Trào lưu dùng thảo dược và ngộ nhận phổ biến
Nhiều người có thói quen tìm kiếm các sản phẩm tự nhiên hoặc thảo dược lên men để bồi bổ sức khỏe. Trong đó, hành đen hay tỏi đen thường được truyền tai như vị thuốc quý giúp tăng sức đề kháng. Phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bú cũng thường xuyên tìm đến các chế phẩm tự nhiên vì tâm lý e ngại thuốc tây [1].
Tuy nhiên, liệu phụ nữ mang thai có nên dùng hành đen không? Câu trả lời từ góc độ thận trọng y khoa là không nên tự ý dùng và cần coi đây là đối tượng cần hết sức cẩn trọng, thậm chí tránh dùng khi thiếu kiểm chứng. Hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các bằng chứng khoa học và dữ liệu an toàn về độc tính thai nhi của hành đen.
Tâm lý coi sản phẩm từ thảo mộc là "tự nhiên" nên mặc định không có hại là một ngộ nhận nguy hiểm [1]. Bất kỳ hoạt chất thảo dược nào khi hấp thu vào cơ thể mẹ đều có khả năng đi qua nhau thai hoặc sữa mẹ, tiềm ẩn rủi ro tác động xấu đến quá trình phát triển của thai nhi [1].
Thiếu hụt dữ liệu độc tính thai nhi
Khoảng trống lớn nhất của các sản phẩm như hành đen đối với phụ nữ mang thai là việc thiếu hoàn toàn các nghiên cứu lâm sàng. Các dữ liệu khoa học hiện hành về độ an toàn của thảo dược trong thai kỳ vốn rất ít ỏi và phân tán [2], [3].
Nhiều loại thảo mộc chứa hàng loạt hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ [1]. Ở người bình thường, các hoạt chất này có thể đem lại một số tác động sinh học tích cực. Nhưng với bào thai đang hình thành các cơ quan nhạy cảm, độc tính của các chất chuyển hóa chưa xác định có thể gây ảnh hưởng khôn lường [1].
Khi một dược liệu hay thực phẩm chức năng chưa từng trải qua các thử nghiệm độc tính trên động vật mang thai hoặc theo dõi lâm sàng ở phụ nữ có thai, việc sử dụng chúng chẳng khác nào một sự đánh cược. Do đó, nguyên tắc y khoa tối cao trong thai kỳ là phòng ngừa rủi ro bằng cách không khuyến cáo sử dụng các sản phẩm thiếu dữ liệu [4], [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về an toàn thảo dược?
Để hiểu vì sao cần cẩn trọng với hành đen, cần nhìn vào bức tranh chung của các nghiên cứu về thảo dược trong thai kỳ. Một khảo sát tài liệu toàn diện công bố năm 2000 đã tìm kiếm thông tin về việc dùng thảo dược trị ốm nghén trên các cơ sở dữ liệu y khoa lớn bằng tiếng Anh và 300 trang mạng, nhóm tin, sách báo [2]. Kết quả, việc tìm kiếm cơ sở dữ liệu y khoa hoàn toàn không tìm thấy bài báo nào báo cáo cụ thể về các cuộc điều tra tính an toàn của thảo dược dùng trong thai kỳ [2]. Đáng chú ý, trong 300 nguồn phi y tế, có 75 nguồn nhắc đến việc dùng thảo mộc; gừng, cúc la mã, bạc hà và lá mâm xôi được dẫn nhiều nhất (lần lượt 55%, 37%, 44% và 63%) [2]. Tuy nhiên, thông tin rất mâu thuẫn khi có tới 6% nguồn coi cúc la mã và bạc hà là không an toàn, 12% coi gừng là không an toàn và 15% coi lá mâm xôi không an toàn [2]. Nghiên cứu này kết luận rằng sự khan hiếm các nghiên cứu gốc về an toàn đòi hỏi phải thận trọng [2].
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2014 đã khảo sát dữ liệu từ các kho PubMed, ISI Web of Science, AMED, EMBASE, Natural Medicines Comprehensive Database và Cochrane Library từ khi thành lập đến tháng 11/2013 đối với cúc tím (Echinacea) và cây cơm cháy (Elderberry) [4]. Không có thử nghiệm lâm sàng nào về độ an toàn của hai loại này trong thai kỳ được tìm thấy [4]. Nhóm tác giả chỉ ghi nhận 1 nghiên cứu tiến cứu trên người và 2 nghiên cứu nhỏ trên động vật về cúc tím, còn cây cơm cháy thì hoàn toàn không có nghiên cứu an toàn nào trên động vật lẫn con người [4]. Đánh giá kết luận nhân viên y tế không nên khuyên phụ nữ mang thai sử dụng hai loại thảo dược này do thiếu bằng chứng an toàn và hiệu quả [4].
Một khảo sát năm 2011 tiến hành tại phòng khám tiền sản thuộc Bệnh viện Đại học Norfolk và Norwich từ 26/11/2007 đến 15/02/2008 trên 578 sản phụ mang thai từ tuần 20 trở lên cho thấy 57,8% có dùng một hoặc nhiều thảo dược [3]. Tuy nhiên, tổng hợp tài liệu y học thế giới chỉ ghi nhận đúng 14 nghiên cứu về tính an toàn/hiệu lực của thảo dược ở người mang thai (trong đó 10 nghiên cứu về gừng, 1 về nam việt quất, 2 về lá mâm xôi, 1 về cúc tím) [3]. Nghiên cứu chỉ rõ việc tài liệu về an toàn của nhiều thảo dược trong thai kỳ là vô cùng hạn chế [3].
Một bài tổng quan năm 2022 cũng tái khẳng định rằng nhìn chung việc dùng thảo mộc khi mang thai là không nên vì tác động tiềm ẩn đến thai nhi [1]. Ngoại trừ gừng có dữ liệu tương đối nhiều (liều dưới 1000 mg mỗi ngày không làm tăng tần suất biến cố bất lợi cho mẹ và thai nhi), dữ liệu của hầu hết các thảo dược khác như tỏi, bạch quả, cúc la mã, cúc tím, bạc hà đều không đồng nhất, mâu thuẫn và chưa thể kết luận [1].
Một tổng quan hệ thống năm 2017 trên 28 thử nghiệm về việc dùng thuốc thảo dược Trung Quốc trị bất đồng nhóm máu ABO thai kỳ cho thấy chất lượng bằng chứng rất thấp và không thể đưa ra kết luận chắc chắn về tính an toàn cho thai phụ [5]. Một tổng quan năm 2008 về nam việt quất khi mang thai và cho con bú cũng chỉ ra rằng tính an toàn hoặc nguy hại trong thời kỳ cho con bú hoàn toàn chưa được biết đến [6].
Bằng chứng trên nam giới hoặc bệnh lý khác không áp dụng cho bà bầu
Một số người thường vin vào các nghiên cứu cho thấy thảo dược có lợi cho sức khỏe tổng thể hoặc cải thiện chất lượng tinh trùng để cho rằng phụ nữ mang thai cũng dùng được. Đây là sự suy diễn sai lầm về mặt y học.
Chẳng hạn, một nghiên cứu sơ bộ năm 2013 đánh giá công thức thảo dược mới tác động lên chất lượng tinh trùng đã ghi nhận khả năng cải thiện số lượng và độ di động tinh trùng rõ rệt sau 8 và 28 ngày ở liều 100, 200 và 400 mg [7]. Thử nghiệm độc tính tế bào cho thấy công thức này an toàn ở nồng độ 500 và 1.000 mg/L [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ thực hiện trên tế bào và đối tượng nam giới vô sinh, hoàn toàn không liên quan và không thể dùng để suy đoán độ an toàn trên phụ nữ mang thai hay thai nhi.
Tương tự, các bài thuốc Đông y can thiệp sảy thai liên tiếp do hội chứng tăng đông được nghiên cứu năm 2023 có chứa các vị như thỏ ty tử (Cuscutae Semen), phúc bồn tử (Rubi Fructus) hay tang ký sinh (Taxilli Herba) [8]. Các vị thuốc này được chỉ định bởi bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền trong một bệnh lý cụ thể với cơ chế tác động phức tạp [8]. Dữ liệu từ các bài thuốc chuyên biệt này tuyệt đối không thể áp dụng cho việc tự ý dùng hành đen của phụ nữ mang thai.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu nào chứng minh hành đen an toàn cho sự phát triển của phôi thai và thai nhi. Dữ liệu độc tính thai sản hoàn toàn bằng không.
Hiểu lầm coi thảo dược lên men luôn vô hại
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là cho rằng hành hay tỏi là thực phẩm ăn hàng ngày, nên khi ủ lên men thành hành đen, tỏi đen thì càng bổ dưỡng và an toàn. Trên thực tế, quá trình lên men và cô đặc có thể làm thay đổi tỷ lệ hoạt chất sinh học, gia tăng nồng độ của nhiều hợp chất lên gấp nhiều lần.
Khi nồng độ hoạt chất tăng cao, sản phẩm không còn đóng vai trò đơn thuần là thực phẩm gia vị nữa mà bắt đầu mang tính chất dược lý. Trong khi các loại thuốc muốn dùng cho phụ nữ có thai phải trải qua nhiều tầng thử nghiệm ngặt nghèo, thảo dược chế biến sẵn thường được lưu hành dễ dàng mà thiếu cảnh báo [1].
Việc tự ý dùng hành đen để "tăng đề kháng" trong thai kỳ có thể đưa người mẹ và thai nhi vào những rủi ro chưa được biết trước. Các hoạt chất chưa được nghiên cứu có thể gây co bóp tử cung, tương tác với hệ thống đông máu hoặc gây độc trực tiếp lên sự phân chia tế bào non nớt của thai nhi [1].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu là nhóm đối tượng nhạy cảm nhất. Đây là giai đoạn các cơ quan quan trọng của thai nhi đang thành hình, nguy cơ dị tật bẩm sinh hoặc sảy thai do tác động của hóa chất và dược chất lạ là rất cao [1].
Phụ nữ mang thai ở các tam cá nguyệt tiếp theo cũng không được chủ quan. Bất kỳ tác động bất lợi nào lên bánh rau, lưu lượng máu tử cung - nhau thai hay sự phát triển thần kinh của thai đều có thể để lại hệ lụy lâu dài [1].
Phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú cũng cần thận trọng tuyệt đối. Các bằng chứng về việc liệu các chất chuyển hóa từ thảo dược cô đặc có bài tiết qua sữa mẹ hay không hiện còn rất mập mờ hoặc hoàn toàn chưa rõ [1], [6]. Trẻ sơ sinh có hệ gan và thận chưa hoàn thiện để chuyển hóa các hoạt chất phức tạp từ thảo dược mẹ nạp vào.
Người có bệnh lý nền thai kỳ, rối loạn đông máu hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác càng phải tránh xa các sản phẩm thảo dược chưa rõ ràng để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế cho thai phụ
Thay vì tìm kiếm các sản phẩm lên men lạ lẫm hoặc thảo dược cô đặc như hành đen, phụ nữ mang thai nên quay về với chế độ dinh dưỡng cơ bản, cân bằng và lành mạnh. Hãy ăn đa dạng các loại thực phẩm tươi sống, rau củ đã được nấu chín kỹ.
Hành trắng hoặc tỏi thông thường nếu dùng như một loại gia vị nấu chín trong các món ăn hàng ngày với lượng nhỏ vừa phải thì thường không đáng lo ngại. Nhưng việc dùng dạng hành đen cô đặc, ngâm ủ, viên nang chiết xuất thì bắt buộc phải dừng lại.
Tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm thảo dược theo lời mách bảo trên mạng xã hội. Nếu cảm thấy mệt mỏi, suy giảm miễn dịch hoặc gặp các triệu chứng khó chịu khi mang thai, thai phụ cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa sản để được thăm khám. Bất kỳ sản phẩm bổ sung nào đưa vào cơ thể trong thai kỳ cũng cần có sự tư vấn và đồng ý trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa [1], [3].
Tóm lại, sự thiếu thốn trầm trọng của các nghiên cứu về độc tính thai nhi là lý do cốt lõi để phụ nữ mang thai và cho con bú nói không với hành đen. Hãy bảo vệ thai kỳ bằng sự cẩn trọng khoa học thay vì đặt niềm tin vào những sản phẩm chưa được kiểm chứng.
