Nhiều người Việt quen dùng các loại rau đắng trong bữa ăn hằng ngày hoặc sắc uống như bài thuốc dân gian để thanh nhiệt, giải độc. Trong số đó, rau đắng lông (tên khoa học Glinus lotoides) là cây thuốc quen thuộc ở châu Á và châu Phi [1]. Tuy nhiên, việc sử dụng dược liệu kéo dài thường khiến người dùng lo lắng liệu thảo mộc này có gây hại cho gan và thận hay không.
Các nghiên cứu độc tính tiền lâm sàng trên chuột cho thấy chiết xuất hạt rau đắng lông không làm tổn thương gan, thận ở liều lặp lại trong 28 ngày [2]. Tuy vậy, thử nghiệm độc tính cấp ở liều rất cao có ghi nhận chuột chết [2]. Đồng thời, các thử nghiệm trong ống nghiệm ghi nhận tiềm năng gây tổn hại ADN của chiết xuất loài cây này [3], [1].
Rau đắng lông và thói quen sử dụng trong dân gian
Rau đắng lông (Glinus lotoides L., thuộc họ Molluginaceae) là thảo mộc phân bố rộng rãi tại châu Phi và châu Á [2], [1]. Ở Ethiopia, hạt của loài cây này được lưu truyền từ lâu đời như một phương thuốc dân gian hữu hiệu để tẩy sán dây [2].
Dù có lịch sử ứng dụng rộng rãi trong các bài thuốc cổ truyền, dữ liệu an toàn tiêu chuẩn của loài cây này từng bị thiếu hụt nghiêm trọng [2]. Việc đánh giá khoa học về độc tính cấp tính và bán trường diễn là bước bắt buộc để xác định cơ quan đích có nguy cơ bị tổn thương, đặc biệt là gan và thận [2].
Nghiên cứu độc tính cấp: Nguy cơ xuất hiện ở liều rất cao
Năm 2007, một nghiên cứu độc tính toàn diện đã được tiến hành trên chuột cống trắng nhằm đánh giá độ an toàn của chiết xuất cồn (methanol) từ hạt rau đắng lông [2]. Nghiên cứu này chia làm hai giai đoạn: thử nghiệm liều đơn cấp tính và thử nghiệm liều lặp lại [2].
Trong thử nghiệm độc tính cấp liều đơn, các nhà nghiên cứu cho chuột uống chiết xuất thô với các mức liều 0, 1000 và 5000 mg/kg [2]. Kết quả theo dõi cho thấy, ở mức liều tối đa 5000 mg/kg, đã có 2 con chuột cái và 1 con chuột đực tử vong vào ngày thứ 4 [2].
Dù có tử vong ở mức liều 5000 mg/kg, những con chuột sống sót không biểu hiện khác biệt đáng kể về trọng lượng cơ thể hay khối lượng các cơ quan so với nhóm đối chứng [2]. Đáng chú ý, kiểm tra đại thể và vi thể (mô bệnh học) trên các cơ quan nội tạng của chuột đực lẫn chuột cái ở nhóm này đều không ghi nhận tổn thương có thể phát hiện được [2].
Thử nghiệm bán trường diễn 28 ngày: Gan và thận có an toàn?
Để trả lời băn khoăn về độc tính khi dùng kéo dài, nhóm nghiên cứu năm 2007 tiếp tục thực hiện thử nghiệm độc tính lặp lại (bán trường diễn) trên chuột trong 28 ngày liên tục [2]. Các mức liều uống hằng ngày được áp dụng là 0, 250, 500 và 1000 mg/kg chiết xuất hạt rau đắng lông [2].
Kết quả sau 28 ngày cho thấy không có bất kỳ cá thể chuột nào tử vong ở tất cả các mức liều nói trên [2]. Cân nặng tổng thể của chuột, cũng như khối lượng tuyệt đối và khối lượng tương đối của các cơ quan nội tạng không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa nhóm uống dịch chiết và nhóm đối chứng ở cả hai giới [2].
Về mặt sinh hóa máu – yếu tố trực tiếp phản ánh chức năng lọc của thận và men gan – các chỉ số phân tích đều không ghi nhận sự thay đổi đáng kể nào [2]. Đa số các chỉ số huyết học cũng giữ mức bình thường [2]. Quan sát mô bệnh học và tổn thương đại thể khẳng định không có cơ quan nào, bao gồm gan và thận, trở thành cơ quan đích chịu độc tính từ chiết xuất hạt rau đắng lông ở liều tới 1000 mg/kg/ngày [2].
Bằng chứng gây tổn thương ADN trong ống nghiệm
Dù các chỉ số sinh hóa và mô học trên chuột sống không phát hiện tổn thương gan thận, các nghiên cứu sâu hơn về độc tính di truyền lại chỉ ra những cảnh báo cần lưu ý [3], [1].
Năm 2009, một nghiên cứu sử dụng kỹ thuật điện di tế bào (comet assay) để đánh giá khả năng gây tổn thương ADN của chiết xuất cồn-nước từ hạt rau đắng lông trên tế bào u lympho chuột L5178Y [3]. Tế bào được tiếp xúc với dịch chiết trong 3 giờ, có hoặc không có sự kích hoạt chuyển hóa (hệ men gan S9-mix) [3]. Khi không có S9, chiết xuất rau đắng lông gây tổn thương ADN đáng kể dù không làm giảm tỷ lệ sống của tế bào [3]. Khi bổ sung enzym S9, mức độ gây tổn hại ADN của dịch chiết rau đắng lông lại gia tăng [3].
Đến năm 2013, các nhà khoa học tiếp tục phân tách dịch chiết thô của cây thành 4 phân đoạn nhỏ để tìm ra hợp chất gây tổn hại gen bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS/MS) và cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) [1]. Thử nghiệm trên tế bào lympho chuột cho thấy các phân đoạn chứa hỗn hợp flavonoid và saponin kiểu oleanane hoặc saponin kiểu oleanane đơn thuần không gây tổn thương ADN [1]. Ngược lại, phân đoạn chứa các saponin kiểu hopane thể hiện khả năng gây tổn hại ADN rõ rệt mà không ảnh hưởng đến sự sống của tế bào [1].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay nước uống hàng ngày với lượng lớn. Bằng chứng thực tế cho thấy chiết xuất hạt rau đắng lông ở liều cấp tính rất cao (5000 mg/kg) vẫn gây chết động vật thí nghiệm [2].
Cần nhấn mạnh rằng các dữ liệu an toàn trên gan, thận và độc tính gen hiện tại mới dừng lại ở động vật gặm nhấm (chuột cống trắng) và thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [2], [3], [1]. Cho đến nay, chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để khẳng định liều dùng an toàn tuyệt đối của dược liệu này [2]. Ngoài ra, các nghiên cứu tập trung vào dịch chiết hạt, chưa phản ánh đầy đủ toàn bộ các bộ phận khác của cây.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dựa trên dữ liệu hiện có về độc tính cấp và nguy cơ tổn thương ADN trong ống nghiệm, người dân cần cẩn trọng [2], [3], [1].
Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú không nên tự ý dùng các chế phẩm cô đặc từ rau đắng lông khi chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn trên thai kỳ. Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thảo dược này lặp lại nhiều ngày.
Người bình thường cũng không nên tùy tiện sắc uống các loại cao chiết hoặc bột hạt rau đắng lông đậm đặc với liều lượng quá cao nhằm mục đích chữa bệnh truyền miệng [2].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu sử dụng rau đắng lông như một loại rau ăn kèm thông thường, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải trong bữa ăn gia đình, không ăn liên tục kéo dài nhiều tuần.
Đối với các bài thuốc dân gian dùng hạt rau đắng lông để tẩy giun sán hoặc chữa bệnh, người bệnh tuyệt đối không tự ý tăng liều để mong tăng hiệu quả [2]. Mọi can thiệp điều trị bệnh lý bằng dược liệu tự nhiên đều cần có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế.
Chiết xuất hạt rau đắng lông cho thấy tín hiệu khả quan khi không gây độc tích lũy lên mô và chức năng gan thận của chuột ở liều lặp lại 28 ngày [2]. Tuy nhiên, liều rất cao có thể gây tử vong cấp tính và hoạt chất saponin kiểu hopane trong cây có tiềm năng làm tổn hại ADN trong điều kiện ống nghiệm [2], [1]. Sử dụng điều độ, đúng liều lượng và có hướng dẫn y khoa là nguyên tắc hàng đầu để bảo vệ sức khỏe bản thân.
