Nỗi ám ảnh viêm mũi dị ứng và sự lệ thuộc vào thuốc

Hắt hơi liên tục, nghẹt mũi và ngứa mắt khi thời tiết thay đổi hay tiếp xúc với bụi nhà là nỗi ám ảnh thường trực của rất nhiều người. Viêm mũi dị ứng hiện là căn bệnh miễn dịch phổ biến nhất, ảnh hưởng tới khoảng 30% dân số tại Mỹ, 10-15% trẻ em và 26% người trưởng thành ở Anh, cùng tỷ lệ chung khoảng 23% tại châu Âu [1]. Căn bệnh này làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng giấc ngủ, hiệu suất làm việc và học tập thường ngày [1].

Phần lớn người bệnh hiện nay chỉ dựa vào giải pháp tình thế là tránh tác nhân dị ứng và dùng thuốc điều trị triệu chứng [1]. Các nhóm thuốc quen thuộc gồm thuốc kháng histamine dạng uống hoặc xịt mũi, cùng thuốc xịt mũi chứa corticosteroid, thậm chí phải kết hợp nhiều loại [1]. Tuy nhiên, việc dừng thuốc thường khiến triệu chứng bùng phát trở lại ngay lập tức, khiến nhiều người băn khoăn liệu có giải pháp nào giúp thoát khỏi vòng lặp dùng thuốc này hay không.

Liệu pháp miễn dịch dưới lưỡi có giúp cắt cơn lệ thuộc thuốc?

Câu trả lời là có, liệu pháp miễn dịch đặc hiệu đường dưới lưỡi hoàn toàn có thể mang lại hiệu quả lâm sàng bền vững và giúp giảm nhu cầu dùng thuốc lâu dài [1], [2]. Khác với các loại thuốc làm dịu triệu chứng tức thời, phương pháp này làm giảm đáng kể điểm số triệu chứng và nhu cầu dùng thuốc điều trị dị ứng thông thường [2].

Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy hiệu quả điều trị của giải pháp này tương đương hoặc thậm chí vượt trội hơn so với các thuốc chống dị ứng tiêu chuẩn [2]. Đặc biệt, nếu tuân thủ đúng liệu trình khuyến cáo tối thiểu 3 năm, người bệnh có thể duy trì được sự dung nạp dị ứng và lợi ích lâm sàng kéo dài ít nhất 2 đến 3 năm sau khi ngừng hẳn điều trị [1], [3].

Cơ chế tác động: Huấn luyện lại hệ miễn dịch

Liệu pháp miễn dịch dưới lưỡi (thường viết tắt là SLIT) hoạt động bằng cách đặt các chất chiết xuất dị nguyên dạng viên ngậm hoặc dạng dung dịch lỏng dưới lưỡi mỗi ngày [4]. Bằng cách đưa một lượng kháng nguyên vào cơ thể theo đường niêm mạc miệng, phương pháp này kích hoạt khả năng điều hòa miễn dịch tự nhiên của cơ thể [2], [4].

Về mặt sinh học, liệu pháp giúp làm giảm kiểu hình dị ứng (downregulation of allergic phenotype) và kích thích chuyển dịch sang phản ứng của cytokine nhóm Th1 [2]. Quá trình này dẫn đến sự suy giảm toàn diện phản ứng viêm dị ứng tại các màng niêm mạc [2]. Nhờ can thiệp sâu vào bản chất bệnh học, liệu pháp không chỉ ngăn chặn triệu chứng mà còn ngăn chặn tiến trình phát triển từ viêm mũi dị ứng thành hen suyễn và giảm nguy cơ phát triển các phản ứng mẫn cảm với dị nguyên mới [2], [5], [6].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu nói lên điều gì?

Hiệu quả của liệu pháp miễn dịch dưới lưỡi đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược quy mô lớn [1], [3]. Các thử nghiệm này theo dõi bệnh nhân ít nhất 1 năm sau khi kết thúc liệu trình để đánh giá độ bền vững [1].

Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2007 đã theo dõi 137 bệnh nhân dị ứng mạt bụi nhà mắc viêm mũi quanh năm [7]. Người tham gia được chia thành 2 nhóm: nhóm A gồm 67 bệnh nhân điều trị chủ động 2 năm và 1 năm dùng giả dược; nhóm B gồm 70 bệnh nhân điều trị chủ động liên tục suốt 3 năm [7]. Cả hai nhóm sau đó đều được theo dõi thêm 3 năm sau khi dừng can thiệp, nâng tổng thời gian đánh giá lên 6 năm [7]. Đánh giá qua điểm triệu chứng, xét nghiệm lẩy da và thử thách dị nguyên mũi cho thấy: nhóm điều trị đủ 3 năm đạt mức cải thiện vượt trội hơn hẳn so với nhóm chỉ dùng 2 năm [7].

Một báo cáo tổng quan năm 2022 tổng hợp từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy việc sử dụng viên ngậm dưới lưỡi điều trị dị ứng phấn hoa (cỏ, cỏ phấn hương, bạch dương, tuyết tùng Nhật Bản) giúp cải thiện triệu chứng và giảm dùng thuốc cắt cơn từ 30% đến 40% so với giả dược [4]. Mức độ này vượt qua mốc khác biệt ý nghĩa lâm sàng tối thiểu 20% do Tổ chức Dị ứng Thế giới đề xuất [4]. Một phân tích gộp gián tiếp cũng ghi nhận viên ngậm dưới lưỡi có hiệu quả cao hơn thuốc kháng histamine dạng uống và tương đương với thuốc xịt mũi corticosteroid [4].

Hiện nay đã có 3 nghiên cứu ở người lớn và 1 nghiên cứu ở trẻ em 5-12 tuổi xác nhận dùng viên ngậm dị ứng dưới lưỡi mỗi ngày trong 3 năm mang lại lợi ích lâm sàng kéo dài ít nhất 2 năm sau khi ngưng [4]. Bốn nghiên cứu riêng biệt điều trị dị ứng mạt bụi nhà trong 12 tháng cũng ghi nhận hiệu quả giảm triệu chứng 17-20% so với giả dược [4].

Lợi ích thực tế và các mặt hạn chế của bằng chứng

Phương pháp này được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo và đã được áp dụng rộng rãi tại châu Âu nhiều năm trước khi được mở rộng tại Mỹ [6], [8]. Lợi thế lớn nhất của liệu pháp dưới lưỡi là tính an toàn cao, có thể tự sử dụng tại nhà sau khi đã được bác sĩ giám sát liều dùng đầu tiên tại cơ sở y tế [4], [8].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra những giới hạn nhất định. Hiệu quả trên dị ứng mạt bụi nhà quanh năm (17-20%) thấp hơn so với dị ứng phấn hoa theo mùa (30-40%), một phần do khó phân lập chính xác giữa mạt bụi và các yếu tố viêm mũi không dị ứng khác [4]. Bên cạnh đó, các chuyên gia lưu ý rằng dữ liệu về hiệu quả lâu dài ở bệnh nhân viêm mũi quanh năm và nhóm đối tượng trẻ nhỏ vẫn còn những khoảng trống cần nghiên cứu thêm [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi điều trị giải mẫn cảm

Nhiều người lầm tưởng liệu pháp miễn dịch dưới lưỡi có tác dụng cắt cơn tức thì giống như viên thuốc kháng histamine hay chai xịt thông mũi. Thực tế, đây là phương pháp điều chỉnh diễn tiến bệnh, đòi hỏi thời gian để hệ miễn dịch tái lập khả năng dung nạp [3], [8]. Người bệnh không thể kỳ vọng hết bệnh chỉ sau vài ngày hay vài tuần ngậm thuốc.

Một hiểu lầm khác là có thể dừng thuốc ngay khi thấy đỡ. Các hướng dẫn quốc tế nhấn mạnh rằng việc ngừng điều trị quá sớm (dưới 3 năm) sẽ không đảm bảo duy trì được hiệu quả lâm sàng lâu dài [1], [3]. Để đạt được trạng thái dung nạp bền vững nhiều năm sau khi ngừng, người bệnh buộc phải kiên trì theo dõi suốt liệu trình tối thiểu 3 năm [1], [3].

Ai nên thận trọng và lưu ý về tính an toàn?

Liệu pháp dưới lưỡi có hồ sơ an toàn rất cao ở cả người lớn và trẻ em [5], [6]. Dữ liệu cho thấy tỷ lệ phản ứng bất lợi ở trẻ dưới 5 tuổi không cao hơn so với các lứa tuổi khác [5]. Nguy cơ sốc phản vệ nặng là rất hiếm gặp [8].

Dù vậy, các phản ứng tại chỗ như khó chịu ở miệng, họng hoặc các triệu chứng đường tiêu hóa là tác dụng phụ khá phổ biến [8]. Những bệnh nhân có viêm mũi dị ứng rất nặng kèm theo dấu hiệu tăng phản ứng phế quản có thể phù hợp hơn với phương pháp tiêm dưới da thay vì ngậm dưới lưỡi [2]. Ngoài ra, liệu pháp cũng đòi hỏi chi phí và sự cam kết tuân thủ điều trị nghiêm ngặt trong thời gian dài từ phía người bệnh [1], [3]. Do đó, người có bệnh nền đường hô hấp mạn tính phức tạp cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám kỹ lưỡng trước khi quyết định can thiệp [2].

Cách áp dụng thực tế để đạt hiệu quả tối ưu

Để liệu pháp phát huy tác dụng tốt nhất, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc chuyên môn nghiêm ngặt:

  • Duy trì đúng thời gian: Cần tuân thủ liệu trình liên tục tối thiểu 3 năm theo khuyến cáo quốc tế để đạt được hiệu quả bảo vệ kéo dài sau khi ngưng [1], [3], [7].
  • Cách sử dụng: Dùng đều đặn hàng ngày dạng viên nén hoặc dung dịch lỏng đặt dưới lưỡi [4]. Liều đầu tiên bắt buộc phải được thực hiện dưới sự giám sát y tế của bác sĩ chuyên khoa dị ứng, các liều tiếp theo có thể tự dùng tại nhà [4].
  • Chiến lược theo mùa và quanh năm: Đối với dị ứng phấn hoa theo mùa, có thể áp dụng điều trị trước mùa hoặc xuyên suốt mùa dị ứng [4]. Đối với dị ứng mạt bụi nhà quanh năm, liệu trình phải là dùng liên tục không ngắt quãng [4].
  • Phối hợp điều trị: Với người có cuốn mũi phì đại nặng kháng thuốc hoặc tắc nghẽn mũi mạn tính, liệu pháp dưới lưỡi cần được kết hợp đồng bộ với các can thiệp ngoại khoa tai mũi họng để đạt kết quả tối ưu [6].

Liệu pháp miễn dịch dưới lưỡi mở ra cơ hội can thiệp trực tiếp vào căn nguyên dị ứng thay vì chỉ đối phó triệu chứng tạm thời [2], [8]. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả lâu dài sau khi ngừng thuốc, người bệnh cần xác định rõ dị nguyên gây bệnh, chuẩn bị tâm lý kiên trì tối thiểu 3 năm và luôn có sự đồng hành của bác sĩ chuyên khoa [1], [3].