Bối cảnh và thói quen sử dụng thảo dược
Nhiều người có thói quen sử dụng thảo dược hoặc các vị thuốc y học cổ truyền song song với thuốc Tây y vì cho rằng nguồn gốc tự nhiên luôn lành tính. Việc tự ý phối hợp các vị thuốc Đông y như qua lâu nhân trong khi đang điều trị bệnh lý tim mạch, huyết áp diễn ra khá phổ biến nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ.
Sự kết hợp giữa thảo dược và thuốc điều trị thông thường có thể tạo ra các tương tác bất lợi, làm thay đổi sinh khả dụng hoặc gia tăng độc tính của thuốc [1]. Nhận thức về các nguy cơ này thường bị người bệnh bỏ qua hoặc đánh giá thấp, đặc biệt là với các loại thuốc chống đông máu [2].
Câu trả lời nhanh về an toàn phối hợp
Hiện tại, trong các bằng chứng y khoa đã công bố, chưa có nghiên cứu trực tiếp ghi nhận dữ liệu lâm sàng riêng lẻ trên vị thuốc qua lâu nhân với thuốc chống đông máu hay thuốc hạ huyết áp.
Tuy nhiên, dữ liệu tổng quan cho thấy thảo dược nói chung có khả năng tương tác phức tạp với các thuốc có phạm vi điều trị hẹp như thuốc chống đông máu hoặc thuốc điều hòa huyết áp [2, 3]. Việc tự ý kết hợp bất kỳ vị thảo dược nào khi đang dùng các nhóm thuốc đặc trị này đều tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết hoặc tăng tác dụng phụ nguy hiểm [1, 7].
Cơ chế tương tác thảo dược và thuốc Tây y
Tương tác giữa thảo dược và thuốc thông thường diễn ra qua hai con đường chính: dược động học và dược lực học [1]. Về dược động học, các hợp chất trong thực vật có thể làm thay đổi hoạt tính của enzym chuyển hóa cytochrome P450 (CYP) tại gan hoặc protein vận chuyển P-glycoprotein ở ruột [3, 5]. Sự biến đổi này dẫn đến việc thanh thải thuốc bị chậm lại hoặc tăng tốc, từ đó làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu và phát sinh độc tính [1].
Về mặt dược lực học, thảo dược có thể tác động hiệp đồng hoặc đối kháng trên cùng một đích tác dụng của thuốc [3, 5]. Ví dụ, các loại thảo dược có chứa coumarin hoặc có hoạt tính chống kết tập tiểu cầu khi kết hợp với thuốc chống đông máu như warfarin sẽ làm tăng tác dụng chống đông, dẫn đến nguy cơ xuất huyết [3]. Ngược lại, những vị thảo dược chứa vitamin K có thể đối kháng và làm giảm hiệu quả của loại thuốc này [3].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Một tổng quan công bố năm 2019 về tương tác giữa y học cổ truyền và thuốc chống đông/chống kết tập tiểu cầu ghi nhận các vị thuốc có thể điều hòa trực tiếp hiệu quả của thuốc qua việc thay đổi chỉ số dược động học, hệ enzym CYPs và các thông số huyết học [4]. Dù vậy, các kết quả nghiên cứu dược động học hiện nay còn có sự mâu thuẫn hoặc khác biệt nhỏ, gây khó khăn cho việc kết luận chắc chắn mức độ tăng giảm tác dụng trên từng vị thuốc cụ thể [4].
Nghiên cứu tổng quan năm 2014 về tương tác giữa thảo dược và warfarin xác định warfarin là thuốc chống đông đường uống phổ biến nhưng có cửa sổ điều trị hẹp [5]. Đánh giá trên 38 loại thảo mộc cho thấy có 9 loại gây tương tác mức độ nghiêm trọng (như tỏi, bạch quả, bưởi chùm, cỏ ba lá đỏ), trong đó có 4 thảo mộc xếp ở mức chắc chắn tương tác (cấp độ I) và 3 loại ở mức có khả năng (cấp độ II) [5]. Tuy nhiên, cơ chế chung của phần lớn thảo dược tương tác với warfarin vẫn chưa được làm sáng tỏ và cần nghiên cứu đa trung tâm quy mô lớn hơn [5].
Một báo cáo tổng quan năm 2006 ghi nhận tổng cộng 32 loại thuốc có tương tác với thảo dược ở người, phần lớn là các thuốc có chỉ số điều trị hẹp và là cơ chất của enzym chuyển hóa gan hoặc protein vận chuyển [1]. Độc tính do các tương tác này gây ra có thể ở mức độ nhẹ, vừa hoặc nguy hiểm đến tính mạng [1].
Nghiên cứu rà soát y văn năm 2007 gồm 80 bài báo (14 bài tổng quan hệ thống, 43 báo cáo ca bệnh, 25 nghiên cứu gồm 17 nghiên cứu trên người) khẳng định có rất nhiều thảo dược và thực phẩm tương tác với thuốc chống đông [6]. Khó khăn lớn nhất là việc dự đoán tần suất và mức độ nghiêm trọng do sự mâu thuẫn giữa các nghiên cứu và việc suy diễn dữ liệu từ động vật sang người còn hạn chế [6].
Một nghiên cứu tổng quan năm 2013 đánh giá 90 vị thuốc y học cổ truyền đơn lẻ ghi nhận 306 tương tác với thuốc chống đông/chống kết tập tiểu cầu [2]. Trong đó, 194 tương tác được xác minh cơ chế và mức độ nghiêm trọng, với 79,9% là tương tác dược lực học và hầu hết được xếp hạng từ trung bình đến nghiêm trọng, làm tăng nguy cơ chảy máu [2].
Nghiên cứu cắt ngang năm 2013 tại Na Uy khảo sát 255 cặp phối hợp thuốc và thảo dược, xác định 18 cặp có nguy cơ tương tác lâm sàng [7]. Thuốc chống tăng huyết áp và thuốc lợi tiểu là nhóm có số lượng kết hợp với thảo dược lớn nhất trong nghiên cứu này, cho thấy nguy cơ tiềm ẩn khi phối hợp thuốc tim mạch với các chế phẩm tự nhiên [7].
Giới hạn bằng chứng và thực trạng cảnh báo
Bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược - thuốc hiện nay còn nhiều hạn chế do sự không đồng nhất giữa các nghiên cứu và việc ngoại suy sang người gặp nhiều thách thức [6]. Đối với riêng vị thuốc qua lâu nhân, cơ sở dữ liệu hiện thời chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt để khẳng định mức độ rủi ro tuyệt đối khi dùng chung với thuốc hạ áp hay chống đông máu.
Mặc dù rủi ro tiềm ẩn rất lớn, thực tế sử dụng lại cho thấy sự lơ là từ phía người bệnh. Khảo sát cắt ngang năm 2006 trên 250 bệnh nhân nội trú cho thấy có 42,4% bệnh nhân dùng thảo dược, và 21% trong số người dùng thảo dược phối hợp cùng lúc với thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc chống đông [8]. Điều đáng lo ngại là hơn 90% người dùng thảo dược không thông báo cho nhân viên y tế về việc mình đang sử dụng các chế phẩm này [8].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không có độc tính và không thể gây tương tác với thuốc Tây". Thực tế, các hoạt chất hóa học tự nhiên vẫn chuyển hóa qua cùng một hệ thống enzym gan và protein vận chuyển như thuốc hóa dược tổng hợp [3, 5].
Một sai lầm khác là cho rằng khi bị chảy máu chân răng, bầm tím dưới da hay tụt huyết áp bất thường thì chỉ do dùng sai liều thuốc Tây. Nhiều trường hợp triệu chứng bất lợi xuất hiện chính là hệ quả cộng hưởng từ các vị thuốc Đông y dùng kèm mà người bệnh không để ý [2].
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người cao tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất chịu ảnh hưởng tiêu cực từ các tương tác này. Trong nghiên cứu cắt ngang năm 2006, người cao tuổi chiếm tới 62,5% tổng số bệnh nhân gặp nguy cơ tương tác giữa thảo dược và thuốc chống đông [8]. Việc đồng sử dụng các nhóm thảo dược với thuốc tim mạch ở người lớn tuổi cần được theo dõi chặt chẽ hoặc khuyến cáo không nên dùng [7].
Người đang điều trị bằng thuốc chống đông (như warfarin), thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc hạ huyết áp, thuốc lợi tiểu cần cảnh giác tối đa [2, 8]. Việc tự ý bổ sung bất kỳ bài thuốc hay vị dược liệu nào khi chưa có đánh giá chuyên môn đều có thể làm rối loạn chỉ số đông máu INR hoặc thay đổi huyết áp đột ngột [4, 8].
Khuyến nghị áp dụng thực tế
Khi được chỉ định dùng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc chống đông máu, người bệnh không được tự ý bốc thuốc hoặc thêm các vị thảo dược như qua lâu nhân vào chế độ sử dụng hàng ngày.
Nếu có nguyện vọng dùng y học cổ truyền để hỗ trợ điều trị, cần thông báo đầy đủ danh sách các thuốc Tây y đang dùng cho bác sĩ chuyên khoa [8]. Khi bắt đầu hoặc dừng bất kỳ một chế phẩm thảo mộc nào, việc theo dõi sát sao phác đồ điều trị và các chỉ số đông máu là vô cùng cần thiết để điều chỉnh liều lượng kịp thời [6]. Người bệnh tuyệt đối không tự điều chỉnh liều thuốc Tây khi thấy các biểu hiện bất thường mà cần đến ngay cơ sở y tế.
