Đau nhức khớp gối mỗi khi bước lên cầu thang hay đứng dậy sau khi ngồi lâu là nỗi ám ảnh của nhiều người lớn tuổi. Nhiều người truyền tai nhau việc dùng miếng dán hoặc kem bôi chứa chiết xuất ớt cay (capsaicin) để xoa dịu cơn đau mà không cần uống thuốc. Liệu hoạt chất tạo vị cay nóng này có thực sự giảm đau khớp gối, hay chỉ tạo cảm giác nóng rát đánh lừa não bộ?

Câu trả lời ngắn gọn là có. Các chế phẩm bôi ngoài da chứa capsaicin thực sự giúp giảm đau tại khớp gối ở mức độ vừa phải nhờ cơ chế tác động trực tiếp lên các đầu dây thần kinh cảm giác [1], [2]. Thay vì chỉ làm nóng bề mặt da tạm thời, hoạt chất này làm cạn kiệt "chất P" (substance P) – một chất dẫn truyền tín hiệu đau từ khớp về não, từ đó chặn đứng đường truyền cơn đau [3], [1].

Nỗi ám ảnh đau khớp gối và bài toán giảm đau an toàn

Thoái hóa khớp là rối loạn khớp phổ biến nhất trên toàn cầu [4]. Thống kê cho thấy có khoảng 250 triệu người trên thế giới đang phải sống chung với tình trạng thoái hóa khớp gối có triệu chứng, và con số này dự kiến sẽ tăng gấp 7 lần vào năm 2030 [5]. Dù gây ra gánh nặng lớn về sức khỏe và tài chính, hiện vẫn chưa có loại thuốc nào được phê duyệt có khả năng làm thay đổi hoàn toàn tiến triển của bệnh thoái hóa khớp [5].

Đau nhức là triệu chứng nổi bật nhất khiến người bệnh suy giảm khả năng vận động [5], [6]. Thông thường, cơn đau này được xử trí bước đầu bằng thuốc uống acetaminophen hoặc các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) đường uống [4], [5]. Tuy nhiên, việc dùng các thuốc đường uống này tiềm ẩn nguy cơ gây ra nhiều tác dụng phụ đáng kể [4].

Vì vậy, các thuốc giảm đau tại chỗ (bôi hoặc dán ngoài da) được xem là lựa chọn thay thế an toàn, không chứa opioid để kiểm soát các cơn đau mạn tính ở cơ xương khớp [4], [7]. Trong nhóm điều trị bước hai cho thoái hóa khớp có triệu chứng, capsaicin dùng ngoài da được xếp cùng nhóm với thuốc kháng viêm NSAID dạng bôi [5].

Capsaicin "tắt" tín hiệu đau ở dây thần kinh như thế nào?

Capsaicin vốn là hoạt chất chính tạo nên vị cay nóng của quả ớt [1]. Trong cơ thể, một hợp chất neuropeptide có tên là "chất P" (substance P) đóng vai trò quan trọng trong quá trình sinh bệnh học của phản ứng viêm và cảm giác đau ở bệnh viêm khớp [3]. Khi khớp gối bị tổn thương, các dây thần kinh sẽ giải phóng chất P để truyền báo động đau về hệ thần kinh trung ương [1].

Khi dán hoặc bôi lên da, capsaicin sẽ kích thích có chọn lọc vào các tế bào thần kinh hướng tâm sợi C không có bao myelin và buộc chúng giải phóng chất P ra ngoài [1]. Đây chính là lý do người dùng thường cảm thấy nóng rát hoặc châm chích ngay tại vùng da vừa tiếp xúc với thuốc [3], [1].

Tuy nhiên, nếu được bôi hoặc dán lặp lại trong thời gian kéo dài, capsaicin sẽ làm cạn kiệt dần kho dự trữ chất P (và có thể cả các chất dẫn truyền thần kinh khác) tại các đầu mút dây thần kinh cảm giác [1]. Quá trình làm cạn kiệt này có tính chất hồi phục [1]. Khi kho dự trữ chất P đã trống rỗng, việc truyền các kích thích gây đau từ sợi thần kinh ngoại vi về các trung tâm thần kinh cao hơn sẽ bị giảm xuống hoặc triệt tiêu hoàn toàn [1]. Các nhà khoa học ví cơ chế giảm đau bằng capsaicin này là nguyên lý "lấy độc trị độc" hay "dùng lửa dập lửa" [5].

Các nghiên cứu lâm sàng trên người bệnh nói gì?

Hiệu quả làm cạn kiệt chất P của capsaicin trên khớp gối đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi công bố năm 1991 đã theo dõi trên 70 bệnh nhân thoái hóa khớp và 31 bệnh nhân viêm khớp dạng thấp trong vòng 4 tuần [3]. Người bệnh được hướng dẫn bôi kem capsaicin nồng độ 0,025% hoặc giả dược lên đầu gối bị đau 4 lần mỗi ngày, đồng thời phần lớn vẫn duy trì thuốc điều trị viêm khớp đang dùng [3].

Kết quả sau 4 tuần cho thấy nhóm dùng capsaicin giảm đau nhiều hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược: mức giảm đau trung bình đạt 57% ở bệnh nhân viêm khớp dạng thấp và 33% ở bệnh nhân thoái hóa khớp [3]. Đáng chú ý, theo đánh giá tổng thể của bác sĩ, có tới 80% bệnh nhân dùng capsaicin nhận thấy cơn đau thuyên giảm chỉ sau 2 tuần điều trị [3].

Để giảm bớt cảm giác nóng rát khi dùng nồng độ cao, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo có đối chứng công bố năm 2010 đã đánh giá loại gel capsaicin nồng độ thấp hơn là 0,0125% trên 100 bệnh nhân thoái hóa khớp gối mức độ nhẹ đến trung bình [6]. Tất cả người tham gia đều là nữ nông dân, độ tuổi trung bình là 61 (từ 44 đến 82 tuổi), cân nặng trung bình 62,97 kg và chiều cao trung bình 1,54 m [6]. Trong đó, 83 người ở mức độ thoái hóa độ 2 và 16 người ở độ 3 theo tiêu chuẩn phân loại [6].

Bệnh nhân bôi gel capsaicin 0,0125% hoặc giả dược lên đầu gối đau 3 lần mỗi ngày trong 4 tuần, nghỉ 1 tuần để rửa trôi thuốc, sau đó đổi chéo phác đồ trong 4 tuần tiếp theo [6]. Kết quả cho thấy nhóm dùng gel capsaicin 0,0125% cải thiện có ý nghĩa thống kê cả trên thang điểm đau VAS lẫn tổng điểm WOMAC (bao gồm cả điểm đau, cứng khớp và khả năng vận động) so với giả dược [6].

Một phân tích tổng hợp năm 2014 gộp dữ liệu từ 5 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi và 1 thử nghiệm bắt chéo (với nồng độ từ 0,025% đến 0,075%, thời gian từ 4 đến 12 tuần) cũng khẳng định hiệu quả này [2]. Phân tích cho thấy việc bôi capsaicin 4 lần mỗi ngày mang lại hiệu quả giảm đau ở mức độ vừa phải (mức chênh lệch chuẩn hóa đạt 0,44 sau 4 tuần) và có thể duy trì tác dụng lên đến 20 tuần bất kể vị trí khớp hay nồng độ thuốc [2].

Từ miếng dán nồng độ cao đến các chế phẩm thế hệ mới

Bên cạnh các dạng kem và gel bôi hàng ngày, capsaicin còn được phát triển dưới dạng miếng dán qua da nồng độ cao. Cơ quan quản lý tại Hoa Kỳ đã phê duyệt miếng dán da chứa 8% capsaicin để điều trị đau tại chỗ [8]. Mỗi miếng dán này chứa 640 mcg/cm2 capsaicin tổng hợp, tương đương tổng liều 179 mg trong một miếng dán [8]. Các mức liều thấp hơn trong dạng miếng dán này cho thấy không mang lại lợi ích lâm sàng hoặc chỉ có tác dụng ngắn hạn [8].

Miếng dán capsaicin 8% được ghi nhận là an toàn và hiệu quả trong việc kiểm soát các cơn đau thần kinh (như đau thần kinh sau zona, đau thần kinh ngoại biên do đái tháo đường hoặc liên quan đến HIV), giúp cải thiện rõ rệt cơn đau, thời lượng giấc ngủ và chất lượng cuộc sống [7], [8]. Tuy nhiên, một tài liệu năm 2016 lưu ý rằng hoạt chất nhóm vanilloid này nhìn chung tỏ ra hiệu quả với đau do nguyên nhân thần kinh hơn là đau do viêm; chẳng hạn miếng dán liều cao không mang lại lợi ích cho đau dai dẳng sau phẫu thuật thoát vị bẹn hay đau thoái hóa khớp có tính chất viêm mạnh [8].

Để khắc phục hạn chế về độ thấm của thuốc bôi qua da vào sâu trong ổ khớp gối, nhiều chế phẩm mới đang được nghiên cứu [5]. Trong một thử nghiệm pha 2, dung dịch capsaicin nồng độ cao 5% (CGS-200-5) khi bôi quanh khớp gối trong 1 giờ suốt 4 ngày liên tiếp đã giúp làm giảm tổng điểm thoái hóa khớp WOMAC [5].

Ngoài ra, việc nhỏ trực tiếp 15 mg capsaicin ngay trước khi đóng vết mổ cũng cho thấy hiệu quả kiểm soát đau sau phẫu thuật thay toàn bộ khớp gối [8]. Thậm chí, dạng capsaicin tiêm trực tiếp vào nội khớp gối với liều 1,0 mg đã giúp giảm đau khớp gối khi đi lại có ý nghĩa thống kê kéo dài suốt 24 tuần (và liều 0,5 mg có tác dụng ở mốc 12 tuần), với hiệu quả bắt đầu xuất hiện sớm chỉ sau 1 tuần tiêm [5]. Một đồng phân tổng hợp của capsaicin tự nhiên là zucapsaicin cũng cho thấy hiệu quả giảm đau thoái hóa khớp gối nhưng dễ dung nạp hơn [8].

Lợi ích thực tế và những giới hạn cần biết

Ưu điểm lớn nhất của capsaicin dùng ngoài da là tính an toàn toàn thân. Các nghiên cứu và tổng quan y văn từ năm 1995 đến 2018 đều thống nhất rằng capsaicin bôi ngoài da có hồ sơ an toàn tốt, dung nạp tốt và không gây ra bất kỳ độc tính hay tác dụng phụ toàn thân nghiêm trọng nào [4], [1], [2]. Một tổng quan năm 2018 đánh giá capsaicin bôi ngoài da có hiệu quả giảm đau thoái hóa khớp ở bàn tay, đầu gối, hông hoặc vai với mức độ khuyến cáo loại B [4].

Dẫu vậy, bằng chứng khoa học về hoạt chất này vẫn có những giới hạn nhất định. Tổng quan năm 2018 chỉ ra hạn chế lớn nhất trong các nghiên cứu về capsaicin là rất khó thực hiện "làm mù" (blinding) hoàn toàn [4]. Do capsaicin gây cảm giác nóng rát đặc trưng trên da, người tham gia nghiên cứu rất dễ nhận biết mình đang dùng thuốc thật hay giả dược, điều này có thể ảnh hưởng đến kết quả đánh giá cảm giác đau [4].

Hơn nữa, ở các nghiên cứu theo dõi dài hạn trên 4 tuần, kết quả thu được đôi khi không đồng nhất [2]. Trong phân tích năm 2014, một nghiên cứu ghi nhận mức chênh lệch giảm đau đạt đỉnh ở tuần thứ 4 và duy trì mức giảm 9 mm trên thang điểm đau sau 12 tuần, trong khi một nghiên cứu khác lại thấy sự khác biệt giữa nhóm dùng thuốc và giả dược tiếp tục tăng dần lên đến tuần thứ 20 [2].

Tác dụng phụ thường gặp và ai nên thận trọng?

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dùng là thấy da nóng rát sau khi bôi hoặc dán capsaicin thì nghĩ mình bị dị ứng nặng và ngưng dùng ngay. Thực tế, cảm giác châm chích và nóng rát thoáng qua tại vị trí dùng thuốc là tác dụng phụ phổ biến nhất do cơ chế giải phóng chất P ban đầu [3], [1].

Trong nghiên cứu năm 1991 với nồng độ 0,025%, có 23 trên 52 bệnh nhân dùng capsaicin cảm thấy nóng rát thoáng qua tại chỗ bôi, và chỉ 2 người phải ngưng điều trị vì triệu chứng này [3]. Ở nghiên cứu năm 2010 với nồng độ thấp 0,0125%, khoảng 67% bệnh nhân có cảm giác nóng rát trong 4 tuần nhưng không có bất kỳ ai phải bỏ cuộc [6].

Tổng hợp dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng cho thấy cảm giác nóng rát nhẹ tại chỗ ảnh hưởng đến 35% đến 100% bệnh nhân dùng capsaicin (cao gấp 4,22 lần so với giả dược) [2]. Với miếng dán nồng độ cao 8%, đau tại chỗ và đỏ da (ban đỏ) là tác dụng phụ phổ biến nhất, gặp ở khoảng 10% bệnh nhân [8]. Tuy nhiên, người bệnh không nên quá lo lắng vì tỷ lệ gặp cảm giác nóng rát này thường đạt đỉnh vào tuần đầu tiên của liệu trình, sau đó sẽ giảm dần theo thời gian khi chất P cạn kiệt [1], [2].

Những người có làn da quá nhạy cảm hoặc không chịu được cảm giác nóng rát nên thận trọng khi bắt đầu sử dụng [3], [1]. Người đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị viêm khớp khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi kết hợp thêm chế phẩm chứa capsaicin để được tư vấn nồng độ phù hợp [3], [1].

Cách áp dụng thực tế để giảm đau khớp gối hiệu quả

Để đạt được hiệu quả làm cạn kiệt chất P tại dây thần kinh, nguyên tắc quan trọng nhất khi dùng các chế phẩm capsaicin nồng độ thấp (kem hoặc gel) là sự kiên trì và đều đặn [1]. Việc chỉ bôi hoặc dán một vài lần khi lên cơn đau sẽ không đủ để làm trống kho dự trữ chất P tại khớp gối [1].

Trong các thử nghiệm lâm sàng chứng minh được hiệu quả, người bệnh thường áp dụng các chế phẩm kem hoặc gel có nồng độ từ 0,0125%, 0,025% đến 0,075% [5], [6], [2]. Tần suất sử dụng tiêu chuẩn là thoa đều lên vùng khớp gối bị đau từ 3 đến 4 lần mỗi ngày, duy trì liên tục trong ít nhất 4 tuần [3], [6], [2]. Cơn đau thường bắt đầu giảm rõ rệt sau khoảng 2 đến 4 tuần sử dụng đều đặn [3], [2].

Đối với các loại miếng dán nồng độ cao (như miếng dán 8% hoặc dung dịch 5% đang nghiên cứu), việc áp dụng cần tuân thủ chặt chẽ theo chỉ định y tế về thời gian lưu trên da (chẳng hạn 1 giờ mỗi ngày trong phác đồ thử nghiệm dung dịch 5%), người bệnh không tự ý dùng quá liều quy định [5], [8]. Ngoài ra, capsaicin bôi ngoài da thường đóng vai trò là liệu pháp hỗ trợ (bổ trợ) cùng các phương pháp điều trị khác, kết hợp với việc duy trì vận động vừa sức và kiểm soát cân nặng hợp lý để bảo vệ khớp gối [3], [1].

Tóm lại, miếng dán và kem bôi chứa capsaicin là giải pháp hỗ trợ giảm đau khớp gối có cơ sở khoa học rõ ràng thông qua cơ chế làm cạn kiệt chất dẫn truyền thần kinh P [3], [1]. Dù gây cảm giác nóng rát nhẹ trong tuần đầu sử dụng, hoạt chất này vẫn được đánh giá là an toàn, không gây độc tính toàn thân và giúp giảm đau hiệu quả nếu dùng đều đặn [1], [2]. Người bệnh đau khớp gối kéo dài nên trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn nồng độ capsaicin phù hợp, kết hợp hài hòa trong phác đồ chăm sóc khớp toàn diện.