Nhiều người có thói quen tự ý hái hoặc mua các loại thảo dược tự nhiên như rau càng cua, dây càng cua về sắc nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, giải độc cơ thể. Quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại" khiến không ít người lạm dụng uống thay nước lọc mà không tìm hiểu kỹ về thành phần hóa học hay độc tính tiềm ẩn bên trong.

Nước sắc từ các loài thảo dược chi Cryptolepis (thường gọi dân dã là dây càng cua) có chứa các alkaloid hoạt tính sinh học mạnh. Các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy dù có triển vọng y học nhất định, hoạt chất của nhóm cây này vẫn mang rủi ro tiềm ẩn đối với cơ thể, đặc biệt nếu tự ý dùng liều cao kéo dài mà không có kiểm soát.

Hoạt chất đặc trưng và cơ chế sinh học của dây càng cua

Trong các loài thảo dược chi Cryptolepis, tiêu biểu là Cryptolepis sanguinolenta, thành phần hóa học đáng chú ý nhất được phân lập là cryptolepine [1]. Đây là một loại indoloquinoline alkaloid mang hoạt tính sinh học đa dạng nhưng đồng thời cũng tác động sâu đến cấp độ tế bào của sinh vật [1].

Về mặt cơ chế, cryptolepine có khả năng xen vào cấu trúc chuỗi xoắn kép ADN, nhắm đích cụ thể vào các vị trí cytosine-cytosine (CC) không xen kẽ [1]. Thêm vào đó, hoạt chất này còn gây biến đổi hình thái tế bào và ức chế enzyme topoisomerase II [1]. Topoisomerase II là enzyme giữ vai trò thiết yếu trong việc tháo xoắn và sao chép vật chất di truyền. Khi enzyme này bị can thiệp, quá trình phân chia của tế bào bị gián đoạn, từ đó giải thích vì sao nhóm hoạt chất này vừa có khả năng kháng khuẩn, kháng ký sinh trùng nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ gây độc tế bào nếu tích tụ nồng độ lớn trong cơ thể [1].

Độc tính và giới hạn an toàn qua các nghiên cứu thực nghiệm

Dữ liệu tổng hợp từ các nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng cho thấy Cryptolepis sanguinolenta có khả năng gây ra các tác động toàn thân sau khi hấp thu vào cơ thể [1]. Về mặt dược động học, alkaloid cryptolepine có sinh khả dụng đường uống tương đối thấp, thời gian bán thải ở mức trung bình khoảng 4,5 giờ nhưng lại có đặc tính phân bố rất rộng vào các mô [1].

Khảo sát độc tính thực nghiệm chỉ ra rằng các chiết xuất từ Cryptolepis sanguinolenta nhìn chung an toàn khi dùng ở mức liều dưới 500 mg/kg thể trọng [1]. Tuy nhiên, nếu vượt qua ngưỡng liều này, các rủi ro độc tính có thể xuất hiện rõ rệt hơn [1]. Bên cạnh ngưỡng an toàn tổng quát dưới 500 mg/kg thể trọng, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp tục theo dõi chuyên sâu về nguy cơ chống thụ thai và độc tính trên phôi thai [1].

Mặc dù có lo ngại về độc tính liều cao, hai thử nghiệm nhãn mở trên bệnh nhân sốt rét chưa biến chứng sử dụng các dạng bào chế khác nhau của Cryptolepis sanguinolenta đã ghi nhận hiệu quả điều trị tốt mà không quan sát thấy độc tính rõ rệt trên lâm sàng [1]. Tuy nhiên, việc thiếu các dữ liệu chi tiết về theo dõi chức năng gan, thận dài hạn ở người dùng nước sắc tự chế vẫn là khoảng trống y khoa lớn.

Tiềm năng y học đi kèm rủi ro khi dùng bừa bãi

Các dữ liệu nghiên cứu công bố năm 2020 và 2021 xác nhận Cryptolepis sanguinolenta thể hiện hoạt tính kháng viêm, kháng khuẩn, diệt amip, chống ung thư và chống sốt rét [7, 8]. Chiết xuất này cũng được chứng minh có hoạt tính kháng lại các chủng vi khuẩn lao kháng đa thuốc (M. tuberculosis) [2].

Trên mô hình thử nghiệm ký sinh trùng sốt rét, cryptolepine trong ống nghiệm (in vitro) đạt nồng độ ức chế tối thiểu IC50 từ 0,2 đến 0,6 microM đối với chủng Plasmodium falciparum nhạy cảm lẫn kháng thuốc [1]. Trên mô hình chuột (in vivo), cryptolepine dùng đường uống ở liều 50 mg/kg/ngày trên chuột nhiễm Plasmodium berghei có khả năng ức chế mật độ ký sinh trùng trong máu tới 80% [1]. Gần đây hơn, hoạt chất này còn ức chế ký sinh trùng Babesia microti trên chuột ở mức liều 5 mg/kg [1].

Dù có các hoạt tính dược lý mạnh mẽ như trên, giới chuyên môn khẳng định vẫn cần thêm nhiều công trình nghiên cứu quy mô trước khi có thể ứng dụng hoạt chất từ chiết xuất tự nhiên này thành dược phẩm điều trị chuẩn mực [2]. Độc tính can thiệp ADN và ức chế topoisomerase II cho thấy việc uống nước sắc đậm đặc không kiểm soát có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa và bài tiết như gan, thận [1].

Hiểu lầm thường gặp về nước sắc thảo dược

Rất nhiều người tiêu dùng tin rằng cây cỏ quanh nhà hễ thấy mát, lành tính là có thể thu hái toàn bộ thân, lá, rễ rồi đem đun nước uống hàng ngày với số lượng lớn. Đây là quan niệm sai lầm phổ biến có thể dẫn đến nguy hại sức khỏe.

Các hoạt chất sinh học tự nhiên như alkaloid indoloquinoline có tác động trực tiếp lên hệ gene và enzym nội bào [1]. Khi tự đun sắc thủ công, người dùng không thể biết chính xác nồng độ cryptolepine hay các dẫn xuất alkaloid khác là bao nhiêu. Uống nước sắc quá đặc hoặc uống liên tục thay nước lọc kéo dài khiến cơ thể nạp một lượng lớn chất xen kẽ ADN, tạo gánh nặng lớn cho gan trong việc khử độc và thận trong quá trình lọc thải.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Dựa trên các đặc tính dược lý và dữ liệu cảnh báo từ thực nghiệm, những đối tượng sau cần tránh tự ý dùng nước sắc chi Cryptolepis:

  • Phụ nữ mang thai hoặc có kế hoạch mang thai: Các dữ liệu độc tính cảnh báo rõ rệt về nguy cơ chống thụ thai và độc tính tiềm ẩn trên phôi thai của chiết xuất thảo dược này [1].
  • Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận: Việc chuyển hóa và đào thải một alkaloid có tính phân bố mô rộng và thời gian bán thải trung bình đòi hỏi gan và thận phải làm việc liên tục [1]. Tổn thương sẵn có ở các cơ quan này có thể trầm trọng hơn nếu chịu tác động từ hoạt chất can thiệp tế bào [1].
  • Trẻ nhỏ và người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính: Tương tác thuốc giữa alkaloid tự nhiên chưa tinh chế và thuốc điều trị có thể làm thay đổi dược động học, gây độc hoặc mất hiệu lực thuốc.

Khuyến cáo sử dụng an toàn trong đời sống

Người dân không nên tự ý hái cây dây càng cua trong tự nhiên để đun sắc uống thay thế nước lọc hàng ngày hoặc xem như phương thuốc trị bệnh truyền miệng. Không dùng nước sắc thảo dược này cho phụ nữ trong độ tuổi sinh sản đang mong muốn có con hoặc đang mang thai [1].

Nếu muốn sử dụng thảo dược hỗ trợ sức khỏe, người dân cần chọn các sản phẩm đã qua chế biến, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và định lượng thành phần cụ thể. Khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu, tiểu ít sau khi dùng nước sắc cây cỏ, cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến các cơ sở y tế chuyên khoa để kiểm tra chức năng gan, thận kịp thời.

Nước sắc từ dây càng cua chứa các alkaloid có hoạt tính sinh học cao và tiềm năng dược lý rộng [1]. Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng trị liệu và độc tính phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng cũng như cách dùng [1]. Hãy duy trì thói quen ăn uống cân bằng, uống đủ nước sạch và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ loại nước sắc thảo dược lạ nào vào cơ thể dài ngày.