Nhiều người khi gặp tình trạng khó tiêu, táo bón kinh niên thường tìm đến các bài thuốc dân gian từ thảo dược tự nhiên vì nghĩ rằng chúng lành tính và an toàn tuyệt đối. Trong số đó, mận rừng (các loài thuộc chi Rhamnus) thường được truyền miệng như một phương thuốc giúp thông tiện nhanh chóng và làm sạch đường ruột tức thì.

Tuy nhiên, hiệu quả làm mềm phân hay cảm giác nhẹ bụng nhanh chóng này thực chất đến từ đâu? Liệu việc sử dụng mận rừng để trị táo bón có thực sự an toàn dài lâu, hay người dùng đang phải đối mặt với nguy cơ tiêu chảy dữ dội, mất nước và tổn thương cơ quan nội tạng do hoạt chất anthraquinone mang lại?

Cơ chế tác động của anthraquinone trong mận rừng

Trong dược lý học phương Tây, vỏ và các bộ phận của những loài thuộc chi mận rừng (Rhamnus spp. như Rhamnus purshiana, Rhamnus frangula) từ lâu đã được ghi nhận chứa anthraquinone – nhóm hợp chất có đặc tính nhuận tràng mạnh [1], [2]. Các hợp chất anthranoid trong thực vật tồn tại dưới dạng dihydroxy-anthraquinone, dianthrone và anthrone, hoạt động như chất nhuận tràng kích thích [3].

Khi được dung nạp qua đường uống, nếu tồn tại ở dạng glycoside (gắn với phân tử đường), hoạt chất này đóng vai trò như phân tử dẫn truyền trúng đích [3]. Chúng đi qua dạ dày và ruột non mà không bị hấp thu, chỉ khi đến đại tràng mới bị hệ vi khuẩn tại đây thủy phân giải phóng aglycone có hoạt tính [3]. Vi khuẩn đường ruột tiếp tục khử các aglycone anthraquinone thành anthrone tương ứng [3]. Quá trình này kích thích mạnh nhu động ruột, đồng thời ức chế tái hấp thu nước và điện giải, khiến lượng phân được đẩy ra ngoài ồ ạt [1], [3].

Dù mang lại tác dụng nhuận tràng thực sự, nhưng việc gắn liền với cơ chế kích thích cơ học thô bạo khiến hoạt chất này dễ gây tiêu chảy cấp, co thắt dạ dày dữ dội nếu dùng sai liều lượng [1], [4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và độc tính?

Khoa học hiện đại đã thực hiện nhiều đánh giá về chiết xuất từ các loài mận rừng và nhóm hợp chất anthraquinone:

  • Nghiên cứu về cấu trúc và độc tính tế bào (2018): Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đánh giá độc tính tế bào và khả năng kích hoạt quá trình chết tế bào (apoptosis) của anthraquinone trên các dòng tế bào NOK-SI, HeLa và T98G [1]. Nhóm tác giả phân lập hợp chất cascaroside từ vỏ loài mận rừng Rhamnus purshiana (Cascara Sagrada) và nhận thấy sự hiện diện của gốc glucose trong cấu trúc hóa học giúp giảm độc tính [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết làm giàu cascaroside có thể mang lại lợi ích nhuận tràng nhưng cần chuẩn hóa dạng glycoside để hạn chế tác dụng phụ của dạng thô [1].

  • Đánh giá hệ thống về độc tính đa cơ quan (2021): Tổng quan nghiên cứu về các anthraquinone có trong chi Rhamnus (như aloe-emodin, physcion, rhein, chrysophanol, emodin) cho thấy việc tiếp xúc hoặc nạp thường xuyên hoạt chất này có liên quan đến các vấn đề nghiêm trọng: suy thận, hủy cơ vân, độc tính trên thận, mất nước và chán ăn [4]. Ngoài ra, việc dùng anthranoid kéo dài còn gây chứng nhiễm sắc tố đại tràng (melanosis coli - niêm mạc đại tràng chuyển màu đen) do các chất sinh màu nhuộm vàng tế bào biểu mô [4]. Tình trạng này hầu hết có thể đảo ngược, song cũng dấy lên nghi ngờ về nguy cơ biến đổi mô đại tràng hoặc gây hại ống thận vĩnh viễn [4].

  • Nghiên cứu trên mô thần kinh ruột người (1990): Một nghiên cứu bán tiến cứu tiến hành trên 11 cặp phụ nữ bị táo bón mạn tính (mỗi cặp gồm 1 người dùng thuốc nhuận tràng chứa anthraquinone đều đặn ít nhất 1 năm và 1 người đối chứng không dùng) [5]. Các nhà khoa học sinh thiết 6 vị trí ở đại tràng trái và trực tràng, soi dưới kính hiển vi điện tử để đo tỷ lệ nơron bị tổn thương [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nơron tổn thương trên nơron nguyên vẹn ở nhóm dùng anthraquinone là 0,162, so với 0,146 ở nhóm đối chứng (p = 0,0326); số lượng túi tiết loại I lần lượt là 293 và 348,5 trên 100 micromet vuông (p = 0,0365) [5]. Mặc dù có sự khác biệt nhỏ về mặt thống kê, các tác giả kết luận mức độ này khó gây ra thay đổi thoái hóa bệnh lý đáng kể trên hệ thần kinh ruột [5].

  • Phân tích tổng hợp về nguy cơ ung thư đại trực tràng (2022): Tổng quan hệ thống và phân tích gộp trên các nghiên cứu quan sát đến tháng 3/2021 đã đánh giá rủi ro ung thư đại trực tràng ở người dùng thuốc nhuận tràng anthraquinone [6]. Dữ liệu gộp từ 5 nghiên cứu chỉ ra rằng tiền sử dùng anthraquinone so với người không dùng hoặc dùng thuốc khác có xu hướng tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng (OR: 1,41; khoảng tin cậy 95%: 0,94 - 2,11), tuy nhiên kết quả này chưa đạt ý nghĩa thống kê [6]. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) cũng cảnh báo một số dẫn xuất anthraquinone trong thực phẩm chức năng có thể đại diện cho mối nguy hại sức khỏe cần tiếp tục kiểm soát chặt chẽ [6].

Giới hạn của bằng chứng hiện có

Mặc dù anthraquinone từ các loài mận rừng như Rhamnus purshiana hay Rhamnus frangula đã được dùng trong dược phẩm, phần lớn dữ liệu chứng minh cơ chế phân tử và độc tính vẫn nằm ở mức tế bào, ống nghiệm và động vật [1], [2]. Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người táo bón còn hạn chế về số lượng và quy mô mẫu [5].

Hơn nữa, các nghiên cứu dược lý chủ yếu xem xét chiết xuất tinh khiết, đã chuẩn hóa hoạt chất cascaroside hoặc anthrone glycoside [1], [3]. Trong đời sống dân dã, việc người dân tự hái mận rừng tươi hoặc sắc nước uống vỏ cây thô khó kiểm soát được nồng độ hoạt chất aglycone tự do – yếu tố gây độc trực tiếp cho tế bào ruột và thận [1], [3].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng mận rừng trị táo bón

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì không độc, uống càng nhiều đi ngoài càng sạch ruột". Thực tế, anthraquinone tác động bằng cách cưỡng bức niêm mạc ruột co bóp dữ dội và giữ nước [3]. Lạm dụng mận rừng thô dẫn đến tình trạng tiêu chảy mất kiểm soát, cuốn trôi chất điện giải và làm suy kiệt cơ thể [4].

Một hiểu lầm khác là có thể dùng mận rừng dài ngày thay cho chế độ ăn uống khoa học. Thói quen sử dụng nhóm nhuận tràng kích thích liên tục trên 1 năm không chỉ gây thâm đen niêm mạc ruột (melanosis coli) [4], mà còn có thể khiến thận bị quá tải do phải đào thải các chất chuyển hóa glucuronide và sulfate [4], [3]. Thậm chí ruột có thể rơi vào trạng thái "trơ", mất phản xạ rặn tự nhiên nếu phụ thuộc vào dược liệu này thường xuyên.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các nghiên cứu ghi nhận độc tính của anthraquinone trong các loài mận rừng, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý sử dụng:

  • Người có bệnh lý thận: Thử nghiệm đồng vị phóng xạ cho thấy sau khi hấp thu, hầu hết các cơ quan đều đào thải tốt anthranoid, ngoại trừ thận có hiện tượng giữ lại rõ rệt các chất tương đương anthranoid, làm tăng nguy cơ độc tính tế bào ống thận và suy thận khi dùng thường xuyên [4], [3].
  • Người mắc bệnh viêm ruột mạn tính: Những bệnh nhân bị viêm loét đại tràng, bệnh Crohn không được dùng do anthraquinone kích thích mạnh niêm mạc và bị nghi ngờ có thể gây tổn thương mô vĩnh viễn [4].
  • Phụ nữ có thai, người cao tuổi và trẻ nhỏ: Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn đầy đủ trên các nhóm này đối với dược liệu mận rừng thô. Nguy cơ mất nước, rối loạn điện giải do tiêu chảy có thể đe dọa trực tiếp tính mạng của các đối tượng nhạy cảm [4].

Cách áp dụng an toàn và thay thế lành mạnh

Nếu muốn cải thiện tình trạng táo bón, bạn không nên tự ý tìm kiếm và sắc uống các loại cây mận rừng hoang dã chưa qua xử lý.

Khi gặp vấn đề về tiêu hóa, biện pháp bền vững nhất là tăng cường bổ sung chất xơ hòa tan từ rau xanh, quả chín quen thuộc, duy trì uống đủ từ 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày và tập thói quen vận động cơ thể đều đặn.

Trong trường hợp cần sử dụng các sản phẩm nhuận tràng chứa chiết xuất chi mận rừng đã qua chế biến y tế (như Cascara Sagrada), người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn trên bao bì hoặc chỉ định của nhân viên y tế [1], [3]. Không bao giờ sử dụng kéo dài quá 1 đến 2 tuần. Nếu tình trạng phân không cải thiện hoặc xuất hiện dấu hiệu tiêu chảy tóe nước, đau quặn bụng, cần ngừng ngay và đi khám bác sĩ tiêu hóa.

Mận rừng hay bất kỳ thảo dược chứa anthraquinone nào đều là con dao hai lưỡi trong điều trị táo bón. Dù mang lại tác dụng kích thích nhuận tràng rõ rệt, rủi ro tiêu chảy cấp, mất nước và tổn thương cơ quan khi dùng sai cách là hoàn toàn có thật. Hãy lắng nghe cơ thể, ưu tiên thay đổi lối sống và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tìm đến các bài thuốc dân gian.