Nhiều người truyền tai nhau dùng cây lưỡi cọp đỏ (còn gọi là cơm nguội răng, thuộc chi Ardisia) sắc nước uống để phòng ngừa và chữa ung thư. Tin đồn xuất phát từ thông tin cây này có khả năng "tiêu diệt tế bào ung thư". Nhiều bệnh nhân thậm chí bỏ qua phác đồ điều trị chuẩn của bệnh viện để dùng thảo dược.
Tuy nhiên, các hoạt tính chống ung thư ghi nhận hiện nay chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) [1] [2]. Kết quả tiêu diệt tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với hiệu quả trị bệnh trên cơ thể người.
Cơ chế tác động trong phòng thí nghiệm
Cơ chế gây độc tế bào trong ống nghiệm dựa trên việc các hoạt chất can thiệp vào chu kỳ sống của tế bào ung thư [1]. Một số hợp chất thực vật ức chế enzyme quan trọng trong quá trình nhân đôi DNA của tế bào ung thư hoặc kích hoạt quá trình tự hủy tế bào (apoptosis) [1] [2].
Trong nghiên cứu, các chất chiết xuất nồng độ cao được nhỏ trực tiếp lên khối tế bào nuôi cấy trong đĩa petri [1] [2]. Tế bào ung thư tiếp xúc trực tiếp với hóa chất mà không qua rào cản sinh học nào. Quá trình này hoàn toàn khác với khi con người dung nạp qua đường uống.
Bằng chứng khoa học về chi Ardisia nói gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã so sánh hoạt tính sinh học in vitro của dịch chiết từ 6 loài thuộc chi Ardisia, bao gồm A. japonica, A. escallonioides, A. mamillata, A. compressa, A. crenata và A. elliptica [1]. Nghiên cứu xác định khả năng chống oxy hóa, ức chế enzyme topoisomerase II ở người và độc tính tế bào trên dòng tế bào ung thư gan người (HepG2) [1].
Kết quả cho thấy dịch chiết loài A. compressa có hoạt tính ức chế topoisomerase II cao nhất với giá trị IC50 là 12 microg/ml và độc tính trên tế bào HepG2 với IC50 là 117 microg/ml [1]. Kế tiếp là loài A. crenata và A. japonica [1]. Lượng polyphenol tổng dao động từ 21 đến 72 mg đương lượng gallic acid trên mỗi gam dịch chiết khô [1].
Phân tích hóa học ghi nhận các hợp chất gồm axit gallic, dẫn xuất quercetin, ardisenone, ardisiaquinone, ardisianone, bergenin, norbergenin và embelin [1]. Bergenin và embelin thể hiện độc tính đáng kể trên tế bào HepG2 với giá trị IC50 lần lượt là 18 microM và 120 microM [1]. Dịch chiết A. compressa, bergenin, embelin và quercetin tích lũy tế bào ở pha G1 và giảm pha G2/M, dẫn đến quá trình tự hủy [1]. Tuy nhiên, nồng độ polyphenol tổng và khả năng chống oxy hóa không tương quan với khả năng kháng ung thư [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2017 đánh giá độc tính tế bào và cảm ứng chết tế bào của loài Ardisia crispa trên dòng tế bào ung thư vú chuột (4T1), sử dụng dòng nguyên bào sợi chuột bình thường (NIH3T3) để đối chứng [2]. Độc tính được xác định qua thử nghiệm MTT, phương pháp nhuộm huỳnh quang AO/PI và Annexin V-FITC [2].
Kết quả ghi nhận dịch chiết methanol 80% từ lá thể hiện hoạt tính kháng ung thư vú với giá trị IC50 là 42,26 +- 1,82 mug/mL và chỉ số chọn lọc SI đạt 10,22 [2]. Phân đoạn ethyl acetate gây độc cho cả tế bào ung thư lẫn tế bào bình thường, còn phân đoạn chiết nước cho hiệu quả gây độc tế bào kém [2]. Dịch chiết methanol 80% cảm ứng tế bào ung thư 4T1 vào giai đoạn tự hủy apoptosis từ mốc 6 giờ [2].
Từ đĩa petri đến cơ thể người là khoảng cách rất xa
Dữ liệu khoa học về cây thuộc chi Ardisia mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm nuôi cấy tế bào ung thư gan người hoặc ung thư vú chuột [1] [2]. Chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên bệnh nhân ung thư để đánh giá hiệu quả phòng ngừa hay chữa trị.
Một hoạt chất có thể diệt sạch tế bào ung thư trong ống nghiệm nhưng hoàn toàn mất tác dụng khi uống vào cơ thể. Thuốc khi uống phải chịu sự phân hủy của dịch vị dạ dày, chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Nồng độ hoạt chất thấm vào máu thường rất thấp, không đủ để đạt mức ức chế IC50 như tính toán trong phòng lab [1] [2].
Bên cạnh đó, phân đoạn chiết bằng nước của lá A. crispa cho thấy độc tính tế bào rất kém [2]. Thói quen đun lá uống nước theo dân gian không thể mang lại nồng độ dược chất tương đương các dung môi hóa học chuyên dụng như methanol 80% trong phòng thí nghiệm [2].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược ngừa ung thư
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng cụm từ "hoạt tính kháng tế bào ung thư" trong bài báo khoa học với "thuốc chữa ung thư". Bất kỳ hóa chất nào, kể cả xà phòng hay cồn nồng độ cao, đều có thể giết chết tế bào ung thư nuôi cấy trong đĩa thí nghiệm.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính. Thử nghiệm cho thấy phân đoạn chiết ethyl acetate từ lá cây gây độc cho cả tế bào ung thư lẫn tế bào bình thường [2]. Việc dùng các chế phẩm tự chế không kiểm soát có nguy cơ gây độc tế bào lành trong cơ thể.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng uống nước sắc thảo dược có thể thay thế hóa trị hoặc xạ trị. Tự ý bỏ điều trị chuẩn viện để uống thảo mộc khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn vàng điều trị, làm bệnh tiến triển nặng.
Ai nên thận trọng?
Bệnh nhân đang điều trị ung thư tuyệt đối không tự ý uống các loại nước sắc từ cây thuộc chi Ardisia cùng lúc với phác đồ hóa trị, xạ trị. Tương tác thảo dược - thuốc có thể làm giảm tác dụng điều trị hoặc tăng độc tính lên gan và thận.
Người có bệnh nền suy gan, suy thận cần tránh dùng. Các hợp chất như bergenin, embelin hoặc ardisiaquinone cần gan và thận chuyển hóa, dễ gây quá tải cơ quan đào thải [1].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em không sử dụng. Chưa có nghiên cứu an toàn nào trên các nhóm đối tượng này; dữ liệu hiện có chỉ nằm trên các mô hình tế bào biệt lập [1] [2].
Khuyến cáo áp dụng trong đời sống
Người dân không nên tự ý tìm hái, phơi khô hay sắc nước cây lưỡi cọp đỏ để uống với mục đích phòng hoặc ngừa ung thư. Hiệu quả bảo vệ cơ thể trước các tác nhân sinh u bằng loài cây này chưa từng được chứng minh trên người.
Nếu có triệu chứng bất thường, người dân cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để tầm soát và khám bệnh. Tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa là biện pháp duy nhất có cơ sở khoa học để kiểm soát bệnh ung thư.
Muốn giảm nguy cơ ung thư nói chung, hãy duy trì lối sống lành mạnh: không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia, tập thể dục đều đặn và duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối. Mọi loại thảo dược chỉ nên dùng với mục đích hỗ trợ sức khỏe khi có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ điều trị.
