Ho kéo dài kèm đờm đặc ở cổ họng gây khó chịu trong sinh hoạt hằng ngày. Nhiều người thường tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền từ lâu, trong đó có vị thuốc qua lâu nhân, tức phần hạt lấy từ quả cây qua lâu chín.
Vậy hạt qua lâu có thực sự giảm ho và long đờm như lời truyền miệng? Dữ liệu khoa học tổng hợp từ các đánh giá dược lý ghi nhận loại quả này có tác dụng long đờm và chống viêm [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại chủ yếu dừng ở mức nghiên cứu dược lý thực nghiệm và tổng quan thành phần, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người [1].
Nguồn gốc của qua lâu nhân trong y học
Cây qua lâu là thực vật thuộc chi Trichosanthes, trong đó hai loài thường được dùng làm thuốc phổ biến nhất là Trichosanthes kirilowii Maxim. và Trichosanthes rosthornii Harms [1]. Khi dùng toàn bộ quả chín, dược liệu được gọi là qua lâu (Trichosanthis Fructus), còn khi tách riêng phần hạt phơi khô thì gọi là qua lâu nhân [1].
Tại một số khu vực, hạt của các loài thuộc chi Trichosanthes còn được sử dụng làm món ăn vặt tương tự như hạt dưa, hạt bí thay vì chỉ dùng làm vị thuốc trị bệnh [2]. Trong y học cổ truyền, quả và hạt qua lâu được dùng trong nhiều tình trạng bệnh lý như đau tức ngực, bệnh tim mạch cũng như các bệnh về đường hô hấp [1].
Dù có lịch sử ứng dụng lâu đời, việc phân định rõ ràng giữa công dụng dân gian và bằng chứng thực nghiệm hiện đại là rất cần thiết trước khi người bệnh tự ý áp dụng.
Cơ chế sinh học và thành phần hoạt chất
Để hiểu vì sao qua lâu nhân được cho là có lợi cho đường hô hấp, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập thành phần hóa học từ quả và hạt cây. Đến nay, khoảng 162 hợp chất đã được phát hiện và định danh từ hai loài Trichosanthes kirilowii Maxim. và Trichosanthes rosthornii Harms [1].
Các nhóm hợp chất chính có trong cây bao gồm terpenoid, phytosterol, flavonoid, lignan cùng các hợp chất chứa nitơ [1]. Ngoài ra, trong hạt của các giống qua lâu còn chứa lượng dầu hạt giàu các axit béo chưa bão hòa, có hoạt tính chống stress oxy hóa trong mô hình sinh học [2].
Về mặt lý thuyết, các hoạt chất terpenoid và flavonoid thực vật có thể tham gia vào phản ứng điều biến dịch tiết đường hô hấp và ức chế các chất trung gian gây viêm. Nhờ đó, dịch chiết giúp làm loãng dịch nhầy và hỗ trợ quá trình trục xuất đờm ra khỏi phế quản dễ dàng hơn [1].
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu nói gì?
Hiện tại, các ghi nhận về tác dụng hô hấp của cây qua lâu đến từ các bài tổng quan dược lý toàn diện. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2018 đã tổng hợp toàn bộ dữ liệu thực vật học, công dụng truyền thống, hóa thực vật và dược lý của Trichosanthis Fructus (gồm Trichosanthes kirilowii Maxim. và Trichosanthes rosthornii Harms) từ các cơ sở dữ liệu lớn như PubMed, Web of Science, Science Direct, CNKI [1].
Kết quả tổng hợp từ nghiên cứu này cho thấy các dịch chiết và hợp chất phân lập từ quả qua lâu thể hiện nhiều hoạt tính dược lý thực nghiệm [1]. Các tác dụng này bao gồm: long đờm, chống viêm, bảo vệ thiếu máu cơ tim, đối kháng canxi, chống kết tập tiểu cầu, chống thiếu oxy, chống oxy hóa và độc tế bào [1].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2018 cũng chỉ ra rằng trọng tâm tác dụng dược lý của quả qua lâu chủ yếu nằm ở hệ tim mạch thay vì hệ hô hấp [1]. Dù hoạt tính long đờm (expectorant) được ghi nhận trong danh mục tác dụng sinh học thực nghiệm, bài báo không công bố chi tiết về liều lượng đối chứng trên người [1].
Năm 2024, một nghiên cứu khác khảo sát 18 nguồn gen hạt qua lâu ăn được thuộc 3 loài, đánh giá tác dụng dầu hạt trên mô hình giun tròn non (Caenorhabditis elegans) [2]. Kết quả cho thấy dầu hạt giúp tăng cường khả năng chịu đựng stress oxy hóa, kéo dài tuổi thọ và làm chậm quá trình lão hóa ở mô hình giun này [2]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tập trung vào khả năng chống oxy hóa của dầu hạt mà không khảo sát tác động long đờm hay cắt cơn ho [2].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Điểm hạn chế lớn nhất của vị thuốc này là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ. Hầu hết các dữ liệu về đặc tính long đờm của chiết xuất quả và hạt qua lâu mới dừng lại ở các thử nghiệm dược lý tiền lâm sàng hoặc nghiên cứu trên dịch chiết tổng thể [1].
Chưa có nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng nào xác định cụ thể qua lâu nhân có thể làm giảm tần số cơn ho hay cải thiện thể tích đờm trên người bệnh ho mãn tính hay viêm phế quản. Dữ liệu chống oxy hóa của dầu hạt cũng chỉ mới thực hiện trên sinh vật đơn giản là giun tròn [2].
Do đó, người bệnh không nên coi hạt qua lâu là phương thuốc thay thế hoàn toàn cho các phác đồ y khoa hiện đại. Việc tự ý gom nhặt các loại hạt không rõ nguồn gốc về sắc uống có thể tiềm ẩn rủi ro về liều lượng và chất lượng dược liệu.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người thường lầm tưởng rằng hạt qua lâu vừa có thể long đờm, vừa có thể "cắt đứt" hẳn cơn ho ngay lập tức. Tuy nhiên, theo các đánh giá dược lý thực nghiệm, tác dụng được ghi nhận của vị thuốc này là long đờm (expectorant) và chống viêm, không phải là hoạt chất ức chế thần kinh trung ương để dập tắt phản xạ ho [1].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối". Quả qua lâu và các hợp chất phân lập bên cạnh hoạt tính có lợi còn được ghi nhận có độc tính tế bào (cytotoxic) trong các thử nghiệm chuyên sâu [1].
Nếu sử dụng sai bộ phận, dùng hạt bị mốc hỏng hoặc tự ý tăng liều sắc uống, người dùng hoàn toàn có nguy cơ bị kích ứng đường tiêu hóa hoặc gặp các phản ứng bất lợi khác.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Do dữ liệu nghiên cứu trực tiếp trên người còn thiếu, các nhóm đối tượng đặc biệt cần phải hết sức thận trọng. Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú không được tự ý sử dụng qua lâu nhân dưới dạng thuốc sắc đậm đặc khi chưa có chỉ định của thầy thuốc.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi có chức năng tiêu hóa kém, tỳ vị hư hàn cũng cần cẩn giác vì dịch chiết hạt chứa hàm lượng dầu và chất béo bão hòa có thể gây đầy bụng hoặc tiêu chảy [2].
Những người có tiền sử dị ứng với các loại hạt dinh dưỡng hoặc bệnh nhân tim mạch, huyết áp đang dùng thuốc điều trị cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa. Lý do là vì qua lâu có những hoạt tính mạnh trên hệ tuần hoàn như giãn mạch và chống kết tập tiểu cầu [1].
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn sử dụng hạt qua lâu, người dùng chỉ nên mua sản phẩm dược liệu đã qua kiểm nghiệm chất lượng tại các cơ sở đông y hoặc nhà thuốc uy tín [1]. Không tự ý thu hái các loài cây hoang dại vì hình thái hạt giữa các loài thuộc chi Trichosanthes khá tương đồng và dễ nhầm lẫn [2].
Trong ẩm thực, hạt của các loài qua lâu ăn được có thể rang chín dùng làm món ăn nhẹ bổ sung chất béo không bão hòa và chất chống oxy hóa [2]. Tuy nhiên, việc ăn hạt như món ăn vặt không đồng nghĩa với tác dụng trị dứt điểm viêm đường hô hấp.
Khi bị ho có đờm, người bệnh nên ưu tiên các biện pháp chăm sóc tại nhà đã được chứng minh hiệu quả: uống nhiều nước ấm, giữ ấm cổ họng và súc miệng bằng nước muối sinh lý. Nếu triệu chứng ho kéo dài trên một tuần hoặc kèm theo sốt cao, khó thở, cần đi khám tại cơ sở y tế.
Hạt qua lâu là vị thuốc có bề dày lịch sử và sở hữu tiềm năng long đờm dựa trên các phân tích thành phần hóa học [1]. Dù vậy, do dữ liệu thực nghiệm còn giới hạn, người bệnh cần nhìn nhận vị thuốc này một cách khoa học, không xem đây là phương thuốc chữa bách bệnh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng.
