candida albicans, cùng một số tác nhân gây bệnh đường ruột khác qua thử nghiệm pha loãng và khuếch tán trên thạch ^[2]. Mặc dù thể hiện tiềm năng diệt khuẩn nhất định trong phòng thí nghiệm, đây hoàn toàn chưa phải là thuốc điều trị đã được phê duyệt cho người.

Mối lo ngại về độc tính tế bào và nguy cơ quá liều alkaloid

Dù mang hoạt tính sinh học, rào cản lớn nhất khi sử dụng các chế phẩm chứa thảo dược này chính là độc tính phụ thuộc liều lượng. Hợp chất indoloquinoline alkaloid cryptolepine có khả năng tác động mạnh lên tế bào sống ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã kiểm tra độc tính tế bào của các hỗn hợp thảo dược chứa Cryptolepis sanguinolenta trên các dòng tế bào ^[4]. Kết quả thực nghiệm khẳng định tỷ lệ sống sót của tế bào giảm dần khi nồng độ hỗn hợp tăng lên, chứng minh độc tính tế bào diễn ra theo kiểu phụ thuộc liều lượng ^[4]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng những chất gây hại cho tế bào bất thường cũng thường gây tổn thương cho cả các tế bào khỏe mạnh bình thường của cơ thể ^[4].

Đáng chú ý, hai chế phẩm thảo dược thương mại được bào chế từ cùng loài cây này lại cho thấy mức độ độc hại tế bào rất khác nhau khi thử nghiệm trên cùng dòng tế bào ^[4]. Các nhà khoa học lý giải sự sai khác này bắt nguồn từ việc các nhà sản xuất áp dụng các phương pháp chiết xuất khác nhau ^[4]. Điều này gióng lên hồi chuông cảnh báo: ngay cả các sản phẩm đóng chai của doanh nghiệp còn khó đồng nhất về độ an toàn, thì việc người dân tự ngâm rượu tại nhà bằng cồn không rõ độ cồn, ngâm không quy chuẩn thời gian sẽ rất dễ tạo ra nồng độ alkaloid vượt ngưỡng an toàn, gây ngộ độc tế bào và tổn thương các cơ quan nội tạng.

Nguy cơ nhiễm tạp chất độc hại trong rượu ngâm thủ công

Không chỉ đối mặt với nguy cơ quá liều hoạt chất tự nhiên, rượu ngâm thảo mộc tại nhà còn tiềm ẩn nguy cơ tích tụ các hóa chất bảo vệ thực vật độc hại. Thảo dược thu hái tự nhiên hoặc mua trôi nổi trên thị trường thường không được kiểm định chất lượng, có thể tồn dư thuốc trừ sâu nông nghiệp.

Các nghiên cứu phân tích cho thấy cồn trong đồ uống đóng vai trò như dung môi phân tán hoặc hòa tan các độc chất. Nghiên cứu năm 2008 đã phát hiện hơn 50 loại thuốc trừ sâu có thể tồn tại trong các loại đồ uống có cồn, với nhiều hoạt chất được định lượng thực tế như carbaryl, triadimenol, spiroxamine, epoxiconazole, triflumizole và fenazaquin ^[5]. Phương pháp vi chiết lỏng-lỏng phân tán (DLLME) kết hợp sắc ký khí - khối phổ cũng đã được phát triển để phát hiện dư lượng thuốc trừ sâu gây rối loạn nội tiết trong các mẫu đồ uống chứa cồn ở dải nồng độ tuyến tính từ 0,01 đến 250 microgam/lít ^[6]. Tương tự, nghiên cứu năm 2018 cũng ghi nhận kỹ thuật này phát hiện được 40 loại thuốc trừ sâu trong các loại cồn thuốc thảo dược và giọt thực phẩm chức năng chứa cồn ^[7].

Khi người dân rửa thảo mộc sơ sài rồi ngâm trực tiếp vào rượu mạnh, toàn bộ lượng thuốc bảo vệ thực vật (nếu có) sẽ bị hòa tan vào rượu. Người uống không chỉ nạp cồn và alkaloid liều cao mà còn vô tình hấp thụ các hóa chất nông nghiệp gây tổn hại gan, thận và hệ nội tiết.

Hiểu lầm thường gặp về rượu ngâm thảo mộc

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Thực tế, rất nhiều cây cỏ chứa các độc tố tự nhiên như alkaloid hay glycoside tim để tự bảo vệ trước sinh vật ăn cỏ ^[3], ^[1]. Khi đưa vào cơ thể người mà không kiểm soát hàm lượng, chúng trở thành chất độc.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm ngâm rượu càng đặc, để càng lâu năm thì rượu thuốc càng quý và tác dụng càng mạnh. Sự thật là ngâm càng lâu trong cồn độ cao, lượng alkaloid và các hợp chất độc tế bào chiết ra càng đậm đặc ^[3], ^[4]. Khi uống vào, thay vì hỗ trợ hạ đường huyết hay kháng khuẩn, người dùng đối mặt với nguy cơ ngộ độc gan cấp tính, tụt đường huyết quá mức hoặc rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng.

Nhiều người cũng tin rằng rượu ngâm có thể thay thế thuốc điều trị bệnh đái tháo đường hoặc kháng sinh diệt khuẩn. Hiện nay, chưa có bất kỳ hướng dẫn lâm sàng chính thức nào cho phép sử dụng rượu ngâm dây càng cua thay cho phác đồ điều trị y khoa.

Những ai tuyệt đối nên thận trọng và tránh xa?

Các chuyên gia y tế khuyến cáo những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý sử dụng rượu ngâm dây càng cua hoặc các chế phẩm thảo mộc tự phát:

• Người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin: Hoạt tính ức chế hấp thu đường của thảo mộc kết hợp cùng tác động của rượu có thể gây tụt đường huyết đột ngột, dẫn đến hôn mê nguy hiểm ^[1].
• Người mắc bệnh gan, thận: Độc tính tế bào của alkaloid cùng gánh nặng chuyển hóa cồn làm suy giảm nhanh chóng chức năng tế bào gan và thận ^[4].
• Người có bệnh lý tim mạch, huyết áp: Các thành phần glycoside tim và alkaloid có thể gây ảnh hưởng phức tạp lên nhịp tim và tuần hoàn ^[3], ^[1].
• Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không sử dụng đồ uống chứa cồn và thảo mộc tự ngâm.

Khuyến cáo áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Nếu bạn hoặc người thân đang sở hữu các bình rượu ngâm thảo dược nói chung và dây càng cua nói riêng, hãy thay đổi góc nhìn để bảo vệ sức khỏe:

• Dừng ngay thói quen tự ý thu hái cây cỏ không rõ nguồn gốc để ngâm rượu uống. Rượu không phải là dạng bào chế chuẩn mực cho các thảo dược giàu alkaloid.
• Khi gặp các vấn đề về nhiễm khuẩn hoặc rối loạn chuyển hóa đường, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và dùng thuốc theo đơn chuẩn hóa.
• Tuyệt đối không tự ý ngưng hoặc thay thế thuốc chỉ định bằng bất kỳ bài thuốc ngâm rượu truyền miệng nào.
• Luôn trao đổi thẳng thắn với bác sĩ điều trị về mọi loại thảo dược bổ sung mà bạn đang có ý định sử dụng để tránh hiện tượng tương tác thuốc bất lợi.

Tóm lại, dù thảo dược dây càng cua mang một số hoạt tính sinh học tiềm năng trong phòng thí nghiệm, việc ngâm rượu tự phát tại nhà lại mở ra cánh cửa dẫn đến nguy cơ quá liều hoạt chất và ngộ độc tế bào. Lựa chọn sáng suốt nhất là tin tưởng vào y học chứng cứ, không biến bàn tiệc hay chén rượu thuốc tự chế thành mối đe dọa vô hình đối với sức khỏe bản thân.