Nhiều người có thói quen tự ý uống vitamin E liều cao mỗi ngày để làm đẹp da, chống lão hóa hoặc kích thích mọc tóc. Trên thị trường, các viên nang bổ sung thường chứa hàm lượng gấp hàng chục lần nhu cầu cơ thể, khiến người dùng lầm tưởng uống càng nhiều càng tốt.
Mức khuyến nghị hàng ngày (RDA) cho người trưởng thành thực tế chỉ khoảng 15 mg/ngày. Dù giới hạn tối đa có thể dung nạp (UL) được ấn định ở mức 1000 mg/ngày (khoảng 1500 IU), việc đưa nồng độ hoạt chất này lên quá cao không hề vô hại, đặc biệt khi dùng dài ngày hoặc phối hợp thuốc không đúng cách.
Vai trò chống oxy hóa và cơ chế đào thải trong cơ thể
Vitamin E là một nhóm các hợp chất tan trong chất béo, nổi bật nhất là tocopherol, đóng vai trò then chốt trong việc vô hiệu hóa quá trình peroxy hóa lipid của các axit béo chưa bão hòa trên màng tế bào [1]. Nhờ đặc tính này, chất chống oxy hóa giúp bảo vệ màng tế bào khỏi sự tấn công của các gốc tự do phát sinh từ chuyển hóa hoặc môi trường [1].
Độc tính do thừa vitamin E hiếm gặp trên lâm sàng vì cơ thể có cơ chế tự đào thải lượng dư thừa qua đường mật và nước tiểu [2]. Tuy nhiên, khi một lượng lớn vượt quá khả năng xử lý của gan và thận, hoặc khi cơ thể có các rối loạn chuyển hóa lipid và gan mật, vitamin E sẽ tích tụ và can thiệp tiêu cực vào các chu trình sinh học khác [2].
Nguy cơ xuất huyết do ức chế tổng hợp yếu tố đông máu
Nguy hiểm lớn nhất khi cơ thể tiếp nhận lượng lớn chất này là tình trạng ức chế tổng hợp các yếu tố đông máu phụ thuộc vitamin K [2]. Hoạt chất tocopherol liều cao cản trở chu trình chuyển hóa vitamin K, dẫn đến thiếu hụt yếu tố đông máu mắc phải và làm tăng nguy cơ chảy máu nghiêm trọng như xuất huyết tiêu hóa hay xuất huyết não [2].
Đáng chú ý, hiện tượng rối loạn đông máu có thể xảy ra ngay cả khi nồng độ vitamin E trong huyết thanh chỉ tăng nhẹ [2]. Tình trạng này dễ bùng phát dữ dội nếu người bệnh kết hợp đồng thời với các loại thuốc làm tăng nguy cơ chảy máu khác mà không có sự kiểm soát của nhân viên y tế [2].
Báo cáo ca bệnh: Hậu quả chảy máu khi tự ý uống bổ sung
Một báo cáo ca bệnh năm 2023 đã ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 31 tuổi nhập viện trong tình trạng chảy máu miệng, đi ngoài phân đen và bầm tím lan rộng ở lưng [2]. Khai thác bệnh sử cho thấy người này tự ý uống viên bổ sung vitamin E để cải thiện tình trạng rụng tóc, đồng thời sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAID) nhằm giảm đau lưng [2].
Kết quả xét nghiệm cho thấy bệnh nhân bị thiếu máu nhẹ, số lượng tiểu cầu bình thường nhưng thời gian máu chảy, thời gian thromboplastin một phần hoạt hóa (aPTT) và thời gian prothrombin (PT) đều bị kéo dài [2]. Xét nghiệm huyết tương chuyên sâu chỉ ra tình trạng thiếu hụt nhiều yếu tố đông máu bắt nguồn từ sự thiếu hụt vitamin K thứ phát, với nồng độ protein cảm ứng khi thiếu vitamin K (PIVKA-II) tăng cao và nồng độ alpha-tocopherol huyết thanh tăng nhẹ [2].
Nội soi đường tiêu hóa trên phát hiện nhiều vết xước mòn dạ dày tá tràng gây rỉ máu [2]. Bác sĩ chẩn đoán bệnh nhân mắc bệnh lý đông máu do độc tính vitamin E; sau khi ngừng uống viên bổ sung, điều trị bằng pantoprazole, bù vitamin K và truyền huyết tương tươi đông lạnh, các chỉ số đông máu mới hồi phục hoàn toàn [2].
Dấu hiệu tổn thương mô thận qua thử nghiệm tiền lâm sàng
Không chỉ gây nguy cơ xuất huyết, việc dùng chất chống oxy hóa vượt mức còn gây ảnh hưởng cục bộ lên từng cơ quan nội tạng. Một nghiên cứu năm 2016 thực hiện trên chuột đực và chuột cái trong vòng 6 tuần đã so sánh các chế độ bổ sung khoáng chất và vitamin khác nhau: nhóm đối chứng dùng liều chuẩn 1x nhu cầu hàng ngày (RDI), nhóm thứ hai dùng 3x RDI, và nhóm thứ ba dùng liều cao gấp 25 lần RDI (mức liều tiệm cận giới hạn trên UL nhưng vẫn từng được coi là vô hại) [1].
Kết quả ghi nhận nồng độ các dấu ấn sinh học trong huyết tương và hồng cầu gần như không thay đổi nhiều giữa các nhóm [1]. Tại gan chuột đực, liều cao đem lại một số tác động giảm viêm [1]. Tuy nhiên, tại mô thận của chuột đực, hàng loạt dấu ấn sinh học lại tăng vọt, phản ánh rõ nét tình trạng độc tính mô và gia tăng mức độ viêm nhiễm cục bộ [1].
Nghiên cứu này chứng minh rằng việc dung nạp một lượng lớn chất chống oxy hóa này dù vẫn ở dưới ngưỡng giới hạn tối đa UL vẫn có thể gây phản ứng phụ trên mô sau thời gian ngắn, đặt ra yêu cầu cần xem xét lại mức trần UL hiện hành [1].
Rủi ro nhiễm khuẩn đường ruột nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh
Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh, là đối tượng vô cùng nhạy cảm với sự biến động nồng độ vi chất trong máu. Một tổng quan y khoa công bố năm 1989 cho thấy độc tính khi dùng vitamin E qua đường tiêu hóa ở trẻ sơ sinh tuy hiếm, nhưng nguy cơ nhiễm trùng huyết và viêm ruột hoại tử tăng lên rõ rệt khi nồng độ hoạt chất này trong huyết tương hoặc huyết thanh vượt quá 3,5 mg/dl [3].
Hiện tượng nồng độ chạm ngưỡng nguy hiểm này rất hiếm khi xuất hiện nếu lượng đưa vào cơ thể qua đường ruột duy trì từ 25 mg d-alpha-tocopherol đương lượng/kg/ngày trở xuống [3]. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, giới hạn khuyến nghị bổ sung vào sữa công thức đã được đề xuất ở mức 10 mg/100 kcal (tương đương 15 IU/100 kcal), chỉ bằng một nửa ngưỡng an toàn trên (20 mg/100 kcal) và trùng khớp với hàm lượng cao nhất đo được trong sữa non của người mẹ [3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người đang sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAID), thuốc chống đông hoặc thuốc ức chế kết tập tiểu cầu tuyệt đối không được tự ý uống thêm chất này vì nguy cơ xuất huyết tiêu hóa hiệp đồng [2]. Những bệnh nhân có tiền sử loét dạ dày tá tràng, rối loạn chức năng đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cũng cần tránh xa các chế phẩm liều cao [2].
Người mắc các bệnh lý rối loạn hấp thu lipid, bệnh gan hoặc tắc mật cũng cần theo dõi nghiêm ngặt, bởi sự rối loạn chuyển hóa có thể khiến nồng độ hoạt chất tích tụ bất thường [2]. Đối với trẻ sơ sinh, việc bổ sung bắt buộc phải tuân theo chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa nhi nhằm tránh nguy cơ viêm ruột hoại tử [3]. Khi có bệnh nền hoặc đang dùng bất kỳ loại thuốc điều trị nào, người dân cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thực phẩm bổ sung.
Cách bổ sung an toàn qua dinh dưỡng hàng ngày
Cơ thể người trưởng thành chỉ cần 15 mg vitamin E mỗi ngày để duy trì chức năng tế bào và bảo vệ lipid màng. Nhu cầu này hoàn toàn có thể đáp ứng trọn vẹn thông qua chế độ ăn uống thông thường mà không cần đến viên uống tổng hợp.
Các nguồn thực phẩm tự nhiên giàu dưỡng chất này gồm có dầu thực vật, các loại hạt (hạnh nhân, hướng dương), đậu phộng và rau lá xanh thẫm. Việc hấp thu qua thực phẩm tự nhiên rất an toàn, giúp tránh được hoàn toàn nguy cơ quá liều chạm ngưỡng độc tính hay các tác dụng phụ gây viêm mô [2, 4]. Nếu bắt buộc phải dùng chế phẩm bổ sung do chỉ định thiếu hụt, người dùng cần đọc kỹ hàm lượng trên nhãn, không dùng quá liều quy định và không kéo dài liên tục nhiều tháng.
Các chất chống oxy hóa chỉ phát huy giá trị khi được cung cấp đúng và đủ. Độc tính của chất tan trong dầu có thể âm thầm tiến triển mà không bộc lộ dấu hiệu sớm qua xét nghiệm máu thông thường [1]. Người tiêu dùng nên ưu tiên dinh dưỡng đa dạng từ thực phẩm tự nhiên thay vì lạm dụng viên uống nồng độ cao để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
