Lưu ý kim loại nặng trong collagen nguồn gốc hải sản

Nhiều người có thói quen bổ sung collagen peptide từ cá biển mỗi ngày nhằm duy trì độ săn chắc cho làn da và làm chậm quá trình lão hóa. Các dòng sản phẩm gắn mác collagen biển thường được quảng cáo vượt trội nhờ khả năng hấp thu nhanh. Dẫu vậy, không ít người tiêu dùng băn khoăn liệu nguồn nguyên liệu từ biển cả này có thực sự an toàn tuyệt đối trước thực trạng ô nhiễm môi trường hiện nay.

Thực tế, collagen từ biển nếu chiết xuất từ phụ phẩm cá biển kém kiểm định hoặc thu hoạch ở vùng nước ô nhiễm tiềm ẩn rủi ro tích tụ các kim loại nặng độc hại, đặc biệt là chì và cadmium ^[1], ^[2]. Khi quy trình tinh chế không chuẩn hóa, các độc tố sinh học này đi thẳng vào thành phẩm, gây ảnh hưởng trực tiếp đến người dùng dài ngày.

Nguy cơ tích tụ từ môi trường biển

Collagen biển phần lớn khai thác từ da, vây, vảy và sụn của các loài cá hoặc sinh vật biển. Bản thân môi trường biển trên toàn cầu đang phải gánh chịu lượng lớn chất thải công nghiệp và dòng chảy sinh hoạt đô thị ^[3]. Các kim loại nặng không thiết yếu như chì (Pb), cadmium (Cd) hay thủy ngân (Hg) xâm nhập vào nước và trầm tích biển mà không bị phân hủy tự nhiên ^[3], ^[2].

Từ môi trường nước và bùn đáy, các nguyên tố kim loại nặng dần tích lũy vào rong biển, vi sinh vật, rồi qua chuỗi thức ăn để tập trung vào cơ thể các loài cá lớn hơn ^[1], ^[2]. Do nằm ở các bậc dinh dưỡng cao trong chuỗi thức ăn, nhiều loài hải sản có xu hướng tích tụ hàm lượng tạp chất độc hại rất cao trong mô cơ thể ^[2]. Khi các phần phụ phẩm giàu collagen của các sinh vật này được thu gom mà không qua bước sàng lọc độc chất, nguy cơ chuyển hóa kim loại nặng vào bột collagen thành phẩm là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Kim loại nặng phân bố thế nào trong sinh vật biển?

Hiện tượng tích lũy sinh học của kim loại nặng trong cơ thể sinh vật biển diễn ra ở nhiều cơ quan khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2025 tại khu vực bờ biển Địa Trung Hải (Libya) thu thập 66 mẫu trầm tích, nước biển và sinh vật biển (rong biển Ulva lactuca và cá mú Epinephelus marginatus) trong mùa đông năm 2023 ^[1]. Kết quả phân tích cho thấy hàm lượng chì đã vượt ngưỡng cho phép tại các mẫu nước biển, đồng thời vượt mức an toàn trong gan, mang và cả các mô của cá mú ^[1]. Hệ số tích lũy sinh học khẳng định tình trạng nhiễm độc cấp tính, nổi bật nhất là lượng chì tích lũy trong mô thịt cá ^[1].

Đáng chú ý, các kim loại nặng này không cố định ở một cơ quan bài tiết như gan hay mang mà có thể lan tỏa vào mô liên kết và cơ vân ^[1], ^[4]. Một nghiên cứu năm 2024 tại hồ Temsah (kênh đào Suez) khảo sát các kim loại Cd, Pb, Ni, Hg, Sn trên 4 loài cá và 5 loài giáp xác ^[4]. Kết quả chỉ ra nồng độ kim loại nặng trong mô cơ của các loài này nhìn chung thậm chí còn cao hơn ở gan và mang ^[4]. Do các phụ phẩm chiết xuất collagen thường dính liền với các mô cơ thịt sót lại, nguy cơ mang theo hàm lượng kim loại nặng cao là thực tế khoa học đã được ghi nhận ^[1], ^[4].

Các bằng chứng khoa học về ô nhiễm hải sản

Rất nhiều cuộc khảo sát thực địa đã chỉ ra mức độ tồn lưu kim loại nặng đáng báo động ở các vùng biển và sinh vật biển:

Tại vịnh Jakarta, một công bố năm 2025 ghi nhận trầm tích biển nhiễm nặng nhiều kim loại gồm cadmium (Cd), đồng (Cu), sắt (Fe), niken (Ni), chì (Pb) và kẽm (Zn) do dòng chảy nhân tạo ^[3]. Nồng độ trung bình được xếp theo thứ tự Fe > Zn > Cu > Ni > Pb > Cd, trong đó Zn, Pb và Cd là các chất gây ô nhiễm chính đe dọa sinh vật đáy và hệ sinh thái ^[3]. Điều này cho thấy nguồn thủy hải sản gần các khu vực ven bờ có nguy cơ phơi nhiễm rất cao ^[3].

Tại vùng biển Caspi (Iran), nghiên cứu năm 2013 đo lường kẽm, crom, cadmium và chì trong nước và cơ lưng của 3 loài cá tiêu thụ phổ biến tại 10 trạm ven biển Gorgan vào mùa hè 2011 ^[5]. Nồng độ chì trung bình đo được là 115,29 ± 14,78 µg/L trong nước và 113,23 ± 27,01 µg/L trong mẫu cá, cao hơn đáng kể so với cadmium và crom (P < 0,05) ^[5]. Dù các mẫu cá chép Cyprinus carpio có hàm lượng kim loại nặng cao nhất vẫn nằm trong giới hạn tiêu chuẩn cho phép thời điểm đó, sự gia tăng kim loại trong chuỗi thức ăn tạo ra mối lo ngại nghiêm trọng ^[5].

Ngay cả các sản phẩm hải sản thương phẩm trên thị trường cũng ghi nhận tỷ lệ vi phạm quy chuẩn an toàn. Một khảo sát năm 2015 tại vùng Puglia và Basilicata (Ý) phân tích 342 mẫu hải sản thuộc 4 nhóm (nhuyễn thể hai mảnh vỏ, động vật chân đầu, cá xanh và các loại cá biển khác) bằng phương pháp ICP-MS ^[2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện nhiều mẫu vượt ngưỡng giới hạn cho phép: 2 mẫu nhuyễn thể hai mảnh vỏ không đạt chuẩn do nhiễm chì và cadmium; 4 mẫu động vật chân đầu nhiễm cadmium vượt ngưỡng; và 14 mẫu cá (4 mẫu cá xanh, 10 mẫu cá biển khác) vi phạm giới hạn thủy ngân ^[2]. Kết quả đòi hỏi việc kiểm soát thực phẩm từ hải sản phải diễn ra định kỳ và nghiêm ngặt ^[2].

Tại Ý, khảo sát sớm hơn vào giai đoạn 1986–1987 trên loài vẹm Mytilus galloprovincialis tại 41 điểm dọc bờ biển ghi nhận mức nhiễm thủy ngân, cadmium và chì nhìn chung ở mức thấp, nhưng vẫn xuất hiện các điểm ngoại lệ có nồng độ vượt trội so với trung bình do ô nhiễm cục bộ ^[6]. Thêm vào đó, phân tích tổng hợp năm 2018 từ 48 nghiên cứu thực nghiệm trên động vật hai mảnh vỏ ven biển cho thấy mức độ độc tính của các kim loại nặng được xếp hạng theo thứ tự Pb > Hg > Cu > Zn > Cd > Ag, trong đó chì dẫn đầu về mức độ gây hại sinh học ^[7]. Ô nhiễm hạt vi nhựa cũng trở thành tác nhân vận chuyển kim loại nặng nguy hại như Cu, Pb, Fe, Cd, Zn, Mn, Cr trôi nổi trên đại dương ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về collagen biển

Nhiều người tiêu dùng mặc định rằng sản phẩm chiết xuất tự nhiên hoặc mang mác "biển sâu" thì chắc chắn tinh khiết 100%. Đây là ngộ nhận phổ biến. Trên thực tế, kim loại nặng không bị phân hủy hay mất đi qua các biện pháp gia nhiệt thông thường. Nếu nguồn nguyên liệu đầu vào là các phụ phẩm rẻ tiền, không rõ nguồn gốc địa lý và không qua dây chuyền tách chiết, lọc màng đạt chuẩn, các độc chất vô cơ này sẽ tồn lưu trọn vẹn trong thành phẩm.

Một quan niệm sai lầm khác là chỉ cần uống collagen liều cao liên tục thì càng đẹp da mà không cần quan tâm đến chứng nhận chất lượng. Khi hấp thu một lượng nhỏ kim loại nặng mỗi ngày, cơ thể không phát tác triệu chứng ngộ độc cấp tính ngay. Thay vào đó, chì và cadmium có xu hướng tích tụ dần vào xương, thận và gan qua thời gian dài, gây tổn thương thầm lặng cho chức năng lọc và hệ thần kinh.

Ai nên thận trọng khi dùng collagen biển?

Việc lựa chọn và sử dụng collagen nguồn gốc hải sản cần đặc biệt cẩn trọng ở các nhóm đối tượng nhạy cảm:

• Phụ nữ mang thai và mẹ đang cho con bú: Phôi thai và trẻ sơ sinh rất dễ bị tổn thương hệ thần kinh trung ương nếu người mẹ phơi nhiễm với chì hoặc thủy ngân.
• Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy thận: Kim loại nặng tích tụ gây quá tải cho các cơ quan giải độc và bài tiết của cơ thể.
• Người có cơ địa dị ứng hải sản: Dù đã thủy phân thành peptide, các thành phần gốc cá vẫn có thể kích hoạt phản ứng quá mẫn, mề đay hoặc khó thở.
• Người mắc bệnh mạn tính đang điều trị bằng thuốc: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác hoặc nguy cơ cộng gộp độc tính lên thận.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Để hưởng trọn lợi ích cải thiện làn da mà không rước thêm kim loại nặng vào người, người tiêu dùng nên thực hiện các nguyên tắc sau:

• Kiểm tra nguồn gốc và chứng nhận: Chỉ lựa chọn các thương hiệu collagen công khai minh bạch nguồn gốc đánh bắt hoặc nuôi trồng. Ưu tiên các sản phẩm đạt chứng nhận GMP, tiêu chuẩn quốc tế và có phiếu kiểm nghiệm (Certificate of Analysis) chứng minh nồng độ chì, cadmium đạt ngưỡng an toàn cho phép ^[2].
• Tuân thủ liều lượng khuyến nghị: Sử dụng đúng liều lượng collagen peptide từ 2,5g đến 5g mỗi ngày theo hướng dẫn của nhà sản xuất, không tự ý tăng liều gấp đôi gấp ba để đẩy nhanh hiệu quả.
• Thời điểm dùng hợp lý: Uống vào buổi sáng trước bữa ăn 30 phút hoặc buổi tối trước khi đi ngủ để cơ thể hấp thu tối ưu.
• Uống đủ nước và chế độ ăn cân bằng: Bổ sung đủ từ 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày cùng nhiều rau xanh, trái cây giàu vitamin C giúp tăng cường khả năng tổng hợp collagen nội sinh và hỗ trợ các cơ quan thải lọc tự nhiên của cơ thể.

Collagen nguồn gốc cá biển là một giải pháp hỗ trợ chăm sóc sức khỏe và sắc đẹp hiệu quả nếu được bào chế từ nguồn sạch. Tuy nhiên, trước tình trạng kim loại nặng tồn dư trong chuỗi thức ăn đại dương, người tiêu dùng cần là người mua hàng thông thái, ưu tiên kiểm tra tiêu chuẩn kiểm nghiệm hơn là chạy theo những lời quảng cáo hoa mỹ. Luôn lắng nghe cơ thể và hỏi ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền để đảm bảo việc làm đẹp luôn song hành cùng an toàn sức khỏe.