Thói quen sơ chế quả kim anh và thắc mắc phổ biến

Quả kim anh (quả của cây Rosa laevigata) từ lâu đã được xem như một nguồn nguyên liệu tự nhiên giàu dinh dưỡng và có mặt trong nhiều bài thuốc dân gian. Nhiều người thường thu hái hoặc mua quả tươi, quả khô về để ngâm rượu, sắc nước uống hoặc làm nước giải khát. Tuy nhiên, bất kỳ ai từng sơ chế dược liệu này đều được người có kinh nghiệm nhắc nhở phải bổ đôi quả và cạo thật sạch lớp lông tơ bám bên trong [1].

Việc cạo lông kim anh tốn nhiều thời gian và đòi hỏi sự tỉ mỉ. Điều này khiến không ít người thắc mắc: Lớp lông nhỏ bé này có thực sự nguy hiểm hay không, và nếu vô tình nuốt phải thì cơ thể sẽ phản ứng như thế nào?

Câu trả lời ngắn gọn: Lớp lông gai sắc nhọn bọc quanh hạt bên trong quả kim anh là tác nhân cơ học gây kích ứng trực tiếp lên niêm mạc hầu họng và đường tiêu hóa. Nếu không được loại bỏ triệt để, chúng có thể cắm vào thành niêm mạc, gây ngứa rát cổ họng kéo dài, ho khan, kích thích phản xạ nôn mửa và dẫn tới rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng.

Cơ chế kích ứng: Vì sao lớp lông gai lại nguy hiểm?

Về mặt giải phẫu thực vật học, quả kim anh thuộc dạng quả giả hình chén, bên trong khoang chứa nhiều hạt nhỏ (thực chất là các quả bế) bọc kín bởi lớp lông gai cứng và mịn [1, 6]. Lớp lông này có cấu trúc vật lý sắc nhọn, không bị phân hủy hay mềm đi trong quá trình đun nấu, phơi khô hoặc ngâm rượu thông thường.

Khi đi qua đường miệng, các sợi lông nhỏ li ti dễ dàng găm vào lớp niêm mạc mềm ở vùng họng và thanh quản. Sự cọ xát cơ học này ngay lập tức kích hoạt phản xạ tự vệ của cơ thể, dẫn đến cảm giác ngứa ngáy dữ dội, châm chích và ho dai dẳng.

Nếu tiếp tục đi xuống dạ dày và ruột, những sợi lông gai không tiêu này sẽ cọ xát liên tục vào lớp biểu mô bảo vệ đường ruột non nớt. Cơ thể phản ứng bằng cách co thắt cơ trơn dạ dày để đẩy dị vật ra ngoài, gây nôn ói. Ở mức độ nặng hơn, sự kích ứng niêm mạc tiêu hóa cục bộ có thể dẫn đến viêm loét nông, tiêu chảy hoặc cản trở quá trình tiêu hóa bình thường [1].

Bằng chứng khoa học về dược tính và độc tính của kim anh

Bên cạnh nguy cơ kích ứng vật lý từ lông gai nếu sơ chế sai cách, bản thân quả kim anh (Rosa laevigata) đã được khoa học chứng minh sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý khi được bào chế đúng tiêu chuẩn [1].

Một bài tổng quan công bố năm 2022 đã tổng hợp các đặc tính của cây kim anh, chỉ rõ quả của loài cây này chứa nhiều hoạt chất sinh học giá trị cao và được phát triển thành nguồn thực phẩm mới, ứng dụng sản xuất nước ép, rượu hoa quả hoặc sữa chua [1]. Nghiên cứu dược lý chỉ ra rằng quả kim anh có tác dụng cải thiện chức năng đường tiêu hóa, thúc đẩy nhu động ruột, hỗ trợ tiêu hóa thức ăn, giảm tích tụ chất có hại trong đường ruột, hỗ trợ tống xuất phân ứ đọng và giảm sự xuất hiện của các bệnh lý tiêu hóa [1]. Quả cũng được dùng làm nguyên liệu thuốc điều trị lâm sàng viêm vùng chậu hay đục thủy tinh thể do đái tháo đường [1].

Tuy nhiên, bài tổng quan năm 2022 cũng nhấn mạnh một hạn chế lớn: Các nghiên cứu về độc tính của cây kim anh hiện nay còn rất hạn chế [1]. Dữ liệu duy nhất hiện có là thử nghiệm độc tính bán trường diễn (sub-chronic toxicity) thực hiện trên chuột cống sử dụng phân đoạn tổng flavonoid (TFs) chiết xuất từ cây kim anh [1]. Chưa có dữ liệu nghiên cứu độc tính đầy đủ đối với các thành phần khác, cũng như chưa có các nghiên cứu độc tính cấp tính hay mãn tính chi tiết trên người [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã khảo sát tác động của tổng flavonoid từ quả kim anh trên tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVECs) bị tổn thương do hydro peroxide ($H_2O_2$) [2]. Nhóm nghiên cứu tiến hành tiền xử lý tế bào bằng tổng flavonoid chiết xuất từ quả trong thời gian 1 giờ [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết giúp bảo vệ tế bào, làm giảm tỷ lệ tế bào ở pha S, ngăn chặn tổn thương hình thái nhân tế bào, ức chế sụt giảm điện thế màng ty thể, giảm sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), hạn chế cạn kiệt glutathione, giảm hoạt tính caspase-3 và caspase-9, đồng thời giảm sự phân mảnh DNA [2]. Về cơ chế phân tử, các flavonoid làm tăng biểu hiện protein Procaspase-3, Bcl-2 và làm giảm biểu hiện của Bak, Bax, Bid và p53 [2]. Giới hạn của nghiên cứu là mới chỉ thực hiện trên mô hình nuôi cấy tế bào in vitro, chưa phải thử nghiệm lâm sàng trên người [2].

Một nghiên cứu tổng quan năm 2017 ghi nhận các flavonoid chiết xuất từ quả kim anh giúp làm giảm nồng độ gốc oxy hóa tự do (ROS) trong tế bào biểu mô ống thận của chuột cống (dòng NRK-52E), cho thấy tiềm năng bảo vệ thận [3]. Cơ chế liên quan đến việc gia tăng các enzyme chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase, đồng thời giảm biểu hiện của các gene liên quan đến phức hợp viêm NF-kappaB [3]. Hiệu quả bảo vệ thận này sau đó cũng được khẳng định trên mô hình động vật là chuột cống [3]. Ngoài ra, trong mô hình chuột cống mắc bệnh đái tháo đường, việc sử dụng quả kim anh giúp nâng cao mức SOD, giảm nồng độ ROS và ức chế các gene liên quan đến NF-kappaB, giúp cải thiện tổn thương thận do đái tháo đường [3].

Nghiên cứu công bố năm 2020 phát hiện hai hoạt chất nortriterpenoid là Rosanortriterpene A và B (RTA và RTB) chiết xuất từ quả kim anh (biến thể Rosa laevigata var. leiocapus) [4]. Khi thử nghiệm trên dòng đại thực bào RAW264.7 và tế bào gan LO2 ở điều kiện phòng thí nghiệm (in vitro), hai hoạt chất này đã ức chế sự sản sinh các chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-6 (IL-6), đồng thời ức chế sự hoạt hóa của con đường tín hiệu NF-kappaB [4]. Các hợp chất này cũng cho thấy khả năng ức chế xơ hóa gan trên mô hình tế bào [4].

Nghiên cứu năm 2014 thực hiện trên các sản phẩm chế biến từ rễ và thân cây kim anh cho thấy các dạng sao tẩm khác nhau mang lại hiệu quả kháng khuẩn và kháng viêm khác nhau [5]. Cụ thể, các mẫu rễ và thân được đem sao cùng giấm, muối, mật ong và nước đậu đen, sau đó thử nghiệm kháng khuẩn trên Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus và Escherichia coli [5]. Nghiên cứu dùng phương pháp gây phù tai chuột bằng xylene để đánh giá viêm cấp và phương pháp u hạt bông sợi trên chuột nhắt để đánh giá viêm mãn tính [5]. Kết quả cho thấy rễ kim anh chế biến cho hiệu quả kháng khuẩn tốt hơn phần thân, đặc biệt là rễ tẩm mật ong [5]. Mặc dù các sản phẩm chế biến không có tác dụng rõ rệt lên hiện tượng phù tai chuột, nhưng rễ sống, thân tẩm muối, thân tẩm mật ong và rễ tẩm mật ong đều ức chế u hạt bông sợi, chứng minh tác dụng kháng viêm mãn tính [5]. Cần lưu ý, đây là nghiên cứu trên rễ và thân, không thực hiện trên bộ phận quả kim anh [5].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Dù quả kim anh cho thấy nhiều tiềm năng sinh học như hỗ trợ nhu động ruột, chống oxy hóa và kháng viêm trong các mô hình phòng thí nghiệm, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách tỉnh táo [1, 3, 4, 5].

Hầu hết các nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế chống oxy hóa, bảo vệ tế bào nội mô hay kháng xơ hóa gan mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào cô lập hoặc động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) [1, 3, 4, 5]. Bằng chứng lâm sàng quy mô lớn trên người về liều lượng an toàn, hiệu quả trị bệnh vẫn còn rất thiếu hụt [1].

Bên cạnh đó, việc nhầm lẫn giữa lợi ích của thịt quả với toàn bộ quả nguyên lông là sai lầm nguy hiểm. Các hoạt chất sinh học có lợi nằm tập trung ở phần thịt quả và dịch chiết đã qua xử lý, trong khi lớp lông bên trong hoàn toàn là tạp chất cơ học gây hại, không chứa giá trị dinh dưỡng có ích mà chỉ mang lại rủi ro sức khỏe cho hệ tiêu hóa [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng quả kim anh

Nhiều người cho rằng quả kim anh càng để nguyên sơ chế, ngâm rượu nguyên quả càng giữ được "toàn bộ tinh chất". Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn rủi ro sức khỏe. Việc thả nguyên quả khô hoặc quả tươi còn lông vào bình ngâm rượu hay nồi sắc thuốc khiến lông gai rụng ra, lơ lửng trong dung dịch. Khi uống phải, các gai này không tan mà bám thẳng vào vòm họng, gây ngứa rát, ho sặc sụa và cồn cào ruột gan.

Hiểu lầm thứ hai là việc đun sôi kỹ hoặc ngâm cồn lâu ngày sẽ làm "nhũn" hoặc "mềm" lớp lông gai. Lông bọc hạt quả kim anh có cấu trúc sợi bền vững, không bị dịch vị dạ dày hay cồn hòa tan dễ dàng. Do đó, dù đun sắc trong nhiều giờ, mối nguy cơ học từ lớp lông gai này vẫn tồn tại nguyên vẹn.

Một hiểu lầm khác là xem quả kim anh như một phương thuốc thần kỳ có thể chữa bách bệnh đường ruột hay thận. Dù quả kim anh hỗ trợ cải thiện tiêu hóa và đào thải độc tố trong ruột, nhưng các dữ liệu chữa bệnh thận hay đái tháo đường hiện chỉ mới dừng ở thử nghiệm động vật, không thể thay thế cho các phác đồ điều trị y khoa chính thống [1, 3].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Do dữ liệu độc tính trên người còn rất hạn chế và cơ chế kích ứng cơ học của quả kim anh, các nhóm đối tượng sau cần hết sức cẩn trọng [1]:

  • Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, viêm loét dạ dày - tá tràng: Bất kỳ sơ suất nhỏ nào để sót lông gai kim anh cũng có thể khiến niêm mạc dạ dày bị kích thích nghiêm trọng, dẫn tới đau thắt, nôn mửa hoặc làm trầm trọng thêm vết loét.
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Trẻ em có niêm mạc họng rất mỏng manh và phản xạ khạc nhổ dị vật chưa hoàn thiện, nếu hóc phải lông gai rất dễ bị phù nề đường thở hoặc nôn trớ liên tục. Người cao tuổi với chức năng nuốt suy giảm cũng đối mặt với nguy cơ sặc dị vật vào phế quản.
  • Phụ nữ mang thai và người có bệnh nền: Hiện nay chưa có nghiên cứu độc tính và tính an toàn đầy đủ của quả kim anh trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ cho con bú [1]. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc hay chế phẩm tự chế từ kim anh khi chưa có chỉ định từ bác sĩ.

Hướng dẫn sơ chế an toàn và cách dùng đúng

Để khai thác các lợi ích tự nhiên của quả kim anh mà không gặp sự cố kích ứng, quy trình sơ chế cần được thực hiện nghiêm ngặt theo các bước sau:

  1. Bổ đôi quả: Dù là quả tươi hay quả khô, cần dùng dao sắc bổ đôi từng quả theo chiều dọc để lộ toàn bộ khoang hạt bên trong.
  2. Nạo bỏ triệt để hạt và lông gai: Dùng thìa nhỏ, mũi dao cùn hoặc bàn chải chuyên dụng cạo thật sạch toàn bộ hạt và lớp lông tơ màu vàng nhạt bám chặt ở lòng trong của quả.
  3. Rửa sạch dưới vòi nước: Sau khi nạo, cho phần thịt quả vào rổ và xối mạnh dưới vòi nước chảy, vừa xối vừa chà xát nhẹ để các sợi lông tơ còn sót lại trôi sạch hoàn toàn, sau đó để ráo nước.
  4. Chế biến với lượng vừa phải: Thịt quả sau khi làm sạch hoàn toàn có thể đem phơi khô để hãm trà, nấu nước uống hoặc ngâm rượu. Do chưa có khuyến cáo lâm sàng về liều lượng tối đa tuyệt đối, người dùng chỉ nên sử dụng với lượng vừa phải và lắng nghe phản ứng của cơ thể [1].

Lời kết

Quả kim anh là một vị thuốc và nguyên liệu tự nhiên giàu tiềm năng cho sức khỏe đường tiêu hóa nếu được sử dụng đúng cách [1]. Tuy nhiên, công đoạn cạo sạch lớp lông gai bên trong hạt là bước bắt buộc, không được phép lơ là để phòng ngừa nguy cơ kích ứng niêm mạc, ho ngứa họng và nôn mửa. Hãy luôn thận trọng trong khâu chế biến và tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung dược liệu này vào chế độ bồi bổ sức khỏe hàng ngày.