Bối cảnh và nguy cơ bất ngờ từ món ăn thời thượng

Acai (hay quả acai berry) từ lâu đã trở thành biểu tượng của lối sống lành mạnh, xuất hiện dày đặc trong các món sinh tố, "acai bowl" đẹp mắt tại các quán cà phê sang trọng. Nhiều người tìm đến loại quả vùng Amazon này với mong muốn bổ sung chất chống oxy hóa, thanh lọc cơ thể và tăng cường sức khỏe tổng thể.

Tuy nhiên, đằng sau trào lưu ẩm thực hấp dẫn đó lại tồn tại một nguy cơ y tế nghiêm trọng ít ai ngờ tới: nguy cơ nhiễm ký sinh trùng qua đường ăn uống. Nếu sử dụng sản phẩm từ quả tươi không qua xử lý nhiệt hoặc không đảm bảo vệ sinh, người dùng có thể đối mặt với bệnh Chagas cấp tính [1].

Acai tươi có thể truyền ký sinh trùng Chagas không?

Câu trả lời dứt khoát là có. Nước ép và thịt quả acai tươi chưa thanh trùng hoàn toàn có khả năng truyền ký sinh trùng Trypanosoma cruzi sang người qua đường tiêu hóa [1], [2].

Con đường lây truyền qua thực phẩm này hiện đã trở thành cơ chế lây nhiễm chủ yếu của bệnh Chagas cấp tính tại các khu vực dịch tễ [2], [3]. Nguy cơ này không đến từ bản thân dinh dưỡng của quả, mà bắt nguồn từ quy trình thu hoạch, sơ chế thủ công khiến mầm bệnh vô tình lẫn vào thành phẩm [1].

Cơ chế khiến quả acai bị nhiễm ký sinh trùng

Bệnh Chagas (còn gọi là bệnh ngủ châu Mỹ) do đơn bào Trypanosoma cruzi gây ra [1]. Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới, căn bệnh này đã lây nhiễm mạn tính cho khoảng 7 đến 8 triệu người trên phạm vi toàn cầu [4], thậm chí lên tới 10 triệu người tại khu vực Mỹ Latinh [1].

Thông thường, bệnh lây qua vết đốt của bọ xít hút máu triatomine [1]. Tuy nhiên, ký sinh trùng có thể xâm nhập trực tiếp vào chuỗi thức ăn của con người [1]. Quả acai mọc trên các cây cọ thuộc chi Euterpe (chủ yếu là Euterpe oleracea và Euterpe precatoria) trong rừng Amazon [1], [3]. Khi nông dân thu hoạch quả và xếp vào giỏ hoặc thùng chứa, loài bọ xít hút máu mang mầm bệnh hoặc phân của chúng rất dễ bám vào bề mặt quả [1].

Trong quá trình chế biến thủ công, người ta đem nghiền nát toàn bộ quả acai để tách lấy phần thịt quả hoặc vắt nước uống [1]. Nếu quả không được rửa sạch hoặc xử lý đúng cách, bọ xít và chất thải mang mầm bệnh sẽ bị nghiền nát chung vào phần nước cốt [1]. Khí hậu ấm áp khiến bọ xít hoạt động mạnh hơn, làm gia tăng nguy cơ thải phân chứa mầm bệnh vào môi trường và thực phẩm [5]. Tùy vào nhiệt độ và độ ẩm, ký sinh trùng Trypanosoma cruzi có thể sống sót từ vài giờ đến vài ngày, thậm chí trong môi trường ẩm và nhiệt độ thấp, chúng tồn tại được nhiều tuần [5]. Khi người dùng uống nước ép này, ký sinh trùng sẽ xâm nhập trực tiếp qua niêm mạc đường tiêu hóa [1], [5].

Bằng chứng dịch tễ và các nghiên cứu khoa học

Mối liên hệ giữa acai và bệnh Chagas đã được ghi nhận qua nhiều đợt bùng phát thực tế và kiểm chứng bằng các phương pháp xét nghiệm sinh học phân tử hiện đại [1], [2], [3].

Vào năm 2006, bang Para thuộc vùng Amazon của Brazil ghi nhận tổng cộng 178 ca mắc bệnh Chagas cấp tính [1]. Trong đó, 11 ca xảy ra tại Barcarena đã được xác nhận trực tiếp bằng phương pháp soi lam máu tìm thấy ký sinh trùng [1]. Các nghiên cứu đoàn hệ và bệnh-chứng sau đó đã chứng minh nguyên nhân lây truyền qua đường miệng là do tiêu thụ quả cọ acai [1]. Dữ liệu thống kê giai đoạn 1968-2005 tại vùng Amazon thuộc Brazil cho thấy có 437 ca mắc Chagas cấp, và 311 ca trong số đó liên quan trực tiếp đến 62 đợt bùng phát do ăn uống thịt quả acai [1], [5].

Tình hình lây nhiễm qua đường tiêu hóa ngày càng phức tạp trong những năm tiếp theo [5]. Giai đoạn từ 2000 đến 2010, khu vực này ghi nhận hơn 1.000 ca cấp tính trong 138 đợt bùng phát, với 776 ca (chiếm 71%) bắt nguồn từ lây truyền qua thực phẩm [5]. Đáng chú ý, các đợt ghi nhận ca bệnh tập trung cao điểm vào các tháng 11, 12 và tháng 1 hàng năm, hoàn toàn trùng khớp với mùa thu hoạch quả acai tại địa phương [5].

Một nghiên cứu dịch tễ công bố năm 2014 tại thành phố Belem (thủ phủ bang Para) đã phát hiện ra hiện tượng "lây truyền từ xa" [6]. Các tác giả khảo sát động vật hoang dã và bọ xít tại 3 hòn đảo cung cấp acai chính cho thành phố, phát hiện 66,7% động vật hoang dã cấy máu dương tính và 15,6% bọ xít mang Trypanosoma cruzi [6]. Nghiên cứu chỉ ra bọ xít mang bệnh đã theo các kiện quả acai vận chuyển từ các đảo xa vào khu vực đô thị, gây bệnh cho cư dân thành phố khi uống nước ép [6].

Năm 2018, một nghiên cứu xét nghiệm 140 mẫu sản phẩm từ acai bán tại Rio de Janeiro và bang Para bằng kỹ thuật PCR thông thường đã phát hiện ADN của T. cruzi trong 14 mẫu (tỷ lệ 10%), và 1 mẫu chứa ADN của bọ xít triatomine [7]. Phân tích kiểu gen cho thấy có sự pha trộn giữa các đơn vị phân loại của ký sinh trùng, chủ yếu là TcIII, TcV và TcI [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu có giới hạn là kỹ thuật này chỉ phát hiện vật liệu di truyền chứ không kiểm tra ký sinh trùng còn sống hay không [7].

Đến năm 2021, một kỹ thuật multiplex qPCR cải tiến có độ nhạy cao (phát hiện được ngưỡng 0,01 ký sinh trùng tương đương/mL) đã kiểm tra 45 mẫu thịt quả acai thương mại từ vùng dịch tễ, ghi nhận 9 mẫu dương tính (tỷ lệ 20%) với ADN của T. cruzi [3]. Tại bang Sao Paulo, một nghiên cứu năm 2022 kiểm tra 35 mẫu kem acai tại 11 thành phố bằng phương pháp rây cưỡng bức và PCR: 1 mẫu (2,86%) phát hiện thể đơn bào sau 6 giờ ở nhiệt độ phòng nhưng không còn di động, trong khi 2 mẫu khác (5,71%) dương tính khi chạy PCR [4].

Nguy cơ thực tế và các hiểu lầm tai hại

Khoảng 70% ca nhiễm bệnh Chagas mới tại Brazil liên quan đến việc tiêu thụ thực phẩm hoặc đồ uống nhiễm bẩn, trong đó acai và nước mía là hai nguồn phổ biến nhất [1], [2], [3]. Lây truyền qua thực phẩm thường gây ra các đợt dịch nhỏ tại cộng đồng với các triệu chứng lâm sàng nghiêm trọng, thậm chí dẫn đến tử vong nếu không được phát hiện kịp thời [5]. Thời gian ủ bệnh khi lây qua đường miệng kéo dài trung bình khoảng 22 ngày [1].

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng bảo quản lạnh hoặc xay sinh tố với đá có thể tiêu diệt mầm bệnh. Thực tế chứng minh ký sinh trùng T. cruzi có khả năng duy trì khả năng sống trong nhiệt độ thấp kéo dài nhiều tuần [5]. Thậm chí việc làm kem hay đông lạnh thông thường không thể thay thế cho các biện pháp xử lý nhiệt chuẩn quy trình [4].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cũng cần hiểu đúng: ADN của ký sinh trùng xuất hiện trong mẫu thử là bằng chứng về nguy cơ nhiễm bẩn trong sản xuất, nhưng bản thân việc tồn tại ADN không đồng nghĩa với việc mẫu đó luôn chứa ký sinh trùng sống có thể gây bệnh [7]. Do đó, việc áp dụng công nghệ thanh trùng nhiệt là chìa khóa then chốt để đảm bảo an toàn [2], [4].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Mọi đối tượng tiêu thụ thực phẩm nhiễm ký sinh trùng sống đều có nguy cơ nhiễm bệnh Chagas cấp tính [1], [5]. Tuy nhiên, một số nhóm người cần chú ý đặc biệt:

  • Khách du lịch đến các vùng lưu hành dịch tễ thuộc Nam Mỹ (đặc biệt là vùng Amazon của Brazil, Venezuela) không nên thử các loại nước ép acai tươi, sinh tố vỉa hè hoặc nước mía tươi ép thủ công tại chỗ [1], [5], [8].
  • Người có hệ miễn dịch suy giảm, người cao tuổi hoặc người mắc bệnh lý mạn tính cần tránh xa các sản phẩm thịt quả acai trôi nổi, không rõ tem mác hoặc chưa qua xử lý nhiệt, vì nhiễm ký sinh trùng đường tiêu hóa có thể gây biến chứng nặng [5].
  • Bất kỳ ai xuất hiện các triệu chứng bất thường sau khi trở về từ vùng dịch tễ và từng sử dụng acai tươi cần đến cơ sở y tế chuyên khoa thăm khám sớm, không tự ý điều trị tại nhà [1].

Hướng dẫn sử dụng acai an toàn trong đời sống

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của acai mà không phải lo lắng về nguy cơ nhiễm ký sinh trùng Chagas, bạn nên thực hiện các nguyên tắc sau:

  • Chọn sản phẩm đã qua xử lý nhiệt (pasteurized): Chỉ mua và sử dụng bột acai khô thăng hoa, thịt quả acai đông lạnh hoặc nước đóng chai có dán nhãn ghi rõ "đã thanh trùng" (pasteurized) hoặc đạt các chứng nhận an toàn thực phẩm quốc tế [2], [5], [4]. Quá trình thanh trùng nhiệt giúp tiêu diệt hoàn toàn vi sinh vật và đơn bào gây bệnh [2], [4].
  • Cảnh giác với hàng tươi xách tay: Tránh tự chế biến hoặc sử dụng quả acai tươi nguyên quả xách tay không rõ nguồn gốc kiểm dịch, vì việc rửa quả bằng nước thông thường tại nhà không thể loại bỏ hết mầm bệnh bám dính [1], [4].
  • Chế biến hợp lý: Các loại bột acai hoặc acai đông lạnh đã thanh trùng có thể kết hợp an toàn với sữa chua, yến mạch, chuối và các loại hạt để làm bữa sáng hoặc bữa phụ lành mạnh.
  • Tuân thủ liều lượng: Dù giàu chất chống oxy hóa, bạn chỉ nên sử dụng acai như một phần của chế độ ăn đa dạng, khoảng 1-2 khẩu phần (khoảng 100g thịt quả hoặc 1-2 thìa cà phê bột) mỗi ngày, không nên lạm dụng để thay thế các bữa ăn chính.

Acai vẫn là một thực phẩm bổ dưỡng cho sức khỏe nếu bạn là người tiêu dùng thông thái. Hãy luôn ưu tiên các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ minh bạch, đã được thanh trùng nhiệt đầy đủ để vừa bảo vệ sức khỏe tim mạch, vừa ngăn ngừa nguy cơ nhiễm ký sinh trùng nguy hiểm.